Εκκλησιαστική ιστορία
23 θέματα
ΒασικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ βάπτιση των Ρως (988)Ο ηγεμόνας του Κιέβου Βλαδίμηρος, ειδωλολάτρης με φήμη που τα χρονικά δεν ωραιοποιούν, έστειλε ανθρώπους να εξετάσουν τις θρησκείες. Η αφήγηση που έφεραν πίσω από τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης είναι αυτή που θυμούνται όλοι: δεν ήξεραν αν βρίσκονταν στον ουρανό ή στη γη, γιατί πάνω στη γη δεν υπάρχει τέτοια ομορφιά, και δεν μπορούσαν να την περιγράψουν· ήξεραν μόνο ότι εκεί ο Θεός κατοικεί ανάμεσα στους ανθρώπους. Βαπτίστηκε στη Χερσώνα, παντρεύτηκε την αδελφή του αυτοκράτορα, έριξε τα είδωλα στον Δνείπερο και έβαλε να βαπτιστεί το Κίεβο στα νερά του. Ό,τι ακολούθησε δεν ήταν ελληνική αποικία: τα σλαβικά γράμματα είχαν ήδη δημιουργηθεί, κι έτσι η Εκκλησία εκεί διάβαζε και έψαλλε στη δική της γλώσσα από την αρχή, γι’ αυτό και η Ορθοδοξία ρίζωσε στους Ρως ως κάτι δικό τους.ΒασικόΕκκλησιαστική ιστορίαΜέγα Σχίσμα (1054)Η διαίρεση ανάμεσα στην Εκκλησία της Ρώμης και τις Ορθόδοξες Εκκλησίες της Ανατολής, που χρονολογείται στο 1054 αλλά διαμορφώθηκε μέσα σε αιώνες. Τον Ιούλιο εκείνου του έτους ο καρδινάλιος Ουμβέρτος απέθεσε στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας βούλλα που αφόριζε τον Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο, και μια σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη αναθεμάτισε με τη σειρά της τους λεγάτους. Η διαφορά που υπέβοσκε ήταν παλαιότερη: το Φιλιόκβε, που προστέθηκε στο Σύμβολο της Πίστεως στη Δύση, η αξίωση του θρόνου της Ρώμης για δικαιοδοσία σε ολόκληρη την Εκκλησία αντί για πρωτείο τιμής ανάμεσα στους πατριάρχες, και διαφορές πρακτικής, όπως τα άζυμα. Αυτό που έκανε το σχίσμα πραγματικότητα στη ζωή των πιστών ήταν η Τέταρτη Σταυροφορία, που λεηλάτησε την Κωνσταντινούπολη το 1204 και εγκατέστησε σε αυτήν Λατίνο πατριάρχη. Τις ενώσεις που διακηρύχθηκαν στη Λυών το 1274 και στη Φλωρεντία το 1439 τις απέρριψε ο ορθόδοξος λαός, και ο Άγιος Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός δεν δέχθηκε να υπογράψει. Το 1965 ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ και ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ήραν από τη μνήμη τα αναθέματα του 1054· η κοινωνία δεν αποκαταστάθηκε, επειδή τα ζητήματα που προκάλεσαν το σχίσμα παραμένουν.ΒασικόΕκκλησιαστική ιστορίαΠεντηκοστή και γέννηση της ΕκκλησίαςΠενήντα ημέρες μετά την Ανάσταση, κατά την ιουδαϊκή εορτή των Εβδομάδων, το Άγιο Πνεύμα κατήλθε στους αποστόλους στην Ιερουσαλήμ σαν ορμητικός άνεμος και πύρινες γλώσσες, και εκείνοι μίλησαν έτσι ώστε προσκυνητές από κάθε έθνος τους άκουγαν στη δική τους γλώσσα. Η Εκκλησία βλέπει σε αυτό την αναίρεση της Βαβέλ: «Ὅτε καταβὰς τὰς γλώσσας συνέχεε, διεμέριζεν ἔθνη ὁ Ὕψιστος», ψάλλει το κοντάκιο της εορτής, «ὅτε τοῦ πυρὸς τὰς γλώσσας διένειμεν, εἰς ἑνότητα πάντας ἐκάλεσε». Ο Απόστολος Πέτρος κήρυξε ότι εκπληρώθηκε η προφητεία του Ιωήλ, και περίπου τρεις χιλιάδες βαπτίστηκαν εκείνη την ημέρα. Οι Πράξεις περιγράφουν την κοινότητα που ακολούθησε με μία φράση που η Εκκλησία δεν έπαψε ποτέ να παραθέτει: «ἦσαν δὲ προσκαρτεροῦντες τῇ διδαχῇ τῶν ἀποστόλων καὶ τῇ κοινωνίᾳ καὶ τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου καὶ ταῖς προσευχαῖς» (Πράξ. 2, 42). Στην εικόνα οι απόστολοι κάθονται σε ημικύκλιο, ανάμεσά τους και ο Απόστολος Παύλος, αν και δεν είχε ακόμη κληθεί, και κάτω από αυτούς, μέσα σε μια σκοτεινή αψίδα, κάθεται ένας γηραιός βασιλιάς που κρατά δώδεκα ειλητάρια: ο κόσμος, που περιμένει να του κηρυχθεί.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΆλωση της Κωνσταντινούπολης (1453)Η κατάληψη της Πόλης από τον Οθωμανό σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ την Τρίτη 29 Μαΐου 1453, ύστερα από πολιορκία επτά εβδομάδων, που έθεσε τέλος στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία της Ανατολής. Ο τελευταίος αυτοκράτορας, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, έπεσε μαχόμενος στα τείχη, και το σώμα του δεν αναγνωρίστηκε ποτέ. Την προηγούμενη νύχτα Έλληνες και Λατίνοι προσευχήθηκαν μαζί στην Αγία Σοφία, την οποία το μεγαλύτερο μέρος του λαού απέφευγε από τότε που είχε διακηρυχθεί εκεί η ένωση της Φλωρεντίας, τον Δεκέμβριο του προηγούμενου έτους. Η Πόλη λεηλατήθηκε και η Μεγάλη Εκκλησία έγινε τζαμί. Ο Μωάμεθ έκανε έπειτα πατριάρχη, το 1454, τον μαθητή του Αγίου Μάρκου Εφέσου Γεννάδιο Σχολάριο, πολέμιο της ένωσης, και κεφαλή όλων των Ορθοδόξων της αυτοκρατορίας, κι έτσι το Πατριαρχείο επέζησε ως Εκκλησία ενός υπόδουλου λαού για σχεδόν πέντε αιώνες. Οι Έλληνες θεωρούν ακόμη την Τρίτη αποφράδα ημέρα. Η Αγία Σοφία έγινε μουσείο το 1934 και ξανά τζαμί το 2020.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΑποστολική εποχή (30-100 μ.Χ.)Η πρώτη χριστιανική γενιά, από την Πεντηκοστή ως τη μετάσταση του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, του τελευταίου από τους Δώδεκα, γύρω στο τέλος του πρώτου αιώνα. Σε αυτήν το Ευαγγέλιο έφτασε από την Ιερουσαλήμ στην Αντιόχεια, όπου οι μαθητές ονομάστηκαν για πρώτη φορά Χριστιανοί, και στη Ρώμη· η Αποστολική Σύνοδος της Ιερουσαλήμ αποφάσισε γύρω στο 49 ότι οι εξ εθνών δεν χρειάζεται να περιτέμνονται· ο Απόστολος Παύλος έκανε τις περιοδείες του και έγραψε τις επιστολές του· μαρτύρησαν οι Άγιοι Ιάκωβος του Ζεβεδαίου, Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, Πέτρος και Παύλος· και το 70 καταστράφηκε ο Ναός. Στο τέλος της η Καινή Διαθήκη είχε γραφτεί, η Θεία Ευχαριστία τελούνταν την πρώτη ημέρα της εβδομάδας και η Εκκλησία είχε τη διάρθρωση που έχει ακόμη και σήμερα. Ο Άγιος Κλήμης Ρώμης, γράφοντας γύρω στο 96, λέει ότι οι απόστολοι κατέστησαν επισκόπους και διακόνους και φρόντισαν να τους διαδεχθούν άλλοι, και μια δεκαετία αργότερα ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας γράφει για τον επίσκοπο, τους πρεσβυτέρους και τους διακόνους σε κάθε εκκλησία, και ότι τίποτε δεν γίνεται χωρίς τον επίσκοπο.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΔιάταγμα των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.)Η συμφωνία που συνήφθη στα Μεδιόλανα το 313 ανάμεσα στον Κωνσταντίνο, αυτοκράτορα στη Δύση, και τον Λικίνιο, στην Ανατολή, να δοθεί στους χριστιανούς και σε όλους τους άλλους η ελευθερία να λατρεύουν όπως επιλέγουν, και να επιστραφούν οι ναοί, τα κοιμητήρια και οι περιουσίες που είχαν δημευθεί. Δεν ήταν, αυστηρά μιλώντας, διάταγμα, ούτε εκδόθηκε στα Μεδιόλανα: το κείμενο σώζεται ως επιστολή που έστειλε ο Λικίνιος από τη Νικομήδεια στους διοικητές των επαρχιών, και μας το παραδίδουν ο Λακτάντιος και ο Ευσέβιος. Ο Γαλέριος είχε σταματήσει τον διωγμό με διάταγμα ανοχής το 311, απρόθυμα, στο νεκροκρέβατό του, και ο Μαξιμίνος Δάια τον ξανάρχισε στην Ανατολή. Το καινούργιο το 313 ήταν ότι η ελευθερία δόθηκε όχι απρόθυμα αλλά ως πολιτική, και σε όλους. Μέσα σε μία ανθρώπινη ζωή η Εκκλησία πέρασε από την αρένα στα συμβούλια της αυτοκρατορίας, με όλα όσα έφερε η αλλαγή, για καλό και για κακό.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΕποχή των διωγμών (64-313 μ.Χ.)Οι δυόμισι αιώνες ανάμεσα στον Νέρωνα και τον Κωνσταντίνο, κατά τους οποίους το να είναι κανείς χριστιανός ήταν έγκλημα που μπορούσε να του κοστίσει τη ζωή. Ο διωγμός ήρθε κατά κύματα και όχι αδιάκοπα: επί Νέρωνος, που απέδωσε στους χριστιανούς την πυρκαγιά της Ρώμης το 64 και επί του οποίου μαρτύρησαν οι Άγιοι Πέτρος και Παύλος· επί Τραϊανού, που όρισε ότι οι χριστιανοί δεν πρέπει να αναζητούνται, αλλά να θανατώνονται αν καταγγελθούν και αρνηθούν να θυσιάσουν· επί Δεκίου, το 250, που απαίτησε από όλους πιστοποιητικό θυσίας· και, τελευταίο και σκληρότερο, επί Διοκλητιανού, από το 303, του οποίου ο διωγμός κράτησε στην Ανατολή ως το 313. Οι περισσότεροι μεγάλοι μάρτυρες του εορτολογίου ανήκουν σε αυτά τα χρόνια. Η Εκκλησία έμαθε τότε όσα φυλάσσει έκτοτε: ότι ο θάνατος του μάρτυρα είναι η γενέθλια ημέρα του, που τιμάται ως εορτή· ότι τα οστά του είναι, όπως έγραψαν οι Σμυρναίοι για τα οστά του Αγίου Πολυκάρπου, «τιμιώτερα λίθων πολυτελῶν»· και ότι η Θεία Ευχαριστία προσφέρεται επάνω τους, γι’ αυτό και κάθε Αγία Τράπεζα έχει ακόμη ιερά λείψανα. Το αίμα των χριστιανών είναι σπόρος, έγραψε ο Τερτυλλιανός, και η αύξηση της Εκκλησίας κάτω από το ξίφος τον δικαίωσε.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ Βυζαντινή Αυτοκρατορία και η ΟρθοδοξίαΗ Ρωμαϊκή αυτοκρατορία της Ανατολής, από τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης το 330 ως την Άλωσή της το 1453, της οποίας οι κάτοικοι δεν αποκαλούσαν ποτέ τους εαυτούς τους αλλιώς παρά Ρωμαίους. Ήταν ο κόσμος μέσα στον οποίο πήρε τη μορφή της η Ορθοδοξία: οι αυτοκράτορες συγκαλούσαν τις Οικουμενικές Συνόδους, ο Ιουστινιανός έχτισε την Αγία Σοφία και διατύπωσε στην έκτη Νεαρά του το ιδεώδες μιας συμφωνίας ανάμεσα στην ιερωσύνη και τη βασιλεία, δύο δώρα του Θεού από μία πηγή, το καθένα με το δικό του έργο. Το ιδεώδες προδόθηκε συχνά, από εικονομάχους αυτοκράτορες και από αυτοκράτορες που επέβαλαν ενώσεις στην Εκκλησία, και η Εκκλησία αντιστάθηκε στον θρόνο περισσότερες από μία φορές. Η αυτοκρατορία έστειλε τους Αγίους Κύριλλο και Μεθόδιο στους Σλάβους, και η λειτουργική τάξη της Μεγάλης της Εκκλησίας έγινε η τάξη ολόκληρου του ορθόδοξου κόσμου. Το τέλος της δεν σήμανε το τέλος της Εκκλησίας της: υπό τους Οθωμανούς και στις σλαβικές χώρες, η Εκκλησία συνέχισε να ζει σε αυτό που ονομάστηκε Βυζάντιο μετά το Βυζάντιο.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ Ρωσική Εκκλησία: χίλια χρόνιαΧίλια χρόνια σε αδρές γραμμές. Η Εκκλησία των Ρως γεννήθηκε στο Κίεβο το 988 υπό μητροπολίτη σταλμένο από την Κωνσταντινούπολη και επέζησε από τη μογγολική κατάκτηση του δέκατου τρίτου αιώνα· τον δέκατο τέταρτο, ο Άγιος Σέργιος του Ραντονέζ και οι μαθητές του γέμισαν με μοναστήρια τα βόρεια δάση. Όταν οι Έλληνες δέχθηκαν την ένωση με τη Ρώμη στη Φλωρεντία, η Μόσχα την απέρριψε και το 1448 εξέλεξε δικό της μητροπολίτη, και το 1589 ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ανύψωσε τη Μόσχα σε πατριαρχείο. Η διόρθωση των λειτουργικών βιβλίων κατά το ελληνικό πρότυπο από τον Πατριάρχη Νίκωνα προκάλεσε την απόσχιση των Παλαιοπίστων τη δεκαετία του 1660· το 1721 ο Μέγας Πέτρος κατάργησε το πατριαρχείο και υπέταξε την Εκκλησία σε μια Ιερά Σύνοδο και σε έναν λαϊκό επίτροπο. Η μεγάλη Σύνοδος του 1917 αποκατέστησε το πατριαρχείο και εξέλεξε τον Άγιο Τύχωνα τις ίδιες εβδομάδες που οι Μπολσεβίκοι κατέλαβαν την εξουσία, και η Εκκλησία πέρασε έπειτα τον χειρότερο διωγμό της ιστορίας της. Όταν ελευθερώθηκε, το 1988, ανοικοδομήθηκε με ταχύτητα που κανείς δεν είχε προβλέψει, και είναι μακράν η μεγαλύτερη από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗσυχαστική έριδα (14ος αι.)Η διαμάχη από τη δεκαετία του 1330 ως τη δεκαετία του 1350 για την προσευχή των μοναχών του Αγίου Όρους και το φως που έλεγαν ότι έβλεπαν. Ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός, λόγιος Έλληνας από την Ιταλία, χλεύασε τη σωματική τους μέθοδο και υποστήριξε ότι κανένας κτιστός οφθαλμός δεν μπορεί να δει τον Θεό, άρα το φως έπρεπε να είναι κτίσμα. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απάντησε στις Τριάδες του Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων με τη διάκριση που οι Πατέρες είχαν προϋποθέσει και εκείνος διατύπωσε ρητά: ο Θεός είναι ακατάληπτος κατά την ουσία Του και γνωρίζεται αληθινά στις άκτιστες ενέργειές Του, και το φως του Θαβώρ ήταν η δόξα του ίδιου του Θεού. Οι μοναχοί του Αγίου Όρους υπέγραψαν υπέρ του τον Αγιορειτικό Τόμο. Σύνοδος το 1341 καταδίκασε τον Βαρλαάμ, ο οποίος έφυγε για την Ιταλία και έγινε Λατίνος επίσκοπος· η διαμάχη μπλέχτηκε έπειτα με έναν εμφύλιο πόλεμο, και ο Παλαμάς πέρασε χρόνια στη φυλακή προτού οι σύνοδοι του 1347 και του 1351 τον δικαιώσουν και καταδικάσουν τον Ακίνδυνο και τον Γρηγορά. Οι αποφάσεις περιελήφθησαν στο Συνοδικόν της Ορθοδοξίας, και η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Γρηγόριο τη Β΄ Κυριακή των Νηστειών.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟ αυτοκράτορας Μέγας ΚωνσταντίνοςΟ πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας που έγινε χριστιανός, τον οποίο η Εκκλησία τιμά μαζί με τη μητέρα του Ελένη ως Ισαπόστολο στις 21 Μαΐου. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας στην Υόρκη το 306 και νίκησε τον Μαξέντιο στη Μουλβία Γέφυρα το 312, αφού του φανερώθηκε το σημείο του Σταυρού με τα λόγια «Ἐν τούτῳ νίκα», όπως το άκουσε ο Ευσέβιος από το στόμα του ίδιου του αυτοκράτορα. Το 313 μαζί με τον Λικίνιο έδωσε στην Εκκλησία την ελευθερία της, το 325 συγκάλεσε τους επισκόπους στη Νίκαια και το 330 εγκαινίασε την Κωνσταντινούπολη, τη Νέα Ρώμη, που θα ήταν η καρδιά της ορθόδοξης χριστιανοσύνης για έντεκα αιώνες. Η Εκκλησία δεν κρύβει όσα άλλα είναι επίσης αληθινά: το 326 έβαλε να θανατωθούν ο γιος του Κρίσπος και η σύζυγός του Φαύστα, και βαπτίστηκε μόνο όταν πια πέθαινε, το 337, από τον Ευσέβιο Νικομηδείας, φίλο του Αρείου. Το βάπτισμα στην επιθανάτια κλίνη ήταν τότε συνηθισμένο, και η Εκκλησία τον τιμά για το βάπτισμα που έπλυνε όσα είχαν προηγηθεί και για όσα έκανε για την Εκκλησία, όχι ως πρότυπο ιδιωτικού βίου.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟι Νεομάρτυρες και Ομολογητές της ΡωσίαςΗ Ρωσική Εκκλησία έχασε στον εικοστό αιώνα περισσότερους ανθρώπους απ’ όσους πήρε ολόκληρη η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε τριακόσια χρόνια. Επίσκοποι, ιερείς, μοναχοί και λαϊκοί εκτελέστηκαν ή πέθαναν από την εξοντωτική εργασία από το 1918 και έπειτα, με κορυφώσεις το 1922, το 1929 και πάνω απ’ όλα το 1937, όταν πάνω από εκατό χιλιάδες συνελήφθησαν με θρησκευτικές κατηγορίες και δεκάδες χιλιάδες εκτελέστηκαν· μόνο στο Μπούτοβο, έξω από τη Μόσχα, οι κατάλογοι των εκτελεσθέντων κατονομάζουν πάνω από χίλιους που θανατώθηκαν για την πίστη. Το 2000 η Αρχιερατική Σύνοδος στη Μόσχα προχώρησε στην αγιοκατάταξη της Σύναξης των Νεομαρτύρων και Ομολογητών, κατονομάζοντας πάνω από χίλιους και αφήνοντας τους υπόλοιπους γνωστούς στον Θεό. Με την ίδια πράξη αγιοκατατάχθηκαν και τα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας ως παθοφόροι, ξεχωριστή ρωσική κατηγορία αγίων για όσους θανατώθηκαν χωρίς να αντισταθούν, ενώ η Εκκλησία εκτός Ρωσίας τους είχε ανακηρύξει μάρτυρες ήδη το 1981.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΣοβιετικός διωγμός της ΕκκλησίαςΤα εβδομήντα χρόνια κατά τα οποία το σοβιετικό κράτος επιχείρησε να εξαλείψει τη θρησκεία στη Ρωσία, και παραλίγο να το πετύχει. Από το 1918 η Εκκλησία έχασε την περιουσία της και τη νομική της υπόσταση· το 1922 η κατάσχεση των εκκλησιαστικών τιμαλφών, με πρόσχημα την αρωγή στους πληγέντες από τον λιμό, έφερε τις πρώτες μαζικές δίκες και εκτελέσεις, αρχίζοντας από τη Σούγια· ο Πατριάρχης Τύχων φυλακίστηκε και το κράτος στήριξε εναντίον του το σχίσμα των Ανακαινιστών. Το 1927 ο Μητροπολίτης Σέργιος διακήρυξε τη νομιμοφροσύνη της Εκκλησίας προς το σοβιετικό κράτος, βήμα που δίχασε τότε τους πιστούς και συζητείται ακόμη. Ο Μεγάλος Τρόμος του 1937 και του 1938 ήταν η χειρότερη φάση: από τους περίπου πενήντα τέσσερις χιλιάδες ενοριακούς ναούς που λειτουργούσαν το 1917, ως το 1939 λειτουργούσαν μερικές εκατοντάδες. Δεκάδες χιλιάδες κληρικοί, μοναχοί και μοναχές εκτελέστηκαν ή πέθαναν στα στρατόπεδα, και η Ρωσική Εκκλησία έχει κατατάξει ονομαστικά στο αγιολόγιο περισσότερους από χίλιους από αυτούς, ως Νεομάρτυρες και Ομολογητές. Ο Στάλιν επέτρεψε μια αναζωογόνηση στα χρόνια του πολέμου, το 1943, ο Χρουστσόφ έκλεισε ξανά τους μισούς ναούς, και μόνο η χιλιετηρίδα του 1988 έφερε την ελευθερία.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ Ένωση του Μπρεστ (1596)Οι περισσότεροι ορθόδοξοι επίσκοποι της μητρόπολης Κιέβου, που τότε ανήκε στην Πολωνολιθουανική Κοινοπολιτεία και βρισκόταν υπό βαριά πίεση, υποτάχθηκαν στη Ρώμη στο Μπρεστ, διατηρώντας το βυζαντινό τυπικό, τον έγγαμο κλήρο και τις ακολουθίες στα σλαβονικά. Δύο επίσκοποι αρνήθηκαν, και μαζί τους οι αδελφότητες, τα περισσότερα μοναστήρια και μεγάλο μέρος των λαϊκών, που έμειναν χωρίς ιεραρχία ώσπου αυτή αποκαταστάθηκε κρυφά το 1620. Το αποτέλεσμα ήταν δύο εκκλησίες με το ίδιο τυπικό στις ίδιες πόλεις, και τέσσερις αιώνες πικρίας. Η ένσταση των Ορθοδόξων δεν ήταν ποτέ κατά του τυπικού αλλά κατά της μεθόδου: μια κοινωνία που συνάφθηκε από την κορυφή, από τους επισκόπους, πάνω από τα κεφάλια του λαού, σε μια επικράτεια όπου το κράτος την επιβράβευε.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟι Νεομάρτυρες της ΤουρκοκρατίαςΑπό την Άλωση της Κωνσταντινούπολης ως την ελληνική ανεξαρτησία, αρκετές εκατοντάδες χριστιανοί θανατώθηκαν για την πίστη υπό οθωμανική κυριαρχία, και η Εκκλησία τους ονομάζει Νεομάρτυρες για να τους διακρίνει από τους μάρτυρες των τριών πρώτων αιώνων, χωρίς να τους κατατάσσει κατώτερα από εκείνους. Πολλοί ήταν άνθρωποι που είχαν εξισλαμιστεί, συχνά σε παιδική ηλικία ή υπό καταναγκασμό, και έπειτα επέστρεψαν δημόσια στον Χριστό γνωρίζοντας τι όριζε γι’ αυτό ο νόμος. Ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου συγκέντρωσαν τις διηγήσεις τους στο Νέον Μαρτυρολόγιον του 1799, εν μέρει για να απαντήσουν σε δυτικούς συγγραφείς που έλεγαν ότι η Ελληνική Εκκλησία ήταν νεκρή. Η ίδια η συλλογή τους ήταν πράξη αντίστασης.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟρθοδοξία υπό οθωμανική κυριαρχίαΟι τέσσερις και πλέον αιώνες κατά τους οποίους οι Ορθόδοξοι των Βαλκανίων, της Μικράς Ασίας και της Μέσης Ανατολής έζησαν υπό τους Οθωμανούς σουλτάνους, από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης ώσπου τα βαλκανικά έθνη κέρδισαν ένα ένα την ελευθερία τους, στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα και ως τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912. Ο σουλτάνος έκανε τον Οικουμενικό Πατριάρχη κεφαλή όλων των Ορθοδόξων της αυτοκρατορίας, του Ρουμ μιλλέτ, υπεύθυνο γι’ αυτούς στα κοσμικά όπως και στα πνευματικά, πράγμα που έδωσε στην Εκκλησία και προστατευμένη θέση και πολιτικό βάρος: οι πατριάρχες εκθρονίζονταν κατά βούληση, και ο Γρηγόριος Ε΄ απαγχονίστηκε το 1821. Οι χριστιανοί πλήρωναν βαρύτερους φόρους, δεν μπορούσαν να φέρουν όπλα και στα Βαλκάνια έδιναν αγόρια στο παιδομάζωμα. Όσοι θανατώθηκαν επειδή αρνήθηκαν το Ισλάμ ή επειδή επέστρεψαν στον Χριστό αφού Τον είχαν αρνηθεί είναι οι Νεομάρτυρες. Η Εκκλησία διαφύλαξε την πίστη, τη γλώσσα και τα σχολεία, και στο τέλος της περιόδου οι Κολλυβάδες, ανάμεσά τους ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου, της χάρισαν τη Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΣύνοδος της Φλωρεντίας (1438-1439)Αποτυχημένη απόπειρα επανένωσης του ανατολικού και του δυτικού χριστιανισμού. Υπό την πίεση της οθωμανικής απειλής, ο βυζαντινός αυτοκράτορας και οι περισσότεροι επίσκοποι της Ανατολής υπέγραψαν διάταγμα ένωσης που δεχόταν το παπικό πρωτείο και το Φιλιόκβε. Από τους Έλληνες επισκόπους που ήταν παρόντες, μόνο ο Άγιος Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός αρνήθηκε να υπογράψει. Με την επιστροφή στην πατρίδα, την ένωση απέρριψαν οι ορθόδοξοι πιστοί και οι περισσότεροι κληρικοί της Ανατολής.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΤέταρτη Σταυροφορία και άλωση της Κωνσταντινούπολης (1204)Οι σταυροφόροι της Δύσης εκτράπηκαν προς την Κωνσταντινούπολη και λεηλάτησαν τη χριστιανική πρωτεύουσα επί τρεις ημέρες: σύλησαν ναούς, βεβήλωσαν Αγίες Τράπεζες, έλιωσαν ιερά σκεύη και ίδρυσαν Λατινική Αυτοκρατορία (1204-1261). Η καταστροφή αυτή βάθυνε ανεπανόρθωτα το σχίσμα Ανατολής και Δύσης. Πολλοί Ορθόδοξοι θεωρούν το 1204 ιστορικά πιο καθοριστικό από το 1054. Αμέτρητα ιερά λείψανα και έργα τέχνης κλάπηκαν.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΤο σχίσμα των ΠαλαιοπίστωνΟ Πατριάρχης Νίκων ξεκίνησε το 1653 να διορθώσει τα ρωσικά βιβλία και τις ρωσικές πρακτικές με βάση τα σύγχρονά του ελληνικά: τρία δάχτυλα για το σημείο του σταυρού αντί για δύο, τρία αλληλούια αντί για δύο, διαφορετική γραφή του ονόματος του Σωτήρος, λιτανεία γύρω από τον ναό με την αντίθετη φορά. Η σύνοδος του 1666 και του 1667 ενέκρινε τις αλλαγές και αναθεμάτισε όσους κρατούσαν τα παλαιά τυπικά, και μεγάλο μέρος του ρωσικού λαού δεν τις δέχθηκε. Το κράτος επέβαλε τη μεταρρύθμιση. Ο πρωτοπρεσβύτερος Αββακούμ κάηκε στην πυρά το 1682, κοινότητες αυτοπυρπολήθηκαν για να μην υποταχθούν, και το σχίσμα διαρκεί ως σήμερα. Το 1971 η Τοπική Σύνοδος της Ρωσικής Εκκλησίας ήρε τα αναθέματα και κήρυξε τα παλαιά τυπικά ισότιμα, κάτι που ισοδυναμεί με παραδοχή ότι όσα επιβλήθηκαν με τη βία δεν χρειαζόταν καθόλου να επιβληθούν.Εκκλησιαστική ιστορίαΑγία και Μεγάλη Σύνοδος (Κρήτη, 2016)Σχεδιάστηκε ως η πρώτη πανορθόδοξη σύνοδος εδώ και πάνω από μία χιλιετία και συνήλθε στην Κρήτη τον Ιούνιο του 2016. Ασχολήθηκε με την ορθόδοξη διασπορά, το αυτόνομο, τις σχέσεις με τους άλλους χριστιανούς, τη νηστεία, τον γάμο και την αποστολή της Εκκλησίας. Τέσσερις αυτοκέφαλες Εκκλησίες (Ρωσίας, Βουλγαρίας, Γεωργίας, Αντιοχείας) δεν συμμετείχαν, πράγμα που περιόρισε το κύρος της.Εκκλησιαστική ιστορίαΕλληνική ανεξαρτησία και αυτοκέφαλο της ΕκκλησίαςΟ πόλεμος που άρχισαν οι Έλληνες το 1821 ενάντια στην οθωμανική κυριαρχία και που κατέληξε, ως το 1830, σε ανεξάρτητο βασίλειο. Η Εκκλησία ήταν μέσα σε αυτόν από την αρχή: το έθνος θυμάται τον Μητροπολίτη Παλαιών Πατρών Γερμανό να υψώνει το λάβαρο του Σταυρού στην Αγία Λαύρα στις 25 Μαρτίου, εορτή του Ευαγγελισμού, και ως σήμερα η ημέρα γιορτάζεται και για τα δύο, αν και οι ιστορικοί διαφωνούν για τις λεπτομέρειες. Στην Κωνσταντινούπολη ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ απαγχονίστηκε στην πύλη του Πατριαρχείου εκείνο το Πάσχα, σε αντίποινα. Το νέο κράτος, υπό βαυαρική αντιβασιλεία, κήρυξε την Εκκλησία του ανεξάρτητη από την Κωνσταντινούπολη με δική του πράξη το 1833, κατά το πρότυπο της ρωσικής Συνόδου, και το ρήγμα θεραπεύτηκε μόνο όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο χορήγησε το αυτοκέφαλο με τον Συνοδικό Τόμο του 1850.Εκκλησιαστική ιστορίαΟι Μάρτυρες της Περσίας (4ος-5ος αι.)Όταν ο Κωνσταντίνος έκανε τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία χριστιανική, οι χριστιανοί της Περσικής αυτοκρατορίας, πολλοί από τους οποίους ζούσαν στη Μεσοποταμία κατά μήκος του παλαιού συνόρου, έγιναν ύποπτοι στον δικό τους βασιλιά ως φίλοι της Ρώμης, και η επιστολή του ίδιου του Κωνσταντίνου προς τον Σαπώρ Β΄, που τους σύστηνε στη φροντίδα του, δεν τους ωφέλησε. Από το 340 περίπου ως τον θάνατό του, το 379, ο Σαπώρ εξαπέλυσε τον μακρότερο διωγμό της αρχαίας Εκκλησίας. Ο Συμεών ο εν Περσίδι, επίσκοπος Σελευκείας-Κτησιφώντος, θανατώθηκε μαζί με εκατό κληρικούς του, και ο Σωζομενός, που έγραψε έναν αιώνα αργότερα, γνώριζε τα ονόματα δεκαέξι χιλιάδων μαρτύρων και ήξερε ότι ήταν περισσότεροι. Ο διωγμός επανήλθε επί Ισδιγέρδη Α΄ και Βαράμη Ε΄ τη δεκαετία του 420, όταν ο Ιάκωβος ο Πέρσης, αυλικός που είχε αρνηθεί τον Χριστό και μετανόησε, κατακόπηκε μέλος προς μέλος. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά αυτούς τους μάρτυρες σε όλη τη διάρκεια του έτους, πλάι σε εκείνους της Ρώμης.Εκκλησιαστική ιστορίαΗ έριδα των Τριών ΚεφαλαίωνΤρία ζητήματα που καταδίκασε η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος το 553: το πρόσωπο και τα συγγράμματα του Θεοδώρου Μοψουεστίας, τα συγγράμματα του Θεοδωρήτου Κύρου κατά του Αγίου Κυρίλλου και η επιστολή του Ίβα Εδέσσης προς τον Πέρση Μάρι. Και τα τρία είχαν μείνει ανέγγιχτα στη Χαλκηδόνα, και αυτό έκανε το ζήτημα δύσκολο: η καταδίκη τους έμοιαζε με υποχώρηση από τη Χαλκηδόνα, και η διατήρησή τους έμοιαζε με άδεια να διαβάζεται η Χαλκηδόνα όπως θα τη διάβαζε ο Νεστόριος. Ο Ιουστινιανός τα καταδίκασε με διάταγμα το 544 και η σύνοδος επικύρωσε την καταδίκη, κρίνοντας ότι η Χαλκηδόνα πρέπει να διαβάζεται μέσα από τον Άγιο Κύριλλο και όχι πλάι του. Η λατινική Δύση εξέλαβε την καταδίκη ως επίθεση κατά της ίδιας της Χαλκηδόνας, και οι θρόνοι των Μεδιολάνων και της Ακυληίας διέκοψαν γι’ αυτό την κοινωνία με τη Ρώμη, η Ακυληία για περισσότερο από έναν αιώνα.