Σύνοδοι και οι κανόνες τους
12 θέματα
ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΑ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια, 325)Η πρώτη σύνοδος ολόκληρης της Εκκλησίας, που συγκάλεσε ο Κωνσταντίνος στη Νίκαια το 325, όταν η διαμάχη γύρω από τον Άρειο είχε διχάσει την Ανατολή. Η Εκκλησία μνημονεύει τους τριακόσιους δεκαοκτώ Πατέρες, όσοι ήταν και οι άνθρωποι του οίκου του Αβραάμ στη Γένεση· οι ιστορικοί μετρούν κάπως λιγότερους. Καταδίκασε τον Άρειο, συνέταξε το πρώτο μέρος του Συμβόλου της Πίστεως με κέντρο τη λέξη «ομοούσιος» και όρισε να εορτάζουν όλες οι Εκκλησίες το Πάσχα την ίδια Κυριακή, ανεξάρτητα από τον υπολογισμό του ιουδαϊκού Πάσχα. Οι είκοσι κανόνες της ρυθμίζουν τα δικαιώματα των μεγάλων θρόνων και την επαναπρόσληψη των πεπτωκότων, και σε αυτούς οφείλεται το ότι κανείς δεν γονατίζει τις Κυριακές. Η σύνοδος δεν τερμάτισε τη διαμάχη· χρειάστηκαν πενήντα χρόνια για να αποδεχθεί η Εκκλησία όσα είχε διακηρύξει, και αυτή η αποδοχή, περισσότερο από την ίδια τη συνέλευση, είναι που την έκανε οικουμενική.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΔ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Χαλκηδόνα, 451)Όρισε τις δύο φύσεις του Χριστού, θεία και ανθρώπινη, σε ένα πρόσωπο, «ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως». Καταδίκασε τη μονοφυσιτική διδασκαλία του Ευτυχούς. Ο 28ος κανόνας απένειμε στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης ίσα πρεσβεία με εκείνα της πρεσβυτέρας Ρώμης, κατατάσσοντάς τον όμως δεύτερο στην τάξη μετά από αυτήν· η Ρώμη αρνήθηκε να επικυρώσει τον κανόνα αυτόν, αν και αποδέχθηκε τον όρο πίστεως. Συμμετείχαν 630 επίσκοποι, και ήταν η πολυπληθέστερη από τις αρχαίες συνόδους.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΒ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 381)Η σύνοδος των εκατόν πενήντα επισκόπων που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 381 επί Θεοδοσίου, όταν οι αρειανοί αυτοκράτορες είχαν πια παρέλθει. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος προήδρευσε σε ένα μέρος της και παραιτήθηκε ενώ διαρκούσε. Ομολόγησε τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος κατά όσων Το έκαναν κτίσμα και έδωσε στο Σύμβολο της Πίστεως τη μορφή που λέει σήμερα η Εκκλησία: «τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον», και τα άρθρα για την Εκκλησία, το βάπτισμα, την ανάσταση και τη ζωή του μέλλοντος αιώνος. Ο τρίτος κανόνας της έδωσε στον επίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως τα πρεσβεία τιμής μετά τη Ρώμη, επειδή η πόλη ήταν η νέα Ρώμη, και με τον κανόνα αυτόν αρχίζει η τάξη των Εκκλησιών. Ήταν σύνοδος μόνο της Ανατολής και έγινε οικουμενική όταν την αποδέχθηκε η Σύνοδος της Χαλκηδόνας.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΓ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Έφεσος, 431)Η σύνοδος του 431, που συγκλήθηκε για να κρίνει αν Εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο είναι Θεός. Ο Νεστόριος Κωνσταντινουπόλεως προτιμούσε να την ονομάζει Χριστοτόκο, μητέρα του Χριστού, και ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας απάντησε ότι όποιος της αρνείται τον τίτλο Θεοτόκος διαιρεί τον Υιό της σε δύο. Ο Κύριλλος άνοιξε τη σύνοδο πριν φτάσουν οι επίσκοποι από την Αντιόχεια και καταδίκασε τον Νεστόριο· οι Αντιοχειανοί, όταν ήρθαν, συγκρότησαν αντίπαλη σύνοδο και καταδίκασαν τον Κύριλλο· ο αυτοκράτορας συνέλαβε και τους δύο. Χρειάστηκε ο Όρος των Διαλλαγών του 433 για να συμφωνήσουν οι δύο πλευρές σε μία ομολογία του ενός Χριστού. Ο λαός της Εφέσου υποδέχθηκε την απόφαση με δάδες στους δρόμους. Ο έβδομος κανόνας της απαγορεύει κάθε άλλο σύμβολο πίστεως εκτός από εκείνο της Νίκαιας, και ο όγδοος κατοχύρωσε την ανεξαρτησία της Εκκλησίας της Κύπρου.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΖ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια, 787)Η έβδομη και τελευταία Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στη Νίκαια το 787 επί της αυτοκράτειρας Ειρήνης και του Πατριάρχη Ταρασίου, αφού μια πρώτη απόπειρα τον προηγούμενο χρόνο είχε διαλυθεί από στρατιώτες πιστούς στους εικονομάχους. Όρισε ότι οι άγιες εικόνες του Χριστού, της Θεοτόκου, των αγγέλων και των αγίων πρέπει να τοποθετούνται και να προσκυνούνται, και διατύπωσε τη διάκριση γύρω από την οποία στρεφόταν όλη η διαμάχη: η τιμητική προσκύνηση μπορεί να αποδίδεται σε μια εικόνα, ενώ η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό· και, κατά τα λόγια του Μεγάλου Βασιλείου, «ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει». Το θεμέλιό της είναι η Ενανθρώπηση: ο Θεός έγινε ο ίδιος ορατός, και όποιος αρνείται να Τον ιστορήσει αρνείται ότι Τον είδαν. Η εικονομαχία επανήλθε το 815 και τερματίστηκε οριστικά το 843, γεγονός που η Εκκλησία εορτάζει ως Θρίαμβο της Ορθοδοξίας.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΟι Παλαμικές Σύνοδοι (1341-1351)Σειρά συνόδων στην Κωνσταντινούπολη, κυρίως το 1341, το 1347 και το 1351, που έκριναν την ησυχαστική έριδα υπέρ του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά και κατά του Βαρλαάμ του Καλαβρού και των διαδόχων του. Η σύνοδος του 1351, στις Βλαχέρνες, εξέδωσε τον Συνοδικό Τόμο που διατυπώνει τη διδασκαλία: υπάρχει στον Θεό πραγματική διάκριση ανάμεσα στην ακατάληπτη ουσία και τις άκτιστες ενέργειες, και οι δύο είναι αληθινά Θεός, και το φως που βλέπουν οι ησυχαστές είναι αυτή η άκτιστη ενέργεια και όχι κτιστό σημείο. Μια ακόμη σύνοδος, το 1368, κατέταξε τον Παλαμά στους αγίους. Οι ορθόδοξοι συγγραφείς συνήθως αντιμετωπίζουν αυτές τις συνόδους ως συνόδους οικουμενικού κύρους, χωρίς καθορισμένη αρίθμηση.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 680-681)Τη συγκάλεσε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ΄ και συνεδρίασε στην τρουλλωτή αίθουσα του αυτοκρατορικού ανακτόρου. Καταδίκασε τον μονοθελητισμό και τη μία ενέργεια που τον συνόδευε, και όρισε ότι ο Χριστός έχει δύο φυσικά θελήματα και δύο φυσικές ενέργειες, αδιαιρέτως, ατρέπτως, αμερίστως και ασυγχύτως, με το ανθρώπινο θέλημά Του να ακολουθεί το θείο, όχι ως αντιστεκόμενο ή απρόθυμο αλλά ως υποτασσόμενο σε αυτό. Το επιχείρημα είναι του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή: το θέλημα ανήκει στη φύση και όχι στο πρόσωπο, άρα ένας Χριστός χωρίς ανθρώπινο θέλημα δεν θα ήταν άνθρωπος, και ό,τι δεν προσέλαβε δεν το θεράπευσε. Το χωρίο στο οποίο στηρίζεται είναι η Γεθσημανή, όπου ο Κύριος προσεύχεται να γίνει όχι το δικό Του θέλημα αλλά του Πατρός, και προσεύχεται με ανθρώπινο θέλημα που θέλει να ζήσει. Καταδίκασε τους Σέργιο, Πύρρο, Παύλο και Πέτρο Κωνσταντινουπόλεως, τον Κύρο Αλεξανδρείας, τον Θεόδωρο Φαράν και τον Πάπα Ονώριο Ρώμης, την καταδίκη του οποίου επικύρωσε έπειτα ο Πάπας Λέων Β΄· μια Οικουμενική Σύνοδος που δικάζει πάπα για αίρεση είναι από τις σαφέστερες ορθόδοξες απαντήσεις στη μεταγενέστερη αξίωση του προσωπικού αλάθητου. Ο Άγιος Μάξιμος και ο Άγιος Μαρτίνος Α΄, Πάπας Ρώμης, είχαν πεθάνει και οι δύο στην εξορία για αυτή την ομολογία, και κανείς τους δεν έζησε για να τη δει να γίνεται δεκτή. Δεν εξέδωσε δικούς της κανόνες, και τους συμπλήρωσε έντεκα χρόνια αργότερα η Πενθέκτη Σύνοδος.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΕ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 553)Τη συγκάλεσε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός και προήδρευσε ο Ευτύχιος Κωνσταντινουπόλεως, ενώ τα πρακτικά της υπέγραψαν 165 επίσκοποι. Έργο της ήταν να καθορίσει πώς πρέπει να διαβάζεται η Χαλκηδόνα: καταδίκασε τα Τρία Κεφάλαια, δηλαδή το πρόσωπο και τα συγγράμματα του Θεοδώρου Μοψουεστίας, τα συγγράμματα του Θεοδωρήτου Κύρου κατά του Αγίου Κυρίλλου και την επιστολή του Ίβα Εδέσσης προς τον Μάρι, ώστε οι δύο φύσεις να μην μπορούν ποτέ να εκληφθούν ως δύο υποκείμενα. Ομολόγησε ότι Ένας της Αγίας Τριάδος έπαθε σαρκί, δέχθηκε τους δώδεκα αναθεματισμούς του Αγίου Κυρίλλου ως μέτρο της Χαλκηδόνας και ονόμασε τη Θεοτόκο Αειπάρθενο. Καταδίκασε ονομαστικά τον Ωριγένη μαζί με τον Άρειο, τον Νεστόριο και τον Ευτυχή, και οι δεκαπέντε αναθεματισμοί κατά του ωριγενισμού γίνονται δεκτοί στην παράδοση μαζί με τη σύνοδο, αν και αμφισβητείται αν τους εξέδωσε η ίδια η σύνοδος ή μια σύνοδος λίγο πριν από αυτήν. Ο Πάπας Βιγίλιος βρισκόταν στην πόλη αλλά αρνήθηκε να μετάσχει, έγραψε υπερασπιζόμενος τα Τρία Κεφάλαια και συγκατατέθηκε μόνο αργότερα, και η βόρεια Ιταλία περιήλθε στο σχίσμα των Τριών Κεφαλαίων, η Ακυληία για περισσότερο από έναν αιώνα. Δεν κέρδισε πίσω όσους είχαν απορρίψει τη Χαλκηδόνα, αυτό που περισσότερο απ’ όλα ήθελε από αυτήν ο Ιουστινιανός.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΗ Πενθέκτη Σύνοδος (Εν Τρούλλω, 692)Ονομάζεται Πενθέκτη, δηλαδή πέμπτη και έκτη μαζί, επειδή εξέδωσε τους κανόνες που δεν είχαν εκδώσει η Πέμπτη και η Έκτη Οικουμενική Σύνοδος, αφού και οι δύο είχαν αποφανθεί μόνο για το δόγμα. Οι 102 κανόνες της αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του ορθόδοξου κανονικού δικαίου: καθορίζουν τον κανόνα της Γραφής αποδεχόμενοι τους παλαιότερους καταλόγους, ρυθμίζουν τα του κλήρου, απαγορεύουν την απεικόνιση του Χριστού ως αμνού στη θέση της ανθρώπινης μορφής Του και νομοθετούν για τη νηστεία και τον γάμο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τους δέχεται ως έχοντες το κύρος της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου· η Ρώμη δεν τους αποδέχθηκε ποτέ στο σύνολό τους, κάτι που αποτελεί από μόνο του μία από τις παλαιότερες ρωγμές ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΗ Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης (879-880)Συνήλθε επί του Αγίου Φωτίου του Μεγάλου, με λεγάτους που έστειλε ο Πάπας Ιωάννης Η΄. Αποκατέστησε τον Φώτιο στον θρόνο του, ακύρωσε τη σύνοδο του 869-870 που τον είχε καθαιρέσει και αναθεμάτισε όποιον προσθέσει ή αφαιρέσει κάτι από το Σύμβολο Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως, πράγμα που αποτελεί καταδίκη του Φιλιόκβε πριν ακόμη το προσθέσει η ίδια η Ρώμη στο Σύμβολο. Ο Ιωάννης Η΄ αποδέχθηκε τις αποφάσεις της· η Ρώμη την αποκήρυξε τον ενδέκατο αιώνα και σήμερα μετρά ως όγδοη σύνοδό της τη σύνοδο του 869-870. Πολλοί Ορθόδοξοι θεωρούν αυτή τη σύνοδο Η΄ Οικουμενική, και η αρίθμηση αυτή δεν είναι καθολικά παγιωμένη ανάμεσά τους.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΗ Σύνοδος των Ιεροσολύμων (1672)Συνήλθε στη Βηθλεέμ υπό τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσίθεο για να απαντήσει σε μια καλβινιστική ομολογία που κυκλοφορούσε με το όνομα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Κυρίλλου Λουκάρεως. Η Ομολογία του Δοσιθέου που εξέδωσε απορρίπτει τον προορισμό ανεξάρτητα από τη βούληση, την πίστη χωρίς έργα και την υποβάθμιση των Μυστηρίων σε σημεία· διακηρύσσει την πραγματική μεταβολή των Δώρων στη Θεία Ευχαριστία, την τιμή των εικόνων και των αγίων, και τα αναγινωσκόμενα ως γνήσια Γραφή. Είναι ό,τι πλησιέστερο έχει η Ορθοδοξία σε επίσημη απάντηση στη Μεταρρύθμιση, και είναι τοπική σύνοδος μεγάλου κύρους, όχι οικουμενική.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΟι Αποστολικοί ΚανόνεςΟγδόντα πέντε κανόνες που παραδόθηκαν με το όνομα των Αποστόλων, το αρχαιότερο σώμα εκκλησιαστικού δικαίου που δέχεται η Ορθόδοξη Εκκλησία. Συντάχθηκαν στη Συρία προς τα τέλη του τέταρτου αιώνα ως κατακλείδα των Αποστολικών Διαταγών, και η Εκκλησία κράτησε τους κανόνες αφήνοντας κατά μέρος τις Διαταγές: ο δεύτερος κανόνας της Εν Τρούλλω Συνόδου (692) αποδέχθηκε τους ογδόντα πέντε και απέρριψε τα υπόλοιπα ως νοθευμένα από αιρετικούς. Οι σύνοδοι τους θεωρούσαν ήδη δεσμευτικούς· ο δέκατος πέμπτος κανόνας της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου επικαλείται «τὸν ἀποστολικὸν κανόνα» κατά του κληρικού που μετακινείται από πόλη σε πόλη. Προηγούνται σε κάθε συλλογή και στο Πηδάλιον, και ρυθμίζουν τη χειροτονία (ο επίσκοπος χειροτονείται από δύο ή τρεις επισκόπους), τη συμπεριφορά του κλήρου, την υποδοχή των αιρετικών, τον υπολογισμό του Πάσχα και, στον ογδοηκοστό πέμπτο, ποια βιβλία πρέπει να θεωρούνται Γραφή.