Πατερικά και ασκητικά κείμενα
21 θέματα
ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ ΦιλοκαλίαΑνθολογία κειμένων για τη νήψη και την προσευχή, γραμμένων από τον 4ο ως τον 15ο αιώνα από περίπου τριάντα έξι Πατέρες, από την έρημο της Αιγύπτου ως τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και τους ησυχαστές της γενιάς του· τη συγκέντρωσαν ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου, και τυπώθηκε στη Βενετία το 1782. Ο πλήρης τίτλος της λέει σε τι αποσκοπεί: «Φιλοκαλία τῶν ἱερῶν νηπτικῶν, συνερανισθεῖσα παρὰ τῶν ἁγίων καὶ θεοφόρων Πατέρων ἡμῶν, ἐν ᾗ, διὰ τῆς κατὰ τὴν πρᾶξιν καὶ θεωρίαν ἠθικῆς φιλοσοφίας ὁ νοῦς καθαίρεται, φωτίζεται, καὶ τελειοῦται». Διδάσκει τη φυλακή της καρδιάς, τον πόλεμο με τα πάθη και την Ευχή του Ιησού, και προϋποθέτει αναγνώστη που έχει πνευματικό πατέρα. Το όνομα είναι παλαιότερο από το βιβλίο: ο Μέγας Βασίλειος και ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος το είχαν δώσει στην ανθολογία τους από τα έργα του Ωριγένη. Η σλαβονική μετάφραση του Οσίου Παϊσίου Βελιτσκόφσκι, η Ντομπροτολιούμπιε, έφτασε στη Ρωσία το 1793 και είναι το βιβλίο που κουβαλά ο προσκυνητής των «Περιπετειών ενός προσκυνητού», ενώ ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος έκανε μια εκτενέστερη ρωσική. Η αγγλική μετάφραση από τα ελληνικά κυκλοφόρησε σε τέσσερις τόμους από το 1979 ως το 1995, και ο πέμπτος το 2023.ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟι Τριάδες (Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων)Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς έγραψε αυτές τις εννέα πραγματείες, σε τρεις τριάδες, μεταξύ 1338 και 1341, για να απαντήσει στον Βαρλαάμ τον Καλαβρό, ο οποίος είχε χλευάσει τους αγιορείτες μοναχούς ως «ομφαλοψύχους» και είχε αρνηθεί ότι μπορεί κανείς να δει το φως του Θεού. Η επιχειρηματολογία στέκεται σε δύο πόδια. Το σώμα δεν είναι φυλακή και η προσευχή δεν είναι ασώματη, άρα μια σωματική μέθοδος δεν είναι παράλογη. Και ο Θεός είναι πραγματικά άγνωστος κατά την ουσία Του και πραγματικά μεθεκτός κατά τις ενέργειές Του, οι οποίες δεν είναι κτίσμα ούτε μέρος Του· επομένως αυτό που βλέπουν οι άγιοι στο Θαβώρ και στο κελλί είναι ο ίδιος ο Θεός. Κάθε διατύπωση που χρησιμοποίησαν οι σύνοδοι του 1341, του 1347 και του 1351 βρίσκεται ήδη εδώ.ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΠερί της ενανθρωπήσεως του Λόγου (Μέγας Αθανάσιος)Η σύντομη πραγματεία του Μεγάλου Αθανασίου για το γιατί ο Λόγος έγινε σάρκα, το δεύτερο μισό ενός ενιαίου έργου, του οποίου το πρώτο είναι ο «Κατά Ελλήνων» λόγος. Γράφτηκε στα νιάτα του, πριν από την αρειανική έριδα κατά την παραδοσιακή χρονολόγηση, ή στην πρώτη του εξορία, τη δεκαετία του 330, κατά μια μεταγενέστερη. Η επιχειρηματολογία της αρχίζει από την πτώση ως ολίσθηση πίσω προς το τίποτα από το οποίο πλάστηκε το ανθρώπινο γένος: ο Θεός δεν μπορούσε να αφήσει την εικόνα Του να χαθεί, ούτε μπορούσε να πάρει πίσω τον λόγο Του ότι ο θάνατος θα ακολουθούσε την παράβαση. Έτσι ο Λόγος πήρε σώμα δεκτικό θανάτου, το παρέδωσε για όλους και το ανέστησε, και ο θάνατος καταλύθηκε από μέσα. Μια προσωπογραφία που έχει αμαυρωθεί, λέει, δεν πετιέται: έρχεται πάλι εκείνος που εικονίζεται σε αυτήν, ώστε η ομοιότητα να ανανεωθεί πάνω στο ίδιο ξύλο. Κοντά στο τέλος του βιβλίου βρίσκεται η φράση του που παρατίθεται συχνότερα: «Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν». Ο Κ. Σ. Λιούις προλόγισε την αγγλική μετάφραση του 1944 και βρήκε την ευκαιρία να προτρέψει τους αναγνώστες να διαβάζουν ένα παλαιό βιβλίο για κάθε καινούργιο.ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΠερί του Αγίου Πνεύματος (Μέγας Βασίλειος)Γράφτηκε γύρω στο 375 προς τον Αμφιλόχιο Ικονίου, με αφορμή μια διαμάχη για μια πρόθεση. Ο Μέγας Βασίλειος είχε αποδώσει δόξα στον Πατέρα μαζί με τον Υιό, από κοινού με το Άγιο Πνεύμα, και δέχτηκε επίθεση γι’ αυτό, επειδή η συνηθισμένη διατύπωση έθετε το Πνεύμα χαμηλότερα. Η απάντησή του είναι ότι το Πνεύμα συμπροσκυνείται και συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό επειδή είναι Θεός, και η πραγματεία συγκεντρώνει τις μαρτυρίες γι’ αυτό από την Αγία Γραφή και από όσα πράττει η Εκκλησία. Το εικοστό έβδομο κεφάλαιο είναι η κλασική ορθόδοξη διατύπωση για την άγραφη παράδοση: το σημείο του σταυρού, η στροφή προς την ανατολή στην προσευχή, τα λόγια της επικλήσεως και η ευλογία του ύδατος δεν βρίσκονται πουθενά στη Γραφή, και κανείς δεν τα αμφισβητεί. Έξι χρόνια αργότερα η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος ενσωμάτωσε τη διδασκαλία του στο Σύμβολο της Πίστεως.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΈκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεωςΤο τρίτο και μεγαλύτερο μέρος της «Πηγής γνώσεως» του Οσίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, γραμμένο στη Λαύρα του Αγίου Σάββα τον 8ο αιώνα, μετά από ένα βιβλίο φιλοσοφικών ορισμών και έναν κατάλογο αιρέσεων. Εκθέτει σε εκατό κεφάλαια όσα είχαν διδάξει οι Έλληνες Πατέρες: τον ένα Θεό και την Τριάδα, τη δημιουργία, τους αγγέλους και τον άνθρωπο, την πρόνοια, τον σαρκωμένο Χριστό με τις δύο φύσεις και τα δύο θελήματά Του, τη Θεοτόκο, και έπειτα το βάπτισμα, την Ευχαριστία, την προσκύνηση των εικόνων και την ανάσταση. Η μέθοδός του δηλώνεται στην αρχή όλου του έργου: να μην πει τίποτε δικό του, αλλά να συγκεντρώσει όσα είχαν επεξεργαστεί οι πιο δόκιμοι διδάσκαλοι. Υπήρξε επί αιώνες το εγχειρίδιο της Εκκλησίας. Ο Βουργούνδιος της Πίζας το μετέφρασε στα λατινικά τη δεκαετία του 1150, χωρισμένο σε τέσσερα βιβλία, και από αυτό άντλησαν τόσο ο Πέτρος ο Λομβαρδός όσο και ο Θωμάς ο Ακινάτης· έτσι είναι ο δίαυλος μέσα από τον οποίο μεγάλο μέρος της θεολογίας των Ελλήνων Πατέρων έφτασε στη μεσαιωνική Δύση.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ ΚλίμαξΤο βιβλίο του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος για τη μοναχική ζωή, γραμμένο στο Σινά τον 7ο αιώνα κατά παράκληση του ηγουμένου της Ραϊθώ, και ο λόγος που ο ίδιος ονομάζεται «της Κλίμακος»: κλίμαξ θα πει σκάλα. Έχει τριάντα βαθμίδες, μία για κάθε χρόνο της κρυφής ζωής του Χριστού πριν από τη Βάπτισή Του, και ανεβαίνουν από την αποταγή του κόσμου, μέσα από την υπακοή, το πένθος, τον πόλεμο με κάθε πάθος διαδοχικά και τη μακρά μάχη με την υπερηφάνεια, στη διάκριση, την ησυχία, την προσευχή και την απάθεια, και στην κορυφή στην πίστη, την ελπίδα και την αγάπη, από τις οποίες μεγαλύτερη είναι η αγάπη. Είναι γραμμένο σε σύντομα, σκληρά αποφθέγματα, που εύκολα τα θυμάται κανείς και δύσκολα τα ξεχνά. Τα μοναστήρια το διαβάζουν ολόκληρο κάθε Μεγάλη Τεσσαρακοστή, και η Δ΄ Κυριακή των Νηστειών τιμά τη μνήμη του Αγίου Ιωάννου. Η εικόνα της Κλίμακος στο Σινά, του 12ου αιώνα, δείχνει εκείνο για το οποίο προειδοποιεί το βιβλίο: μοναχούς που ανεβαίνουν προς τον Χριστό, και μερικούς από αυτούς να τους τραβούν δαίμονες από τα σκαλοπάτια.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ μυστική θεολογία της Ανατολικής ΕκκλησίαςΤο βιβλίο του Βλαδίμηρου Λόσκι, που εκδόθηκε στα γαλλικά στο Παρίσι το 1944 και στα αγγλικά το 1957, και για πολλούς αναγνώστες στη Δύση η πρώτη παρουσίαση της ορθόδοξης θεολογίας με τους δικούς της όρους. Η εναρκτήρια θέση του διέπει όλα τα υπόλοιπα: δεν υπάρχει χριστιανική μυστική εμπειρία χωρίς θεολογία, και πάνω απ’ όλα δεν υπάρχει θεολογία χωρίς μυστική εμπειρία. Από εκεί προχωρεί στην αποφατική οδό του Αρεοπαγίτη, στην Τριάδα ως θεμέλιο των πάντων, στη διάκριση ανάμεσα στην ουσία του Θεού και τις ενέργειές Του, στο πρόσωπο σε αντιδιαστολή προς τη φύση, στο έργο του Υιού και στο έργο του Πνεύματος, και στη θέωση ως σκοπό του όλου. Ο Λόσκι έγραψε ως τέκνο της ρωσικής διασποράς και επικριτής της σοφιολογίας του π. Σεργίου Μπουλγκάκοφ, και μαζί με τον π. Γεώργιο Φλωρόφσκυ διαμόρφωσε την επιστροφή στους Πατέρες που σημάδεψε την ορθόδοξη θεολογία του 20ού αιώνα. Μεταγενέστεροι ορθόδοξοι μελετητές βρήκαν την αντιπαράθεση Ανατολής και Δύσεως που κάνει υπερβολικά αιχμηρή σε ορισμένα σημεία, και το είπαν χωρίς να πάψουν να τον διαβάζουν.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟ Μέγας Κανών του Αγίου Ανδρέου ΚρήτηςΔιακόσια πενήντα τροπάρια που διατρέχουν ολόκληρη την Αγία Γραφή, από τον Αδάμ ως τον ληστή πάνω στον σταυρό, και κάνουν κάθε πρόσωπό της κατηγορία εναντίον εκείνου που ψάλλει. Ο ψάλλων ξεπέρασε τον Κάιν στον φόνο, φονεύοντας τη δική του συνείδηση, και υστέρησε από τον Άβελ στη δικαιοσύνη· η Λεία και η Ραχήλ είναι η πράξη και η θεωρία· ο άνθρωπος που έπεσε στους ληστές στον δρόμο για την Ιεριχώ είναι πάλι ο ψάλλων. Πριν από σχεδόν κάθε τροπάριο έρχεται το ίδιο εφύμνιο: «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, ἐλέησόν με». Διαβάζεται σε τέσσερα μέρη την πρώτη εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, και ολόκληρος, μαζί με τον Βίο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, την Πέμπτη της πέμπτης εβδομάδας, με τους πιστούς όρθιους και με μετάνοιες.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟι Ασκητικοί Λόγοι του Οσίου Ισαάκ του ΣύρουΟ Όσιος Ισαάκ ο Σύρος, ή Νινευίτης (7ος αιώνας), συριόφωνος επίσκοπος που έγινε ερημίτης. Οι Ασκητικοί Λόγοι του συγκαταλέγονται στα βαθύτερα μυστικά κείμενα της χριστιανικής γραμματείας: για την ταπείνωση, τη μόνωση, τα δάκρυα, την προσευχή, την αγάπη του Θεού για όλη την κτίση και το μυστήριο της θείας ευσπλαχνίας. Διαβάζονται ευρέως στα ορθόδοξα μοναστήρια. Η θεώρησή του για την αγάπη του Θεού ως φωτιά που τα καταναλώνει όλα αποτελεί πρόκληση για τους αναγνώστες εδώ και αιώνες.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟι περιπέτειες ενός προσκυνητούΑνώνυμη ρωσική διήγηση, που πρωτοεκδόθηκε στο Καζάν το 1881 και, επαυξημένη, το 1884, για έναν οδοιπόρο που άκουσε να διαβάζονται στη Θεία Λειτουργία τα λόγια «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε» (Α΄ Θεσ. 5, 17) και δεν έβρισκε κανέναν να του πει πώς. Τελικά του το λέει ένας στάρετς: του δίνει τη Φιλοκαλία και την Ευχή του Ιησού, και του ορίζει να τη λέει τρεις χιλιάδες φορές την ημέρα, έπειτα έξι χιλιάδες, έπειτα δώδεκα, ώσπου η ευχή περνά από τα χείλη στην καρδιά του και αρχίζει να λέγεται μόνη της. Ύστερα ο προσκυνητής διασχίζει πεζός τη Ρωσία προς τη Σιβηρία, με παξιμάδια, μια Αγία Γραφή και τη Φιλοκαλία στο σακίδιό του, και διηγείται τι έκανε η ευχή στον ίδιο και στους ανθρώπους που συνάντησε. Ο στάρετς του ίδιου του βιβλίου επιμένει ότι η ευχή μαθαίνεται υπό υπακοή, και από τότε ορθόδοξοι συγγραφείς προειδοποιούν να μη διαβάζεται ως τεχνική που δοκιμάζει κανείς μόνος του. Ο συγγραφέας του δεν έχει ποτέ κατονομαστεί με βεβαιότητα. Στα αγγλικά έγινε το πιο γνωστό βιβλίο για την Ευχή του Ιησού, με τη βοήθεια του Τζ. Ντ. Σάλιντζερ, που η ηρωίδα του, η Φράνι, το κουβαλά στην τσάντα της.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤα Αποφθέγματα των Πατέρων της ερήμου (Γεροντικόν)Συλλογή όσων είπαν πραγματικά οι μοναχοί της Αιγύπτου, που καταγράφηκαν μετά τον θάνατό τους από ανθρώπους που τα είχαν ακούσει από άλλους που τα είχαν ακούσει. Τίποτε σε αυτήν δεν είναι συστηματικό. Ένας αδελφός ζητά έναν λόγο και ένας γέροντας του δίνει μία φράση, και η φράση συνήθως αφορά το να μην κατακρίνεις κανέναν, ή το να μένεις στο κελλί σου, ή το τι να κάνεις όταν έχεις αποτύχει πάλι. Σώζεται σε δύο μεγάλες διατάξεις, μία αλφαβητική κατά τον πατέρα που μίλησε και μία κατά θέμα, και είναι η πρώτη ύλη πίσω από σχεδόν όλη τη μεταγενέστερη ορθόδοξη ασκητική γραμματεία. Αν τη διαβάσει κανείς από την αρχή ως το τέλος, είναι επίσης πολύ αστεία, και αυτό δεν είναι τυχαίο.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤα Αρεοπαγιτικά συγγράμματαΤέσσερις πραγματείες και δέκα επιστολές με το όνομα του Αθηναίου που τον έφερε στην πίστη ο Απόστολος Παύλος: «Περί θείων ονομάτων», «Περί μυστικής θεολογίας», «Περί της ουρανίας ιεραρχίας» και «Περί της εκκλησιαστικής ιεραρχίας». Το «Περί μυστικής θεολογίας» έχει έκταση έντεκα σελίδων και είναι η πηγή όλου του αποφατικού λεξιλογίου της Ανατολής· καταλήγει σε μια σειρά αρνήσεων που αρνούνται ακόμη και τις αρνήσεις. Από το «Περί της ουρανίας ιεραρχίας» προέρχονται τα εννέα τάγματα των αγγέλων. Η πατρότητα των έργων αμφισβητήθηκε ήδη από τον 6ο αιώνα, και σήμερα χρονολογούνται γύρω στο 500, κάτι που η ορθόδοξη παράδοση αφομοίωσε χωρίς δυσκολία: αυτό που τα στήριξε ήταν ο Όσιος Μάξιμος ο Ομολογητής, του οποίου οι Απορίες, μαζί με τα σχόλια που κυκλοφόρησαν με το όνομά του, τα ερμήνευσαν με τρόπο που κανένας ωριγενιστής ή μονοφυσίτης δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤο ΠεντηκοστάριοΤο βιβλίο των πενήντα ημερών από το Πάσχα ως την Πεντηκοστή και της Κυριακής των Αγίων Πάντων που ακολουθεί. Περιέχει την ίδια την ακολουθία του Πάσχα, τη Διακαινήσιμο Εβδομάδα, τις Κυριακές του Θωμά, των Μυροφόρων, του Παραλύτου, της Σαμαρείτιδος και του Τυφλού, έπειτα τη Μεσοπεντηκοστή, την Ανάληψη, τους Πατέρες της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου και την Πεντηκοστή με τις ευχές της γονυκλισίας. Ο τόνος του βιβλίου είναι αμιγής: επί πενήντα ημέρες δεν γίνεται γονυκλισία, δεν υπάρχει νηστεία Τετάρτης και Παρασκευής κατά τη Διακαινήσιμο, και το «Χριστός ανέστη» αντικαθιστά σχεδόν κάθε εναρκτήρια προσευχή.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤο ΤριώδιοΤο λειτουργικό βιβλίο των δέκα εβδομάδων πριν από το Πάσχα, από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου ως το Μέγα Σάββατο. Το όνομά του προέρχεται από τους κανόνες τριών ωδών, τα τριώδια, που χρησιμοποιεί τις καθημερινές. Περιέχει τις Κυριακές πριν από τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, που προετοιμάζουν τη νηστεία, ολόκληρη τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τα Ψυχοσάββατα, το Σάββατο του Λαζάρου, την Κυριακή των Βαΐων και τις ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας, μεταξύ των οποίων τα δώδεκα Ευαγγέλια των Παθών και τα Εγκώμια του Επιταφίου. Το μεγαλύτερο μέρος της ωραιότερης υμνογραφίας της βυζαντινής λατρείας βρίσκεται σε αυτό το βιβλίο, και ένα μεγάλο μέρος της πραγματικής διδασκαλίας της Εκκλησίας για τη μετάνοια βρίσκεται εδώ και όχι σε κάποια πραγματεία.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΓια τη ζωή του κόσμου (For the Life of the World, π. Αλέξανδρος Σμέμαν)Έργο του π. Αλεξάνδρου Σμέμαν (1963), κλασικό κείμενο της μυστηριακής θεολογίας. Παρουσιάζει την ορθόδοξη θεώρηση όλης της ζωής ως μυστηρίου: την κτίση ως δώρο του Θεού, τη Θεία Ευχαριστία ως κέντρο της χριστιανικής ζωής, και τον Χριστιανισμό ως χαρά και ευχαριστία και όχι ως απλή ηθική ή τελετουργία. Ίσως το καλύτερο βιβλίο του 20ού αιώνα για την ορθόδοξη πίστη, για όποιον δεν είναι ειδικός.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ Διδαχή των δώδεκα ΑποστόλωνΤο αρχαιότερο γνωστό χριστιανικό κατηχητικό κείμενο (περ. 50-120 μ.Χ.), που ανακαλύφθηκε το 1873. Περιέχει οδηγίες για την ηθική (οι «δύο οδοί»: της ζωής και του θανάτου), το βάπτισμα, τη νηστεία, την προσευχή (μεταξύ άλλων το «Πάτερ ημών» τρεις φορές την ημέρα), την Ευχαριστία και την εκκλησιαστική τάξη. Ανοίγει ένα παράθυρο στη λατρεία και στη ζωή των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΚατά αιρέσεων (Άγιος Ειρηναίος)Το σημαντικότερο παλαιοχριστιανικό αντιγνωστικό έργο (περ. 180 μ.Χ.). Εκθέτει τα γνωστικά συστήματα και τα ανασκευάζει με βάση την Αγία Γραφή, την Παράδοση και την αποστολική διαδοχή. Αναπτύσσει τη θεολογία της «ανακεφαλαιώσεως»: ο Χριστός ανακεφαλαιώνει στον εαυτό Του ολόκληρη την ανθρωπότητα, αντιστρέφοντας την πτώση του Αδάμ. Θεμελιώδες για την ορθόδοξη κατανόηση της Παραδόσεως και την εκκλησιολογία.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΝτομπροτολιούμπιε (η σλαβονική Φιλοκαλία)Η σλαβονική Φιλοκαλία, η «Αγάπη του καλού», που τη μετέφρασαν ο Όσιος Παΐσιος Βελιτσκόφσκι και οι μοναχοί του στο Νεάμτς της Μολδαβίας από την ελληνική συλλογή του Οσίου Νικοδήμου και του Αγίου Μακαρίου, και που τυπώθηκε στη Μόσχα το 1793. Μετέφερε την παράδοση της νήψεως και της Ευχής του Ιησού από το Άγιον Όρος στα ρωσικά μοναστήρια και, μέσω των μαθητών του Παϊσίου, στην Όπτινα, όπου έδωσε στους γέροντες τη διδασκαλία τους. Είναι το βιβλίο που ο προσκυνητής των «Περιπετειών ενός προσκυνητού» κουβαλά στο σακίδιό του και διαβάζει στην άκρη του δρόμου. Αργότερα ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος έκανε μια εκτενέστερη ρωσική μετάφραση σε πέντε τόμους, που φέρει κι αυτή το ίδιο όνομα και που απέδωσε τα κείμενα στη γλώσσα που μπορούσε να διαβάσει ολόκληρη η Ρωσία.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤο ΠηδάλιονΗ κανονική συλλογή της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας, που τη συνέταξε ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης μαζί με τον μοναχό Αγάπιο και τυπώθηκε για πρώτη φορά το 1800. Παραθέτει τους κανόνες των Αποστόλων, των Οικουμενικών και των τοπικών Συνόδων και των Πατέρων, καθέναν ακολουθούμενο από την ερμηνεία του ίδιου του Νικοδήμου και από μια σημείωση για το πώς εφαρμόζεται στην πράξη, και αυτό είναι που την κάνει πηδάλιο και όχι νομικό κώδικα. Είναι το καθιερωμένο βοήθημα για το ορθόδοξο κανονικό δίκαιο στην ελληνική πράξη, και στις υποσημειώσεις της ο αναγνώστης συναντά την αρχή ότι με τους κανόνες κυβερνά κανείς, όπως με το πηδάλιο, και δεν τους τηρεί μηχανικά.Πατερικά και ασκητικά κείμεναΠροσφορά στον σύγχρονο μοναχισμό (Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ)Ολοκληρωμένος οδηγός της πνευματικής ζωής, γραμμένος από τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσανίνωφ (1807-1867), Ρώσο επίσκοπο και ασκητικό συγγραφέα. Συστηματική έκθεση της ορθόδοξης άσκησης για τους μοναχούς, και πρώτα για τους αρχαρίους: προσευχή, νηστεία, νήψη, ταπείνωση, αντιμετώπιση των λογισμών. Απευθύνεται στους μοναχούς και σε όλους όσοι αναζητούν τον δρόμο της αληθινής μοναχικής ζωής.Πατερικά και ασκητικά κείμεναΟ Ποιμήν του ΕρμάΠαλαιοχριστιανικό κείμενο (περ. 100-160 μ.Χ.) που διαβαζόταν ευρέως και παραλίγο να συμπεριληφθεί στον κανόνα της Καινής Διαθήκης. Περιέχει οράσεις στις οποίες εμφανίζεται στον Ερμά η Εκκλησία, και εντολές και παραβολές που του δόθηκαν από έναν άγγελο με ενδυμασία ποιμένα. Είναι σημαντικό για όσα διδάσκει σχετικά με τη μετάνοια μετά το βάπτισμα και με τη δυνατότητα μιας «δεύτερης μετάνοιας». Επηρέασε τη θεολογία της μετανοίας στη χριστιανική Ανατολή.