ხატწერა და საეკლესიო ხელოვნება
13 თემა
უმთავრესიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებახატის ღვთისმეტყველებახატები უბრალოდ რელიგიური ხელოვნება არ არის: ისინი „ღვთისმეტყველებაა ფერებში“, სარკმლები ზეციურ სინამდვილეში. ხატთა თაყვანისცემა განკაცებას ეფუძნება: რადგან ღმერთი ქრისტეში ხილული შეიქმნა, მისი გამოსახვა შესაძლებელიც არის და შესაფერისიც. „ვინც მე მიხილა, მამაც იხილა“ (ინ. 14:9). ხატისათვის (ეიკონ) მიგებული პატივი პირველსახეზე (პროტოტიპონ) გადადის.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებააია-სოფიაკონსტანტინოპოლის დიდი ეკლესია, ღმრთის წმიდა სიბრძნისადმი, ესე იგი ქრისტესადმი მიძღვნილი. იუსტინიანემ იგი ხუთ წელიწადში ააშენა და 537 წელს აკურთხა, მას შემდეგ, რაც წინა ეკლესია ნიკას აჯანყებისას დაიწვა; მისმა არქიტექტორებმა, ანთემიოს ტრალელმა და ისიდორე მილეტელმა, აღმართეს გუმბათი, რომელიც, პროკოპის სიტყვით, თითქოს ზეციდან ოქროს ჯაჭვზე ეკიდა. გუმბათი 558 წელს ჩამოინგრა და კვლავ, უფრო მაღლა აიგო. ცხრა საუკუნის განმავლობაში იგი მსოფლიო პატრიარქის საკათედრო ტაძარი და მართლმადიდებლური ღვთისმსახურების ნიმუში იყო: მისი წესი მთელი ეკლესიის წესად იქცა, და მასში მთავარ ვლადიმირის ელჩებმა არ იცოდნენ, ზეცაში იყვნენ თუ ქვეყანაზე. 1204 წელს ჯვაროსნებმა იგი გაძარცვეს. 1453 წლის 29 მაისს იგი მეჩეთად აქციეს და დროთა განმავლობაში მისი მოზაიკები ლესვით დაფარეს; 1934 წელს იგი მუზეუმი გახდა, როცა ბევრი მათგანი გამოაჩინეს, 2020 წელს კი კვლავ მეჩეთი, მსოფლიო საპატრიარქოსა და ყველგან მყოფი მართლმადიდებელი ეკლესიების პროტესტის მიუხედავად.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებაქრისტე პანტოკრატორი (ხატის ტიპი)ქრისტეს უმნიშვნელოვანესი და ყველაზე გავრცელებული ხატი: იგი გამოსახულია, როგორც ყოვლის მეუფე და მსაჯული (პანტოკრატორი = „ყოვლისმპყრობელი“). ქრისტე პირისპირ არის გამოსახული, მარცხენა ხელში სახარებით, მარჯვენით კი აკურთხებს. სინის ხატზე მისი სახე ასიმეტრიულია, რასაც ხშირად ასე განმარტავენ: ერთი მხარე მოწყალეა, მეორე კი განმკითხველი. ჩვეულებრივ, მას ტაძრის ცენტრალურ გუმბათსა და კანკელზე ათავსებენ. სინის პანტოკრატორი (VI ს.) უძველესი ცნობილი ნიმუშია.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებახატმებრძოლეობასაუკუნეზე მეტი ხანი, როცა ბიზანტიელი იმპერატორები ხატებს ებრძოდნენ. ეს ლეონ III-მ 720-იან წლებში დაიწყო, კონსტანტინე V-მ კიდევ უფრო გაამწვავა და 754 წელს იერიის კრებით დაამტკიცებინა, ყველაზე მეტად კი ბერები იტანჯებოდნენ: ღირსმოწამე სტეფანე ახალი 765 წელს მოკლეს. VII მსოფლიო საეკლესიო კრებამ, რომელიც 787 წელს ნიკეაში დედოფალ ირინესა და წმიდა ტარასის დროს შეიკრიბა, ხატები აღადგინა, მაგრამ ლეონ V-მ 815 წელს ისინი კვლავ აკრძალა, წინააღმდეგობას კი გადასახლებიდან ღირსი თეოდორე სტუდიელი ხელმძღვანელობდა. დედოფალმა თეოდორამ და წმიდა მეთოდემ ისინი 843 წელს საბოლოოდ აღადგინეს; ეს არის მართლმადიდებლობის ზეიმი, რომელსაც დღემდე დიდი მარხვის პირველ კვირიაკეს აღნიშნავენ. დავა ქრისტეს შესახებ იყო: თუ სიტყვა ხორციელ იქმნა, მისი გამოსახვა შესაძლებელია, ხატის უარყოფა კი განკაცებაში დაეჭვებას ნიშნავს. ღირსმა იოანე დამასკელმა ეს პირდაპირ თქვა: იგი თაყვანს სცემს არა ნივთიერებას, არამედ ნივთიერების შემოქმედს, რომელიც მისთვის ნივთიერი შეიქმნა. ხატისადმი მიგებული პატივი, როგორც კრება წმიდა ბასილისთან ერთად ასწავლიდა, მასზე გამოსახულს მიემართება, მსახურება (ლატრეია) კი მხოლოდ ღმერთს ეკუთვნის.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებაჯვარი (სიმბოლო და საგანი)მართლმადიდებლური ქრისტიანობის მთავარი სიმბოლო. აქვს რამდენიმე სახე: ბიზანტიური ჯვარი (დახრილი ფეხსადგამით), რუსული ჯვარი (სამძელიანი), ბერძნული ჯვარი (თანაბარი მკლავებით) და სალიტანიო ჯვარი. იგი ყოველ მართლმადიდებლურ ეკლესიასა და სახლშია, მორწმუნეები კი მას ატარებენ. პირჯვარს (მარჯვნიდან მარცხნივ, სამი თითი შეერთებულია სამების ნიშნად, ორი მოკეცილია ქრისტეს ორი ბუნების ნიშნად) განუწყვეტლივ იწერენ ლოცვისა და ღვთისმსახურების დროს.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებადეისისი (ვედრება)ტახტზე მჯდომარე ქრისტე, მარჯვნივ ღვთისმშობლით, მარცხნივ კი წმიდა იოანე წინამორბედით; ორივე მისკენ არის მიბრუნებული, ხელაპყრობილი და თავდახრილი. სიტყვა ვედრებას ნიშნავს, კომპოზიცია კი მსჯელობაა ლოცვის შესახებ: ქალთაგან შობილთა შორის ორი უდიდესი გამოსახულია იმ ერთადერთის კეთებისას, რასაც ეკლესია მათ სთხოვს, ანუ თხოვნისას. იგი კანკელის ცენტრია, ის მწკრივი, რომელიც მთელ რიგს თავის სახელს აძლევს, ხოლო დიდ ეკლესიაში ეს მწკრივი მთავარანგელოზებით, მოციქულებითა და მღვდელმთავრებით ვრცელდება, და ყველანი ერთნაირად არიან დახრილნი. კომპოზიციაში მნახველს არავინ უყურებს, გარდა ქრისტესი.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებაელეუსა (ლმობიერება)ყრმა ლოყას დედის ლოყას აკრავს, ის კი მისკენ თავს ხრის, და მათ უმეტესობაში იგი ხატიდან გარეთ იყურება და არა მისკენ, ისეთი გამომეტყველებით, რომელიც სიხარული არ არის. ტიპი ერთდროულად ორ რამეს ამბობს: განკაცება იმდენად ნამდვილია, რომ ყრმას შეუძლია დედას მიეკრას, და მან უკვე იცის. ვლადიმირის ხატი, რომელიც XII საუკუნეში კონსტანტინოპოლიდან კიევში ჩამოასვენეს და შემდეგ მოსკოვის მფარველი სიწმიდე (პალადიუმი) გახდა, მათ შორის ყველაზე ცნობილია. სადაც ოდიგიტრია მიუთითებს, ელეუსა ეხუტება, და ეს ორი ტიპი ერთად ნებისმიერ მართლმადიდებლურ ეკლესიაში ღვთისმშობლის ხატების უმეტესობას მოიცავს.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებაოდიგიტრია (გზის მაჩვენებელი)ღვთისმშობელს ყრმა ერთ ხელზე უჭირავს, მეორე ხელით კი მასზე მიუთითებს. იგი არც მას უყურებს და არც მნახველს არიდებს მზერას: იგი ყურადღებას მიმართავს, და ეს ჟესტი ტიპის მთელი შინაარსია. ყრმა გამოსახულია არა როგორც ჩვილი, არამედ როგორც პატარა კაცი, რომელიც აკურთხებს და გრაგნილი უჭირავს. დედანი კონსტანტინოპოლის ოდიგონის მონასტერში ესვენა, ლიტანიობისას ქალაქის გალავანს შემოატარებდნენ და ქალაქის დაცემისას დაიკარგა. გადმოცემა პირველ ასეთ ხატს მახარებელ ლუკას მიაწერს, რასაც ეკლესია ავტორიტეტის შესახებ მტკიცებად იგებს და არა ფუნჯის ხელწერის შესახებ.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებარუბლიოვის „სამება“ყველაზე ცნობილი მართლმადიდებლური ხატი, რომელიც ღირსმა ანდრია რუბლიოვმა სამება-სერგის ლავრისთვის დახატა (დაახლ. 1411-1427). გამოსახავს სამ ანგელოზს, რომლებიც აბრაამს ეწვივნენ (დაბ. 18), როგორც წმიდა სამების ხატს. გამოირჩევა წრიული კომპოზიციით, რომელიც სამ გვამს შორის ურთიერთსიყვარულს (პერიქორეზისს) მიანიშნებს. ღვთისმეტყველებითი შედევრი.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებაღვთისმშობლის ხატის ტიპებიღვთისმშობლის ხატწერის ძირითადი ტიპები: ოდიგიტრია („გზის მაჩვენებელი“, ქრისტეზე მიუთითებს), ელეუსა ანუ გლიკოფილუსა („ლმობიერება“, ლოყები ერთმანეთს ეხება), პლატიტერა („ცათა უვრცელესი“, ქრისტე მის წიაღში, ხელაპყრობილი ლოცულობს), ორანტა (ლოცულობს აღპყრობილი ხელებით). ცნობილი სასწაულთმოქმედი ხატები: ივერიისა, ყაზანისა, ვლადიმირისა, ტინოსის მეგალოხარი.მნიშვნელოვანიხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებახელთუქმნელი ხატი (წმიდა მანდილი)ქსოვილი, რომელზეც, გადმოცემით, ქრისტემ საკუთარი სახის ანაბეჭდი დატოვა და იგი ედესის მეფე აბგარს გაუგზავნა, რომელიც სნეული იყო. ეს ის ხატია, რომელსაც ხატთაყვანისმცემლები ხატების შესახებ დავაში პირველად მიმართავდნენ, რადგან იგი ქრისტეს ხატია, რომელიც არც ერთ მხატვარს არ შეუქმნია და რომელიც თავად ქრისტემ გასცა, ამიტომ მტკიცებას, თითქოს ღმრთის ხატი კადნიერება იყოს, მისთვის პასუხის გაცემა მოუწევს. ქსოვილი ედესიდან კონსტანტინოპოლს 944 წელს ჩამოასვენეს, და ეკლესია იმ დღეს აღნიშნავს. ხატწერაში იგი ყოველთვის მხოლოდ სახეა ქსოვილზე, პირისპირ, სხეულის გარეშე, და ტრადიციულად მას ეკლესიის კარის თავზე ან სამეუფო კარის ზემოთ ათავსებენ. ხსენება: 16 აგვისტო.ხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებამხატვრის სახელმძღვანელო (ერმინია)სამუშაო სახელმძღვანელო, რომელიც ათონზე დიონისე ფურნელმა დაახლოებით 1730 წელს შეადგინა, და ყველაზე ახლოს მდგომი იმასთან, რაც ტრადიციას ხატწერის წერილობით ნორმად გააჩნია. მისი ნახევარი ხელობაა: როგორ მოვამზადოთ დაფა, როგორ დავფქვათ საღებავები, როგორ დავდოთ ოქრო, როგორ ავაგოთ სხეულის ფერი მუქი ქვესაღებავიდან ზემოთ. მეორე ნახევარი თავად იკონოგრაფიაა, სცენა სცენის მიხედვით: ვინ სად დგას თითოეულ დღესასწაულზე, როგორ გამოიყურება თითოეული წმიდანი და რა წერია მის გრაგნილზე. იგი აღწერითია და არა კანონმდებლური, აღნუსხავს იმას, რაც უკვე კეთდებოდა, და სწორედ ამიტომ არის სასარგებლო და ამიტომვე არც ერთ კრებას არ დასჭირდა მისი დამტკიცება.ხატწერა და საეკლესიო ხელოვნებახატწერის ძირითადი სტილებიხატწერის გზები ერთი ტრადიციის ფარგლებში, რომელთაგან თითოეულს ერთი და იგივე სახეები, ერთი და იგივე დღესასწაულები და ერთი და იგივე კანონი ბოჭავს. ფორმები ბიზანტიამ დაადგინა, მაკედონური და კომნენოსური საუკუნეებიდან XIV საუკუნის პალეოლოგოსურ მხატვრობამდე, თავისი მოძრაობითა და ნათლით. ნოვგოროდი სუფთა ფერითა და თამამი ხაზით ხატავდა, მოსკოვმა კი ტრადიციას თეოფანე ბერძენი, ანდრია რუბლიოვი და დიონისე მისცა. 1453 წლის შემდეგ კრეტელმა მხატვრებმა, მათ შორის თეოფანე კრეტელმა, ვენეციის ხელქვეით ბიზანტიური მანერა ცოცხლად შეინარჩუნეს და ათონს ასწავლეს, ხოლო სერბეთმა, ბულგარეთმა, რუმინეთმა და საქართველომ თითოეულმა მას საკუთარი კილო მისცა. XVIII და XIX საუკუნეებში მხატვრობის დიდი ნაწილი დასავლური ხელოვნების ნატურალიზმისკენ შებრუნდა, XX საუკუნემ კი იგი უკან მოაბრუნა: ფოტის კონტოგლუ საბერძნეთში და ლეონიდ უსპენსკი პარიზში ძველ ნიმუშებსა და მათ ძველ საფუძვლებს დაუბრუნდნენ.