Αγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνη
13 θέματα
ΒασικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΘεολογία της εικόναςΟι εικόνες δεν είναι απλώς θρησκευτική τέχνη: είναι «θεολογία με χρώματα», παράθυρα προς την ουράνια πραγματικότητα. Η προσκύνηση των εικόνων θεμελιώνεται στην Ενανθρώπηση: επειδή ο Θεός έγινε ορατός στον Χριστό, είναι δυνατό και θεμιτό να Τον εικονίζουμε. «Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα» (Ιω. 14, 9). Η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα διαβαίνει στο πρωτότυπο.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΑγία ΣοφίαΗ Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης, αφιερωμένη στην Αγία Σοφία του Θεού, που είναι ο Χριστός. Ο Ιουστινιανός την έχτισε σε πέντε χρόνια και την εγκαινίασε το 537, αφού ο προηγούμενος ναός είχε καεί στη Στάση του Νίκα· οι αρχιτέκτονές της, ο Ανθέμιος ο Τραλλιανός και ο Ισίδωρος ο Μιλήσιος, ύψωσαν έναν τρούλο που, κατά τον Προκόπιο, έμοιαζε να κρέμεται από τον ουρανό με χρυσή αλυσίδα. Ο τρούλος έπεσε το 558 και ξαναχτίστηκε ψηλότερος. Επί εννέα αιώνες ήταν ο καθεδρικός ναός του Οικουμενικού Πατριάρχη και το πρότυπο της ορθόδοξης λατρείας: η λειτουργική της τάξη έγινε τάξη ολόκληρης της Εκκλησίας, και μέσα στον ναό αυτόν οι απεσταλμένοι του ηγεμόνα Βλαδίμηρου δεν ήξεραν αν βρίσκονταν στον ουρανό ή στη γη. Οι Σταυροφόροι τη λεηλάτησαν το 1204. Στις 29 Μαΐου 1453 έγινε τέμενος, και με τον καιρό τα ψηφιδωτά της καλύφθηκαν με κονίαμα· το 1934 έγινε μουσείο, οπότε πολλά από αυτά αποκαλύφθηκαν, και το 2020 ξανά τέμενος, παρά τις διαμαρτυρίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των Ορθοδόξων Εκκλησιών σε όλο τον κόσμο.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΕικονομαχίαΟ ένας και πλέον αιώνας κατά τον οποίο βυζαντινοί αυτοκράτορες πολέμησαν τις εικόνες. Την άρχισε ο Λέων Γ΄ τη δεκαετία του 720, ο Κωνσταντίνος Ε΄ την προώθησε ακόμη περισσότερο και φρόντισε να επικυρωθεί από τη σύνοδο της Ιερείας το 754, και περισσότερο από όλους υπέφεραν οι μοναχοί: ο Όσιος Στέφανος ο Νέος θανατώθηκε το 765. Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στη Νίκαια το 787 επί της αυτοκράτειρας Ειρήνης και του Αγίου Ταρασίου, αποκατέστησε τις εικόνες, αλλά ο Λέων Ε΄ τις απαγόρευσε ξανά το 815, και ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης ηγήθηκε της αντίστασης από την εξορία. Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα και ο Άγιος Μεθόδιος τις αποκατέστησαν οριστικά το 843: είναι ο Θρίαμβος της Ορθοδοξίας, που εορτάζεται ακόμη την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η διαμάχη αφορούσε τον Χριστό: αν ο Λόγος έγινε σάρκα, μπορεί να εικονιστεί, και η άρνηση της εικόνας είναι αμφισβήτηση της Ενανθρώπησης. Ο Όσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός το είπε καθαρά: «Οὐ προσκυνῶ τῇ ὕλῃ, προσκυνῶ δὲ τὸν τῆς ὕλης δημιουργόν, τὸν ὕλην δι’ ἐμὲ γενόμενον». Η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα, δίδαξε η Σύνοδος μαζί με τον Μέγα Βασίλειο, διαβαίνει σε εκείνον που εικονίζεται, και η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΟ Σταυρός (σύμβολο και αντικείμενο)Το κύριο σύμβολο του ορθόδοξου Χριστιανισμού. Έχει διάφορες μορφές: ο βυζαντινός σταυρός (με λοξό υποπόδιο), ο ρωσικός σταυρός (με τρεις οριζόντιες κεραίες), ο ελληνικός σταυρός (με ίσα σκέλη) και ο λιτανευτικός σταυρός. Βρίσκεται σε κάθε ορθόδοξο ναό και σπίτι, και οι πιστοί τον φορούν. Το σημείο του σταυρού (από δεξιά προς τα αριστερά, με τα τρία δάχτυλα ενωμένα για την Αγία Τριάδα και τα δύο διπλωμένα για τις δύο φύσεις του Χριστού) γίνεται διαρκώς στην προσευχή και στη λατρεία.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΟ Χριστός Παντοκράτωρ (εικονογραφικός τύπος)Η σημαντικότερη και πιο διαδεδομένη εικόνα του Χριστού: εικονίζεται ως άρχων και κριτής των πάντων (Παντοκράτωρ: ο Παντοδύναμος). Ο Χριστός εικονίζεται μετωπικά, κρατώντας το Ευαγγέλιο στο αριστερό Του χέρι και ευλογώντας με το δεξί. Στην εικόνα του Σινά το πρόσωπό Του είναι ασύμμετρο, και συχνά ερμηνεύεται ότι η μία πλευρά δείχνει έλεος και η άλλη κρίση. Συνήθως τοποθετείται στον κεντρικό τρούλο του ναού και στο τέμπλο. Ο Παντοκράτωρ του Σινά (6ος αι.) είναι το αρχαιότερο γνωστό δείγμα.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΕικονογραφικοί τύποι της ΘεοτόκουΟι κύριοι εικονογραφικοί τύποι της Παναγίας: η Οδηγήτρια (Εκείνη που δείχνει τον δρόμο, υποδεικνύοντας τον Χριστό), η Ελεούσα ή Γλυκοφιλούσα (η τρυφερότητα, με τα μάγουλα να ακουμπούν), η Πλατυτέρα των Ουρανών (ο Χριστός στη μήτρα της, με τα χέρια της υψωμένα σε προσευχή) και η Δεομένη (σε προσευχή με υψωμένα χέρια). Ονομαστές θαυματουργές εικόνες: της Μονής Ιβήρων, του Καζάν, του Βλαδιμίρ, η Μεγαλόχαρη της Τήνου.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Αγία Τριάδα του ΡουμπλιόφΗ πιο ονομαστή ορθόδοξη εικόνα, που ιστόρησε ο Όσιος Ανδρέας Ρουμπλιόφ (περ. 1411-1427) για τη Λαύρα της Αγίας Τριάδος του Αγίου Σεργίου. Εικονίζει τους τρεις αγγέλους που επισκέφθηκαν τον Αβραάμ (Γεν. 18) ως εικόνα της Αγίας Τριάδος. Ξεχωρίζει για την κυκλική της σύνθεση, που υποδηλώνει την αμοιβαία αγάπη (περιχώρηση) των τριών Προσώπων. Θεολογικό αριστούργημα.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Αχειροποίητη Εικόνα (Άγιο Μανδήλιο)Το ύφασμα πάνω στο οποίο, κατά την παράδοση, ο Χριστός αποτύπωσε το ίδιο Του το πρόσωπο και το έστειλε στον Αύγαρο, βασιλιά της Έδεσσας, που ήταν άρρωστος. Είναι η εικόνα στην οποία πρώτη κατέφυγαν οι εικονόφιλοι στη διαμάχη για τις εικόνες, επειδή είναι εικόνα του Χριστού που δεν την έφτιαξε κανένας ζωγράφος και που την έδωσε ο ίδιος ο Χριστός, ώστε το επιχείρημα ότι μια εικόνα του Θεού είναι θρασύτητα οφείλει να δώσει απάντηση σε αυτήν. Το ύφασμα μεταφέρθηκε από την Έδεσσα στην Κωνσταντινούπολη το 944, και η Εκκλησία εορτάζει εκείνη την ημέρα. Στην αγιογραφία είναι πάντοτε μόνο το πρόσωπο πάνω σε ύφασμα, μετωπικό, χωρίς σώμα, και είναι η εικόνα που κατά παράδοση τοποθετείται πάνω από τις πόρτες του ναού ή πάνω από την Ωραία Πύλη. Εορτάζεται στις 16 Αυγούστου.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ ΔέησηΟ Χριστός ένθρονος, με τη Θεοτόκο στα δεξιά Του και τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο στα αριστερά Του, στραμμένους και τους δύο προς Αυτόν, με υψωμένα τα χέρια και γερμένο το κεφάλι. Η λέξη σημαίνει ικεσία, και η σύνθεση είναι ένα επιχείρημα για την προσευχή: οι δύο μεγαλύτεροι εν γεννητοίς γυναικών εικονίζονται να κάνουν το ένα πράγμα που τους παρακαλεί να κάνουν η Εκκλησία, δηλαδή να παρακαλούν. Είναι το κέντρο του τέμπλου, η σειρά που δίνει το όνομά της σε ολόκληρη τη ζώνη, και σε έναν μεγάλο ναό η σειρά αυτή επεκτείνεται με τους αρχαγγέλους, τους αποστόλους και τους ιεράρχες, όλους γερμένους προς την ίδια μεριά. Κανείς στη σύνθεση δεν κοιτάζει τον θεατή εκτός από τον Χριστό.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Ελεούσα (Γλυκοφιλούσα)Ο μικρός Χριστός ακουμπά το μάγουλό Του στο μάγουλο της μητέρας Του κι εκείνη γέρνει το κεφάλι της προς Αυτόν, και στις περισσότερες από αυτές τις εικόνες κοιτάζει έξω από την εικόνα και όχι Εκείνον, με μια έκφραση που δεν είναι χαρά. Ο τύπος λέει δύο πράγματα μαζί: η Ενανθρώπηση είναι τόσο πραγματική ώστε ένα παιδί να κρατιέται σφιχτά από τη μητέρα του, κι εκείνη ήδη γνωρίζει. Η εικόνα του Βλαδιμίρ, που μεταφέρθηκε από την Κωνσταντινούπολη στο Κίεβο τον δωδέκατο αιώνα και έγινε έπειτα το παλλάδιο της Μόσχας, είναι η πιο ονομαστή από αυτές. Όπου η Οδηγήτρια δείχνει, η Ελεούσα κρατά, και οι δύο τύποι μαζί καλύπτουν τις περισσότερες θεομητορικές εικόνες σε κάθε ορθόδοξο ναό.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Οδηγήτρια (Εκείνη που δείχνει τον δρόμο)Η Θεοτόκος κρατά τον μικρό Χριστό στο ένα χέρι και Τον δείχνει με το άλλο. Δεν κοιτάζει Εκείνον ούτε αποστρέφει το βλέμμα της από τον θεατή: κατευθύνει την προσοχή, και η χειρονομία αυτή είναι όλο το περιεχόμενο του τύπου. Ο Χριστός εικονίζεται ως μικρός άνδρας και όχι ως βρέφος, ευλογεί και κρατά ειλητάριο. Η πρωτότυπη εικόνα βρισκόταν στη Μονή των Οδηγών στην Κωνσταντινούπολη, περιφερόταν σε λιτανείες γύρω από τα τείχη και χάθηκε όταν έπεσε η Πόλη. Η παράδοση αποδίδει την πρώτη εικόνα του τύπου στον Ευαγγελιστή Λουκά, πράγμα που η Εκκλησία κατανοεί ως ισχυρισμό για το κύρος και όχι για την πινελιά.Αγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνηςΠρακτικό εγχειρίδιο που συνέταξε στο Άγιον Όρος ο Διονύσιος ο εκ Φουρνά γύρω στο 1730, και ό,τι πλησιέστερο έχει η παράδοση σε γραπτό κανόνα για τη ζωγραφική. Το μισό του είναι τεχνική: πώς ετοιμάζεται η σανίδα, πώς τρίβονται οι χρωστικές, πώς στρώνεται το χρυσάφι, πώς χτίζονται τα σαρκώματα από τον σκούρο προπλασμό προς τα πάνω. Το άλλο μισό είναι καθαυτό εικονογραφία, σκηνή προς σκηνή: ποιος στέκεται πού σε κάθε εορτή, πώς μοιάζει κάθε άγιος και τι γράφει το ειλητάριό του. Περιγράφει και δεν νομοθετεί· καταγράφει ό,τι ήδη γινόταν, και γι’ αυτό είναι χρήσιμο και γι’ αυτό καμία σύνοδος δεν χρειάστηκε ποτέ να το εγκρίνει.Αγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΚύριες τεχνοτροπίες της αγιογραφίαςΟι τρόποι με τους οποίους ιστορήθηκαν οι εικόνες μέσα σε μία παράδοση, όλοι δεμένοι με τα ίδια πρόσωπα, τις ίδιες εορτές και τον ίδιο κανόνα. Το Βυζάντιο καθόρισε τις μορφές, από τους αιώνες της Μακεδονικής δυναστείας και των Κομνηνών ως την παλαιολόγεια ζωγραφική του δέκατου τέταρτου αιώνα, με την κίνηση και το φως της. Το Νόβγκοροντ ζωγράφισε με καθαρό χρώμα και τολμηρή γραμμή, και η Μόσχα έδωσε στην παράδοση τον Θεοφάνη τον Έλληνα, τον Ανδρέα Ρουμπλιόφ και τον Διονύσιο. Μετά το 1453 οι Κρητικοί ζωγράφοι, ανάμεσά τους ο Θεοφάνης ο Κρης, κράτησαν ζωντανό τον βυζαντινό τρόπο υπό τη Βενετία και τον δίδαξαν στο Άγιον Όρος, ενώ η Σερβία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία και η Γεωργία του έδωσαν η καθεμιά τη δική της απόχρωση. Τον δέκατο όγδοο και τον δέκατο ένατο αιώνα μεγάλο μέρος της ζωγραφικής στράφηκε προς τον νατουραλισμό της δυτικής τέχνης, και ο εικοστός αιώνας την έστρεψε πίσω: ο Φώτης Κόντογλου στην Ελλάδα και ο Λεωνίδ Ουσπένσκυ στο Παρίσι επέστρεψαν στα παλαιά πρότυπα και στους παλαιούς λόγους που τα γέννησαν.