ღვთისმეტყველება და დოგმატები
35 თემა
უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიგანკაცებასიტყვა, რომელიც ღმერთთან იყო და ღმერთი იყო, ხორცად იქცა: მარადიულმა ძემ ქალწულისაგან სრული კაცობრივი ბუნება მიიღო, სხეული და გონიერი სული, და ადამიანური ცხოვრება განვლო ჩასახვიდან სიკვდილამდე ისე, რომ ღმერთად ყოფნა არ შეუწყვეტია. იგი მხოლოდ მოჩვენებით როდი იყო კაცი, როგორც დოკეტები ამბობდნენ, და არც ადამიანის სხეული უსესხია საღმრთო გონების ჭურჭლად, როგორც აპოლინარი ამბობდა; ხოლო მამათა დაჟინების მიზეზი წმიდა გრიგოლის სიტყვაა: რაც მიღებული არ არის, არც განკურნებულა. ამიტომ ერთი პირი, ძე, იშვება, ტირის, შიოდება, კვდება და აღდგება, და სწორედ ამიტომ არის მისი დედა ღვთისმშობელი და ამიტომ შეიძლება ღმერთის ხატად გამოსახვა. დღესასწაულები ხარებიდან ამაღლებამდე მას რიგრიგობით იხსენებენ, და მთელი ცხონება მასზეა დაფუძნებული: ღმერთი მოვიდა იქ, სადაც ჩვენ ვართ, რათა ჩვენ მივიდეთ იქ, სადაც ის არის.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებითეოზისი (განღმრთობა)ადამიანის ცხოვრების მიზანი, მართლმადიდებლური გაგებით: მადლით გახდე ის, რაც ღმერთია ბუნებით. წმიდა წერილი ამას საღმრთო ბუნების თანაზიარად გახდომას უწოდებს (2 პეტ. 1:4), ქრისტე კი იმოწმებს ფსალმუნს, რომელიც ამბობს: „თქვენ ხართ ღმერთები“ (ფსალმ. 81:6; ინ. 10:34); მამები ამას იმ წინადადებით გამოთქვამენ, რომელიც წმიდა ათანასემ განთქმული გახადა: ღმერთი კაცი გახდა, რათა კაცი ღმერთი გახდეს. ეს არ არის შთანთქმა და არც არსის ცვლილება: პიროვნება პიროვნებად და ქმნილებად რჩება და ღმერთით ივსება, როგორც ცეცხლში მყოფი რკინა ივსება ცეცხლით ისე, რომ რკინად რჩება. ეს არის ზიარება ღვთის უქმნელ ენერგიებთან, რომლებიც თავად ღმერთია მონიჭებული, და არა მის არსთან, რომელსაც ვერცერთი ქმნილება ვერ ეზიარება. იგი ნათლისღებითა და მირონცხებით იწყება, ევქარისტიით საზრდოობს და მცნებათა აღსრულებით, ლოცვითა და სიყვარულით ხორციელდება; მისი სახე ფერისცვალებაა. ღირსი მაქსიმე ამბობს, რომ ღმერთი და კაცი ერთმანეთის სახე-ნიმუშები არიან.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებინიკეა-კონსტანტინოპოლის მრწამსისარწმუნოების სიმბოლო: აღმსარებლობა, რომელსაც მთელი ეკლესია წარმოთქვამს, დაწერილი I მსოფლიო კრებაზე 325 წელს და შევსებული II კრებაზე 381 წელს, რომელმაც დაუმატა მუხლები სულიწმიდის, ეკლესიის, ნათლისღების, მკვდრეთით აღდგომისა და მერმისი საუკუნის ცხოვრების შესახებ. ქალკედონმა იგი ას ორმოცდაათი მამის მრწამსად მიიღო, ხოლო ეფესომ ყოველგვარი სხვა მრწამსი აკრძალა. იგი ითქმის ყოველ საღმრთო ლიტურგიაზე, მას შემდეგ რაც დიაკონი წარმოთქვამს: „კარნი, კარნი“, და მას წარმოთქვამს ყოველი მოსანათლი. კრებამ დაწერა „გვრწამს“; ლოცვად შეკრებილი ეკლესია ამბობს „მრწამს“, და თითოეული თავად აღიარებს ყველას რწმენას. ტექსტში, რომელსაც მართლმადიდებელი ეკლესია წარმოთქვამს, ფილიოკვე არ არის, რადგან მასში აქ არასოდეს არაფერი დამატებულა, და ქვემოთ იგი კრებების ბერძნულით არის მოცემული.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიწმიდა სამებაერთი ღმერთი სამ პირში, მამა, ძე და სულიწმიდა: არა სამი ღმერთი და არც ერთი პირი, რომელიც სამ ნიღაბს ირგებს. სამთავეს ერთი არსი, ერთი ნება და ერთი მოქმედება აქვთ და ერთმანეთისგან მხოლოდ იმით განირჩევიან, თუ როგორ აქვს თითოეულს თავისი ყოფიერება: მამა უშობელია, ძე შობილი, სული გამომავალი. მამა არის სათავე და მიზეზი დანარჩენი ორისა, და სწორედ ამიტომ აღიარებს ეკლესია ერთ ღმერთს: მისი ერთობა პირია და არა სამთა მიღმა მდგომი აბსტრაქცია. ეს მოძღვრება ჯერ გამოგონილი და მერე დაცული როდია: მისი სიტყვებით გამოთქმა ეკლესიას საკუთარმა ღვთისმსახურებამ დააძალა, რომელიც თავიდანვე სამთა ერთი სახელით ნათლავდა, ხოლო ნიკეასა და კონსტანტინოპოლში იგი განმტკიცდა მათ წინააღმდეგ, ვინც ძეს ან სულს ქმნილებად აქცევდა. ღვთისმსახურებაში ფსალმუნთა ყოველი ჯგუფი სამთა დიდებისმეტყველებით სრულდება, და ყოველი მართლმადიდებლური ლოცვა მის წიაღში აღევლინება. ეკლესია მისი ხატი უნდა იყოს: მრავალი პირი, ერთი ცხოვრება.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიარსისა და ენერგიების განსხვავებაღმერთი სრულიად შეუცნობელია იმაში, რაც არის, და სრულიად თანამყოფია იმაში, რასაც იქმს. მის არსს ვერცერთი ქმნილება ვერასოდეს ჩასწვდება და ვერ ეზიარება, ვერც ამ ცხოვრებაში და ვერც მომავალში; მისი ენერგიები კი, მისი სიცოცხლე, მადლი, ნათელი, ძალა და სიყვარული, თავად ღმერთია მოქმედი და მონიჭებული, უქმნელი, და მათში ღმერთი ჭეშმარიტად შეიცნობა და ჭეშმარიტად გაიზიარება. წმიდა ბასილი უკვე ამბობდა, რომ ღმერთს მისი ენერგიებიდან შევიცნობთ და მის არსთან მიახლებას არ ვიჩემებთ. როცა ბარლაამი ამტკიცებდა, რომ ნათელი, რომელსაც ისიქასტები ხედავდნენ, ან ქმნილი უნდა ყოფილიყო, ან ღმერთი გაყოფილი გამოვიდოდა, წმიდა გრიგოლ პალამამ მიუგო, რომ ენერგიები ღვთის ნაწილი კი არა, თავად ღმერთია, როგორც სხივები მზეა, და 1341, 1347 და 1351 წლების კრებებმა იგი დაადასტურეს. ეს განსხვავება მართლმადიდებელ ეკლესიას საშუალებას აძლევს ერთდროულად თქვას, რომ ღმერთი ყოველივეს მიღმაა და რომ ადამიანის განღმრთობა შესაძლებელია, და სწორედ ამიტომ არის მართლმადიდებლურ ღვთისმეტყველებაში მადლი უქმნელი.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიმამის მონარქიამხოლოდ მამაა სათავე. ძე მისგან იშვება და სული მისგან გამოვალს, და არცერთი მათგანი არ იშვება ან გამოვალს საღმრთო არსისგან როგორც ასეთისგან, ან ძისგან. სწორედ ამას გულისხმობენ ბერძენი მამები, როცა ამბობენ, რომ ეკლესია ერთ ღმერთს აღიარებს, რადგან ერთ მამას აღიარებს: სამების ერთობას პირი უზრუნველყოფს და არა სამთა მიღმა მდგომი საერთო სუბსტანცია. წმიდა გრიგოლ ღვთისმეტყველი ამბობს, რომ სამნი ბუნებით ერთნი არიან და რომ ერთობა მამაა, რომლისგანაც არიან დანარჩენნი და რომლისკენაც ისინი მიემართებიან. ამის გარეშე ფილიოკვეს წინააღმდეგ არგუმენტი მხოლოდ ნახევრადაა მოყვანილი, რადგან შედავება ის კი არ არის, რომ სულს ზედმეტად ბევრი სათავე აქვს, არამედ ის, რომ მისთვის ორის მინიჭება სპობს იმ ერთს, რომელიც მას აქვს.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიპნევმატოლოგია (სულიწმიდა)სულიწმიდა სამების მესამე პირია, უფალი და ცხოველსმყოფელი, რომელიც მამისაგან გამოვალს და რომელსაც მამასთან და ძესთან ერთად თაყვანს სცემენ და ადიდებენ. მრწამსი ამას 381 წლის სიტყვებით ამბობს, ეს სიტყვები კი წმიდა ბასილის ტრაქტატმა მოამზადა. სული სოფლად ძის მიერ მოივლინება, და ეს არის მისი მოვლინება დროში; მხოლოდ მამისაგან კი გამოვალს, და ეს არის მისი მარადიული წარმომავლობა, ხოლო ფილიოკვემ ეს ორი აღრია. იგი იტყოდა წინასწარმეტყველთა მიერ, ქალწულს გადმოეფარა, იორდანესა და სულთმოფენობის დღეს გარდამოვიდა და ყოველ ქრისტიანს მირონცხებისას ეძლევა, როგორც ბეჭედი ნიჭისა. ეპიკლეზისზე იგი ძღვენს გარდააქცევს. ღირსი სერაფიმე საროველი ამბობდა, რომ სულიწმიდის მოპოვება ქრისტიანული ცხოვრების მთელი მიზანია, და თითქმის ყოველი მართლმადიდებლური ღვთისმსახურება იწყება ვედრებით, რომ იგი მოვიდეს.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებისოტერიოლოგია (ცხონება)მართლმადიდებლური გაგებით ცხონება უწინარეს ყოვლისა განკურნება და გათავისუფლებაა და მხოლოდ შემდეგ გამართლება. ცოდვა სნეულებაა, სიკვდილი კი ტყვეობა, და ქრისტე არის მკურნალი, რომელიც სენს თავის თავზე იღებს, და მძლეველი, რომელიც საპყრობილეს ამსხვრევს: „სიკვდილითა სიკვდილისა დამთრგუნველი“, როგორც აღდგომის საგალობელი ორმოცი დღის განმავლობაში ყოველდღე ამბობს. ჯვარი სიყვარულის უსრულესი ქმედება და ეშმაკის დამარცხებაა, აღდგომა კი მისი საზრისია. მამები თავისუფლად იყენებენ გამოსყიდვისა და მსხვერპლის ენას, მაგრამ წმიდა გრიგოლ ღვთისმეტყველი კითხულობს, ვის გადაეხადა გამოსასყიდი, და პასუხობს: არც ეშმაკს და არც მამას, თითქოს მას იგი მოეთხოვოს. მართლმადიდებლურ ტრადიციას საღმრთო სამართლიანობის დაკმაყოფილება არასოდეს დაუყენებია ამ სწავლების ცენტრში, როგორც ეს ლათინურმა დასავლეთმა ანსელმის შემდეგ გააკეთა. ცხონების მიზანი შეცვლილი განაჩენი კი არა, შეცვლილი ადამიანია: განღმრთობა.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიქრისტოლოგიავინ არის ქრისტე, როგორც ეს კრებებმა ოთხასი წლის განმავლობაში განსაზღვრეს: ერთი პირი, მარადიული ძე, ორ სრულ ბუნებაში, საღმრთოსა და კაცობრივში, შეერთებული შეურწყმელად, შეუცვლელად, განუყოფლად, განუყრელად. ამ წინადადების ყოველი მუხლი ვიღაცას პასუხობს. ნესტორმა ქრისტე ღმერთად და მასთან შეერთებულ კაცად გაყო, და ეფესომ 431 წელს მიუგო, რომ ქალწულისაგან შობილი ღმერთია, ამიტომ იგი ღვთისმშობელია. ევტიქის მიხედვით კაცობრივი ბუნება ღვთაებაში გაიხსნა, და ქალკედონმა 451 წელს ოთხი ზმნიზედით უპასუხა. მონოთელიტებმა ქრისტეს ერთი ნება მიაწერეს, და VI კრებამ 681 წელს, ღირსი მაქსიმეს კვალად, უპასუხა, რომ თითოეულ ბუნებას თავისი ნება და მოქმედება აქვს და კაცობრივი ნება თავისუფლად ემორჩილება საღმრთოს. რადგან პირი ერთია, მას შეიძლება მიეწეროს ის, რაც რომელიმე ბუნებას ეკუთვნის: ღმერთი ჯვარს ეცვა, და კაცს თაყვანს სცემენ. აღმოსავლეთის ძველი ეკლესიები, რომლებმაც ქალკედონი არ მიიღეს, კვლავ განცალკევებით დგანან, და მათთან დიალოგი ერთობით არ დასრულებულა.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიღვთისმშობელი (ღვთის დედა)ღვთისმშობელი, ღვთის დედა: წოდება, რომელიც III მსოფლიო საეკლესიო კრებამ ეფესოში 431 წელს დაადასტურა. ის, ვინც მან შვა, ღმერთია, და მისთვის ამაზე ნაკლების წოდება მისი ძის გაყოფას ნიშნავს. ეკლესია მას მარადის ქალწულს უწოდებს, თითქმის ყოველი ღვთისმსახურების კვერექსებში კი ყოვლადწმიდას, უბიწოს, უფროისად კურთხეულსა და დიდებულ დედოფალს ჩვენსას, და მის მეოხებას ყველაზე ხშირად ითხოვს. მამები, იუსტინე ფილოსოფოსიდან და ირინეოსიდან მოყოლებული, მას ახალ ევას უწოდებდნენ, რომლის მორჩილებამ პირველი ევას ურჩობა გააუქმა, ხოლო მართალი ნიკოლოზ კაბასილა წერდა, რომ განკაცება იყო საქმე არა მხოლოდ მამისა, ძისა და სულისა, არამედ ქალწულის ნებისა და რწმენისაც. ეკლესია მის მიძინებას აღნიშნავს როგორც ჭეშმარიტ სიკვდილს, რომელსაც მოჰყვა მისი სულითა და ხორცით ზეცად გადასვლა, რაც დღესასწაულის საგალობლებში იგალობება, თუმცა დოგმატად განსაზღვრული არ არის; ეკლესია არ იღებს მისი უბიწო ჩასახვის ლათინურ დოგმატს, რადგან არასოდეს უსწავლებია ის მემკვიდრეობითი ბრალი, რომლისგანაც ეს დოგმატი მას ათავისუფლებს. მისი ხატი სამეუფო კარის მარცხნივ დგას, საკურთხევლის აფსიდში კი, ტრაპეზის ზემოთ, მას ხშირად პლატიტერად, ანუ ცათა უვრცესად, ქრისტეთი ხელში გამოსახავენ.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიწმიდა გადმოცემაის, რაც გადმოცემულია: მოციქულთაგან მიღებული რწმენა, რომელსაც ეკლესიაში სულიწმიდა ცოცხლად ინახავს. წმიდა პავლე თესალონიკელებს მოუწოდებს, დაიცვან გადმოცემანი, რომლებიც სიტყვით თუ წერილით ისწავლეს (2 თეს. 2:15), და მართლმადიდებელ ეკლესიას წმიდა წერილი გადმოცემისთვის არასოდეს დაუპირისპირებია: წმიდა წერილი გადმოცემის გულია, მის წიაღში ჩაწერილი და მის წიაღშივე სწორად წაკითხული. მის გარშემო დგას მრწამსი, კრებათა განსაზღვრებები, მამათა თხზულებები, ლიტურგია, ხატები, კანონები და წმიდანთა ცხოვრებანი. წმიდა ბასილი ჩამოთვლის ისეთ რამეებს, რაშიც არავის ეპარება ეჭვი და რაც არსად წერია: პირჯვრის გადაწერა, ლოცვისას აღმოსავლეთისკენ მიქცევა, ეპიკლეზისის სიტყვები. გადმოცემა ჩვეულების იგივე არ არის. ჩვეულება შეიძლება ძველიც იყოს და მცდარიც; გადმოცემა სულიწმიდის ცხოვრებაა ეკლესიაში, და მისი საზომი ეკლესიის საერთო ცნობიერებაა დროთა განმავლობაში და არა მხოლოდ სიძველე.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიჯვარი და ჯვარცმაჯვარი მართლმადიდებლობის უმთავრესი სიმბოლოა: არა მხოლოდ სიკვდილის იარაღი, არამედ სიკვდილზე, ცოდვასა და ეშმაკზე გამარჯვების საშუალება. ქრისტეს სიკვდილი ნებაყოფლობითი იყო, უზენაესი სიყვარულის ქმედება. ჯვარზე ქრისტე ადამიანური ტანჯვის სიღრმეებში ჩავიდა, თავისი სიკვდილით კი თავად ჯოჯოხეთში, და სიკვდილი „სიკვდილით“ დათრგუნა. ჯვარს თაყვანს სცემენ, მით პირჯვარს იწერენ, და იგი ყოველ მართლმადიდებლურ სახლსა და ტაძარშია.უმთავრესიღვთისმეტყველება და დოგმატებიჯოჯოხეთში ჩასვლაჯვარსა და აღდგომას შორის ქრისტე მკვდრებთან ჩადის. აღდგომის მართლმადიდებლური ხატი მას საფლავიდან გამომავალს არ გამოსახავს: იგი ჯოჯოხეთშია, მის შემუსრულ ბჭეებზე დგას და ადამსა და ევას მაჯით ამოიყვანს, ისე რომ ხელის მოჭიდება მისია და არა მათი. ამიტომ ამბობს აღდგომის ტროპარი, რომ მან სიკვდილით სიკვდილი დათრგუნა, და ამიტომ მიმართავს ჯოჯოხეთს პირდაპირ და დასცინის მას წმიდა იოანე ოქროპირის აღდგომის კატეხიზისური სიტყვა, რომელიც აღდგომის ცისკარზე იკითხება. დიდი შაბათი თავად ამ დღეს იხსენებს, და მისი საგალობლები წლის ყველაზე უცნაური საგალობლებია: საფლავს სიცოცხლის წყაროს უწოდებენ, და ეკლესია ღმერთს დაკრძალვის წესს გალობით უგებს.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიეკლესიოლოგია (მოძღვრება ეკლესიის შესახებ)მართლმადიდებლური სწავლება ეკლესიის შესახებ, რომელიც უფრო აღმსარებლობაა იმისა, თუ რა არის ეკლესია, ვიდრე მოძღვრება რაიმე დაწესებულებაზე: ქრისტეს სხეული და სულიწმიდის ტაძარი, ერთი, წმიდა, კათოლიკე და სამოციქულო, როგორც მრწამსი ამბობს. იგი მთლიანად არის ყოველ ევქარისტიაში, რომელიც თავისი ეპისკოპოსის გარშემოა შეკრებილი. სადაც ეპისკოპოსი გამოჩნდება, წერდა წმიდა ეგნატე, იქ იყოს ხალხიც, ისევე როგორც სადაც იესო ქრისტეა, იქ არის კათოლიკე ეკლესია. ადგილობრივი ეკლესიები რაიმე უფრო დიდი ორგანიზაციის შტოები კი არ არიან, არამედ ერთი ეკლესიაა თითოეულ ადგილას, შეკრული ერთი რწმენით, ერთი ევქარისტიითა და კრებებით, და არცერთი ეპისკოპოსი არ დგას კრებაზე მაღლა. მართლმადიდებელი ეკლესია თავს სწორედ ამ ერთ ეკლესიად აღიარებს და არა მის ნაწილად. როგორ ვილაპარაკოთ მის გარეთ მყოფ ქრისტიანებზე, ამაზე თავად მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველები დაობენ: ზოგი, მამა გიორგი ფლოროვსკის კვალად, ამბობდა, რომ ეკლესიის კანონიკური საზღვრები სულიწმიდის მოქმედების საზღვარი არ არის, სხვები კი უფრო მკაცრ გაგებას იცავენ. თავად ეკლესიას ეს საკითხი კრებით არ გადაუწყვეტია.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიკენოზისი (თავის დაცარიელება)„თავი დაიმცრო, მონის ხატი შეიმოსა“ (ფილიპ. 2:7), ბერძნულად სიტყვასიტყვით: თავი დაიცარიელა. ამ მუხლის მართლმადიდებლური წაკითხვა ყურადღებითაა იმის მიმართ, თუ რა არის ეს დაცარიელება: ძე არ იშორებს თავის ღვთაებას და არც მის რომელიმე ნაწილს დროებით აუქმებს, რადგან ღვთაება, რომლის განზე გადადებაც შეიძლება, ღვთაება არ არის. დაცარიელება მიღებაშია. ის, რასაც იგი იღებს, ჩვენი მდგომარეობის სისრულეა, შიმშილის, დაღლილობის, როგორც კაცისა უცოდინრობის, ბაღში შიშისა და სიკვდილის ჩათვლით, და მას ისე იღებს, რომ ერთი წამითაც არ წყვეტს ყოვლის აღვსებას როგორც ღმერთი. თანამედროვე კენოტიკური თეორიები, რომელთა მიხედვითაც სიტყვა კაცად გახდომისთვის ყოვლისმცოდნეობას ან ყოვლისშემძლეობას იშორებს, ამიტომ უფრო ღრმა სიმდაბლე კი არ არის, არამედ ძველი შეცდომა, რომელიც განკაცებას გამოკლებად აქცევს.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებილოგოსი და ლოგოსებიყოველ ქმნილ საგანს აქვს თავისი ლოგოსი, სიტყვა ანუ საწყისი, რომლითაც ღმერთი მას განიზრახავს, და ყველა ეს ლოგოსი შეკრებილია ერთ ლოგოსში, რომელიც ხორცად იქცა. ღირსი მაქსიმე ამას „ამბიგუას“ მეშვიდე თავში ავითარებს: ლოგოსები არც თავად საგნებია და არც იდეათა ცალკე სამყარო, ისინი ღვთის ნებებია თითოეული საგნის შესახებ, მასში უქმნელნი, და მიზეზი იმისა, რომ თითოეული საგანი ის არის, რაც არის. ამიტომ ქმნილების ჭეშმარიტად შეცნობა ნიშნავს, მასში მისი შემოქმედი ამოიკითხო, ცოდვა კი ამაზე უარის თქმაა. ეს არის მართლმადიდებლური პასუხი პლატონის იდეებზე, და სწორედ ამიტომ დგას ბუნების ჭვრეტა სულიერ ცხოვრებაში როგორც საფეხური მცნებათა აღსრულებასა და ღვთის შემეცნებას შორის.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიმადლი უქმნელიამართლმადიდებლობაში მადლი არ არის ქმნილი ნიჭი, რომელსაც ღმერთი ქმნის და გადასცემს. იგი თავად ღმერთია, თავის უქმნელ ენერგიებში, ქმნილებებისთვის მონიჭებული: თაბორის ნათელი, სულთმოფენობის ცეცხლი და საიდუმლოებათა მადლი ღმერთია, რომელიც თავის თავს გადმოსცემს, და არა ამ მიზნით წარმოქმნილი რაიმე სუბსტანცია. ეს არსისა და ენერგიების განსხვავებიდან გამომდინარეობს, და ეს ის საკითხია, რომელზეც მართლმადიდებლური და სქოლასტიკური ღვთისმეტყველება ყველაზე მკვეთრად იყოფა, რადგან ქმნილი მადლი მხოლოდ რაიმე ნივთი შეიძლება იყოს ღმერთსა და სულს შორის. განღმრთობა მთლიანად ამაზეა დამოკიდებული: ქმნილება ვერ გახდება საღმრთო ბუნების თანაზიარი რაიმე ქმნილის მიღებით.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიპერიქორეზისი (ურთიერთში დამკვიდრება)სამების თითოეული პირი მთლიანად მკვიდრობს სხვებში, შერევის გარეშე და ისე, რომ თავად ყოფნას არ წყვეტს. ღირსი იოანე დამასკელი ამ სიტყვას მის დამკვიდრებულ ღვთისმეტყველებით მნიშვნელობას ანიჭებს: სამნი ერთმანეთში არიან, ისე რომ სადაც ერთია, იქ სამივეა, და ღვთის საქმეები, მის გარეთ აღსრულებულნი, მათ შორის არასოდეს ნაწილდება. იგივე სიტყვა მეორე ფუნქციასაც ასრულებს ქრისტოლოგიაში, სადაც ქრისტეს ორი ბუნება ერთმანეთში შეაღწევს შეურწყმელად; ამიტომ შეუძლია ეკლესიას თქვას, რომ ღმერთი ჯვარს ეცვა და რომ კაცს თაყვანს სცემენ, და ამავე დროს უარყოს როგორც ევტიქის შერევა, ისე ნესტორის გაყოფა.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებირეკაპიტულაცია (ანაკეფალეოსისი)ქრისტე მთელ ადამიანურ ცხოვრებას თავის თავში იკრებს და მას ხელახლა, სწორად ცხოვრობს. წმიდა ირინეოსი ამას დაწვრილებით ავითარებს გნოსტიკოსთა წინააღმდეგ: სადაც ადამი ურჩი იყო ხესთან, იქ ქრისტე მორჩილია ხეზე; სადაც ევამ მაცნეს ერწმუნა და თავი შეიკრა, იქ ქალწულმა მაცნეს ერწმუნა და კვანძი გახსნა; და მან ცხოვრების ყოველი ასაკი განვლო, ჩვილობა, სიყრმე, სიჭაბუკე და სრულასაკოვნება, და თითოეული განწმიდა იმით, რომ მასში იმყოფებოდა. ამ წაკითხვით ცხონება ჩვენს თავს ზემოთ წარმართული გარიგება კი არ არის, არამედ მთელი ადამიანური გზის მეორედ, სწორად გავლა მის მიერ, ვინც ჩვენიანია.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიუსია (არსი, ბუნება)არსი: ის, თუ რა არის რაიმე, ღმერთში კი ის, რაც მამის, ძისა და სულის საერთოა, ისე რომ თითოეული მთლიანად ღმერთია და სამი ღმერთი არ არის. ევნომი ამტკიცებდა, რომ საღმრთო არსის შეცნობა და სახელდება შესაძლებელია, რომ ღმერთი უბრალოდ უშობელობაა, და, მაშასადამე, შობილი ძე ღმერთი ვერ იქნებოდა. წმიდა ბასილი და წმიდა გრიგოლ ნოსელი მიუგებდნენ, რომ ჭიანჭველის არსიც კი არ ვიცით, მით უმეტეს ღვთისა, და რომ ყოველი სახელი, რომელსაც ღმერთს ვარქმევთ, რაღაცას მის შესახებ ასახელებს და არასოდეს იმას, თუ რა არის იგი. ეს უარი არის ფესვი აპოფატიკური ტრადიციისა და შეუცნობელი არსისა და იმ ენერგიების განსხვავებისა, რომლებშიც ღმერთი თავის თავს გასცემს. კრებათა ენაზე, როცა ქრისტეზეა საუბარი, უსია და ბუნება ერთსა და იმავეს ნიშნავს: მას ორი აქვს, საღმრთო და კაცობრივი.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიფილიოკვეს შესახებ დავასიტყვები „და ძისაგან“, რომლებიც ლათინურ დასავლეთში დაემატა მრწამსის სიტყვებს, რომ სულიწმიდა მამისაგან გამოვალს. ისინი პირველად ესპანეთში ჩნდება, ტოლედოში, 589 წელს, და ფრანკთა ეკლესიაში ვრცელდება; კარლოს დიდის ღვთისმეტყველები მათ დამატებას მოითხოვდნენ, რომის პაპმა ლეონ III-მ კი უარი თქვა და მრწამსი მათ გარეშე ვერცხლის ფარებზე ამოაკვეთინა წმიდა პეტრეს ტაძარში. თავად რომმა მათი გალობა მხოლოდ დაახლოებით 1014 წლიდან დაიწყო. მართლმადიდებლური შედავება ორმხრივია. კანონიკური თვალსაზრისით, მსოფლიო კრების მრწამსი ეკლესიის მხოლოდ ერთმა ნაწილმა შეცვალა, მაშინ როცა ეფესომ ყოველგვარი სხვა მრწამსი აკრძალა. ღვთისმეტყველებითი თვალსაზრისით, ძის სულის მეორე სათავედ აღიარება მამის მონარქიას არღვევს და პირებს მათ საერთო არსში აღრევს. წმიდა ფოტი, 879-880 წლების კრება და წმიდა მარკოზ ეფესელი, თითოეული, ამ პოზიციას მტკიცედ იცავდა, და ეს დღემდე ერთ-ერთი საკითხია ეკლესიებს შორის.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიღვთის ხატება და მსგავსება„გავაჩინოთ კაცი ჩვენს ხატად, ჩვენს მსგავსებად“, ამბობს დაბადება (დაბ. 1:26), და მამებმა ამ ორ სიტყვას დიდი მნიშვნელობა მიანიჭეს. წმიდა ირინეოსიდან მოყოლებული, ბევრი ხატებას იმად კითხულობდა, რაც ყოველ ადამიანს შესაქმით აქვს, გონება, თავისუფლება, ღმერთთან ზიარების უნარი, ხოლო მსგავსებას იმად, რისთვისაც ხატებაა მოცემული, ღვთის მსგავსად გახდომად, რაც განღმრთობაა. ერთს შესაქმით ვფლობთ, წერდა ერთ-ერთი მათგანი, მეორეს კი თავისუფალი არჩევანით ვიძენთ. ყველა მამა ამ სიტყვებს ასე არ მიჯნავდა, მაგრამ ყველა ასწავლიდა, რომ ხატება ცოდვით ბნელდება და არასოდეს ნადგურდება, და რომ ქრისტე, მამის ჭეშმარიტი ხატი, მოვიდა მის აღსადგენად. ხატება პიროვნების ნაწილი კი არა, მთელი პიროვნებაა, სხეულიც და სულიც, და ეკლესია ამის მიხედვით მოქმედებს: ლიტურგიაზე დიაკონი ჯერ ხატებს აკმევს, შემდეგ ხალხს, რადგან ისინიც ხატები არიან.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიჰიპოსტასი (პირი)პირი: სამებისა სამთაგან ერთი, ან განკაცებული ძის ერთი პირი. IV საუკუნემდე ეს სიტყვა თითქმის უსიას, არსის, სინონიმი იყო, და თავად ნიკეის ანათემებიც მათ ერთად ხმარობენ; ამიტომ აღმოსავლეთი დასავლეთს ეჭვობდა, რომ სამს ერთ პირად აქცევდა, დასავლეთი კი აღმოსავლეთს, რომ მათ სამ ღმერთად აქცევდა. კაპადოკიელმა მამებმა დაადგინეს ის განსხვავება, რომელიც ეკლესიამ შეინარჩუნა: უსია საერთოა, ჰიპოსტასი კი კერძო, ისევე როგორც კაცობრივი ბუნება საერთოა პეტრესა და პავლესთვის, თითოეული კი ვინმეა. მამა, ძე და სული ერთი უსია და სამი ჰიპოსტასია, განსხვავებულნი მხოლოდ წარმომავლობით. შემდეგ ქალკედონმა ეს სიტყვა ქრისტეს მიუყენა: ერთი ჰიპოსტასი ორ ბუნებაში. თანამედროვე მართლმადიდებლური აზრის დიდი ნაწილი იმის შესახებ, თუ რა არის პიროვნება, აქედან იწყება.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიჰომოუსიოსი (ერთარსი)ერთარსი: სიტყვა, რომელიც I მსოფლიო საეკლესიო კრებამ მრწამსში შეიტანა, რათა ეთქვა, რომ ძე ზუსტად იმავე აზრით არის ღმერთი, როგორითაც მამა, და არა ნაკლები ღმერთი ან ქმნილებათა პირველი. ამ სიტყვის არჩევა ძნელი იყო. იგი წმიდა წერილში არ გვხვდება, ანტიოქიაში 268 წელს დაგმობილი აზრითაც იხმარებოდა, და ნიკეის შემდეგ ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ეპისკოპოსები, რომლებიც არიანელები არ იყვნენ, ჰომოიუსიოსს, მსგავსარსს, ამჯობინებდნენ, რომელიც მისგან ერთადერთი ასოთი განსხვავდება. წმიდა ათანასე ამტკიცებდა, რომ ამაზე ნაკლები არაფერი გამოდგებოდა, ხოლო კაპადოკიელებმა მერყევნი დაარწმუნეს, როცა აჩვენეს, რომ ერთი არსი აუცილებლად ერთ პირს არ ნიშნავს. II მსოფლიო კრებამ იგი 381 წელს დაადასტურა. შემდეგ ქალკედონმა იგივე სიტყვა ორჯერ იხმარა: ქრისტე ერთარსია მამისა თავისი ღვთაებით და ერთარსი ჩვენი თავისი კაცობრიობით.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიაპოფატიკური ღვთისმეტყველებაღმერთზე საუბარი იმის თქმით, თუ რა არ არის იგი, რადგან ყოველივე, რასაც ადამიანის გონება მოიცავს, ღმერთზე ნაკლებია. მოსე შევიდა სქელ წყვდიადში, სადაც ღმერთი იყო (გამ. 20:21), და წმიდა გრიგოლ ნოსელი ამ წყვდიადს განმარტავს როგორც ადგილს, სადაც ცოდნა წყდება და შეხვედრა იწყება. არეოპაგელის „მისტიკური ღვთისმეტყველება“ უარყოფებით მაღლდება, ვიდრე თავად უარყოფებსაც არ უარყოფს. ეს არ არის აგნოსტიციზმი ან დუმილი დუმილისთვის: იგი გონებას იცავს, რომ საკუთარი ცნებებისგან კერპი არ შექმნას, და იგი შეერთებისკენ მიმავალი გზაა და არა კედელი. ლიტურგია ამით ლოცულობს: შენ ხარ ღმერთი გამოუთქმელი, გამოუცნობელი, უხილავი, მიუწვდომელი. პოზიტიური, კატაფატიკური ღვთისმეტყველება ამით არ უქმდება, რადგან ღმერთი ჭეშმარიტად კეთილია და ჭეშმარიტად მამაა, მაგრამ იგი ყოველთვის იმის ცნობიერებით ითქმის, რომ რეალობა სიტყვაზე მეტია.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიარიანელობაალექსანდრიელი ხუცესის, არიოზის, მოძღვრება, რომლის თანახმადაც ღვთის ძე ქმნილებათა შორის პირველი და უდიდესია, რომლის მიერაც ღმერთმა სამყარო შექმნა, მაგრამ მაინც ქმნილებაა: იყო ჟამი, როცა იგი არ იყო. არიოზმა ეს მოძღვრება ხალხურ სიმღერებად აქცია, და მათ მეზღვაურები და მეწისქვილეები მღეროდნენ. I მსოფლიო კრებამ იგი 325 წელს დაგმო და მრწამსში ჰომოუსიოსი ჩაწერა, მაგრამ შემდეგ ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ისე ჩანდა, თითქოს ნიკეამ წააგო: იმპერატორები არიანელ და ნახევრად არიანელ დასებს სწყალობდნენ, წმიდა ათანასე ხუთგზის გადაასახლეს, ხოლო 359 წლის კრებების შემდეგ ღირსი იერონიმე წერდა, რომ მთელმა სოფელმა ამოიკვნესა და გაოცდა, როცა საკუთარი თავი არიანელად იხილა. გუთები არიანელმა მისიონერმა მოაქცია, ამიტომ რომის მემკვიდრე სამეფოები დასავლეთში არიანელობით დაიწყო. II მსოფლიო კრებამ 381 წელს იმპერიის ფარგლებში მას ბოლო მოუღო.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებისინერგია (თავისუფალი ნება და მადლი)მართლმადიდებლობა ასწავლის სინერგიას, ბერძნულად სინერგეიას, საღმრთო მადლისა და ადამიანის თავისუფლების თანამოქმედებას. მადლი წინ უძღვის, აღვიძებს და ძალას აძლევს; ნებამ თანხმობა უნდა განაცხადოს და კვლავ და კვლავ განაცხადოს, და იგი თავისუფალი რჩება უარის სათქმელად. ეს გამორიცხავს პელაგიანელობას, რომელიც ცხონებას ადამიანის ძალისხმევის საქმედ აქცევს, და გამორიცხავს აბსოლუტურ წინასწარგანჩინებას, განაჩენს, რომელიც აცხოვნებს ან წარწყმედს ნების მიუხედავად. წმიდა წერილი მართლაც ლაპარაკობს მათზე, ვინც ღმერთმა წინასწარ სცნო და წინასწარვე განაჩინა (რომ. 8:29), და მამები ამას წინასწარცოდნად კითხულობენ და არა იძულებად: ღმერთმა იცის, რას აირჩევს თავისუფალი ქმნილება, ისე რომ მის ნაცვლად არ ირჩევს.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიღვთისმშობელი და უბიწო ჩასახვამართლმადიდებლობა ღვთისმშობელს ყოველ ქმნილებაზე მაღლა პატივს მიაგებს და არ იზიარებს უბიწო ჩასახვას, დოგმატს, რომელიც რომში 1854 წელს განისაზღვრა და რომლის თანახმადაც იგი ჩასახვის პირველივე წამიდან დაცული იყო პირველქმნილი ცოდვის ბიწისაგან. მართლმადიდებლური შედავება ის კი არ არის, რომ იგი ნაკლებად წმიდაა, არამედ ის, რომ ეს დოგმატი პასუხობს კითხვას, რომელსაც მართლმადიდებლობა არ სვამს: იგი გულისხმობს მემკვიდრეობით ბრალს, რომელიც აღმოსავლეთს არასოდეს უსწავლებია, ამიტომ არ არსებობს ბიწი, რომლისგანაც იგი დაცული უნდა ყოფილიყო. იგი მოკვდავი იყო, როგორც ჩვენ ვართ მოკვდავნი, იგი გარდაიცვალა, და მისი სიწმიდე თავისუფალი მორჩილების ნაყოფია და არა გამონაკლისი, რომელიც მას მიენიჭა მანამ, სანამ თანხმობას განაცხადებდა. მისი გამონაკლისად ქცევა მას ნაკლებად გვამსგავსებს, მაშინ როცა სიტყვას ხორცი მან სწორედ როგორც ერთ-ერთმა ჩვენგანმა მისცა.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიშესაქმე და კოსმოლოგიაღმერთმა სამყარო არაფრისგან (ex nihilo) შექმნა, როგორც სიყვარულის თავისუფალი აქტი და არა აუცილებლობით. ქმნილება თავისი არსით კეთილია (დაბ. 1:31), მაგრამ საღმრთო არ არის: იგი ღმერთისგან განსხვავებულია, თუმცა მისი უქმნელი ენერგიებით არის შენარჩუნებული. მატერიალური სამყარო ბოროტი არ არის (გნოსტიციზმის საწინააღმდეგოდ). მთელი კოსმოსი ფერისცვალებისთვის არის განწესებული და არა განადგურებისთვის.მნიშვნელოვანიღვთისმეტყველება და დოგმატებიწინაპართა ცოდვა (და არა პირველქმნილი ცოდვა ლათინური გაგებით)ის, რასაც კაცობრიობა ადამისაგან მემკვიდრეობით იღებს, მართლმადიდებლური გაგებით, მდგომარეობაა და არა ბრალი: მოკვდავობა, ხრწნადობა, ვნებები და ცოდვისკენ მიდრეკილი ნება, რომელშიც ყოველი ადამიანი იბადება და რომელშიც შემდეგ თითოეული თავად სცოდავს. რომაელთა მიმართ ეპისტოლის ბერძნული ტექსტი ამბობს, რომ სიკვდილი ყველა კაცზე გავრცელდა, რადგან ყველამ სცოდა (რომ. 5:12); ლათინურმა იგივე სიტყვები ასე წაიკითხა: რომელშიც ყველამ სცოდა, ანუ ადამში, და ნეტარმა ავგუსტინემ ამ წაკითხვაზე ააგო მოძღვრება ყოველ ბავშვზე გადაცემული ბრალის შესახებ. აღმოსავლეთი მას არ გაჰყოლია. ღვთის ხატება დაბნელებულია და არა განადგურებული, და თავისუფლება რჩება. ამიტომ მართლმადიდებელ ეკლესიას არ სჭირდება და არ იღებს უბიწო ჩასახვის ლათინურ დოგმატს, რომელიც იმისთვის არსებობს, რომ ქალწული გაათავისუფლოს ბრალისგან, რომელიც აღმოსავლეთს არასოდეს უსწავლებია. ნათლისღება ცოდვათა მოსატევებლად და ქრისტეს ცხოვრებაში ახლად შობისთვისაა.ღვთისმეტყველება და დოგმატებიანგელოზთა და ეშმაკთა სამყაროანგელოზები უსხეულო სულიერი არსებები არიან, ნივთიერ სამყარომდე შექმნილნი. მართლმადიდებლური ტრადიცია ფსევდო-დიონისეს მიჰყვება და ცხრა ანგელოზურ დასს სამ სამეულად აღწერს: სერაფიმნი, ქერუბიმნი, საყდარნი; უფლებანი, ძალნი, ხელმწიფებანი; მთავრობანი, მთავარანგელოზნი, ანგელოზნი. სატანა (ლუციფერი) და ეშმაკები დაცემული ანგელოზები არიან, რომლებიც ამპარტავნების გამო აჯანყდნენ. ყოველ ადამიანს ნათლისღებისას მფარველი ანგელოზი ეძლევა.ღვთისმეტყველება და დოგმატებიმონოთელიტობამოძღვრება, რომ განკაცებულ ქრისტეს ერთი ნება აქვს, რომელიც VII საუკუნეში წამოაყენეს როგორც ფორმულა, რომელზეც ქალკედონიტები და ქალკედონის უარმყოფელნი შეიძლება შეთანხმებულიყვნენ, და რომელსაც იმპერიული ბრძანებებით, 638 წლის ეკთესისით და 648 წლის ტიპოსით, თავს ახვევდნენ. მისი ადრეული ფორმა მონოენერგიზმი იყო, ერთი მოქმედება. მართლმადიდებლობამ იგი უარყო, რადგან ნება ბუნებას ეკუთვნის: ქრისტე, რომელსაც კაცობრივი ნება არ აქვს, კაცი არ არის, ნება კი სწორედ ის უნარია, რომელიც დაეცა, ამიტომ რაც მან არ მიიღო, ის არ განკურნა. ღირსი მაქსიმე აღმსარებელი და რომის პაპი წმიდა მარტინე I მისი უარყოფისთვის გაასამართლეს და გადაასახლეს, ღირს მაქსიმეს კი ენა და მარჯვენა ხელი მოკვეთეს, რათა ის ვეღარც ეთქვა და ვეღარც დაეწერა. VI მსოფლიო საეკლესიო კრებამ იგი 681 წელს დაგმო, როცა ორივე უკვე გარდაცვლილი იყო.ღვთისმეტყველება და დოგმატებიმონოფიზიტობაევტიქის მოძღვრება, რომ შეერთების შემდეგ ქრისტეს მხოლოდ ერთი ბუნება აქვს, რადგან მისი კაცობრივი ბუნება ღვთაებაში შთაინთქა, როგორც ღვინის წვეთი ზღვაში. დაგმობილია ქალკედონში 451 წელს, რომელმაც აღიარა ერთი პირი ორ ბუნებაში, შეურწყმელად, შეუცვლელად, განუყოფლად, განუყრელად. ეს დაგმობა ძალაშია და არასოდეს გადასინჯულა.ღვთისმეტყველება და დოგმატებინესტორიანელობამოძღვრება, რომელიც ეფესოში 431 წელს დაგმეს ნესტორის, კონსტანტინოპოლის მთავარეპისკოპოსის, სახით, რომელიც ქალწულს ღვთისმშობელს, ანუ ღვთის დედას, არ უწოდებდა, არამედ მხოლოდ ქრისტესმშობელს, ქრისტეს დედას. წმიდა კირილე ალექსანდრიელმა მასში დაინახა ორ სუბიექტად გაყოფილი ქრისტე, კაცი და სიტყვა, რომელიც მასში დაემკვიდრა, და ამტკიცებდა, რომ ქალწულისაგან შობილი, ის, ვინც ივნო და მოკვდა, თავად ღვთის სიტყვაა ხორციელად. ნესტორი გადააყენეს, და იგი გადასახლებაში მოკვდა. დღემდე კამათობენ, ეკუთვნოდა თუ არა მას ის მოძღვრება, რომელიც მის სახელს ატარებს, ხოლო აღმოსავლეთის ეკლესია, რომელიც მას პატივს მიაგებს, კრების მონაწილე არასოდეს ყოფილა. მართლმადიდებელი ეკლესია კრების განაჩენს იცავს, და ყოველთვის, როცა ქალწულს ღვთისმშობელს უწოდებს, აღიარებს იმას, რაც ეფესომ დაიცვა: ერთ ქრისტეს, განკაცებულ ღმერთს, და არა კაცს, რომელშიც ღმერთი დასამკვიდრებლად მოვიდა.ღვთისმეტყველება და დოგმატებისოფიოლოგიასისტემა, რომელიც ვლადიმერ სოლოვიოვმა შექმნა, ღვთისმეტყველებრივად კი მამა სერგი ბულგაკოვმა დაამუშავა. მასში სოფია, ღვთის სიბრძნე, განიხილება, როგორც საწყისი, რომელიც ღმერთსა და ქმნილებას შორის დგას და რაღაც აზრით პიროვნულია. იგი 1935 წელს დაგმო მოსკოვის საპატრიარქომ და, მისგან დამოუკიდებლად და იმავე წელს, რუსეთის საზღვარგარეთის ეკლესიამ, რომელიც იმ ათწლეულში მოსკოვს იშვიათად თუ რამეში ეთანხმებოდა. წინააღმდეგობა ის არის, რომ ეს სისტემა ღვთის შესახებ მოძღვრებაში რაღაც მეოთხეს შემოაქვს და შლის ზღვარს უქმნელსა და ქმნილს შორის, სწორედ იმ ერთადერთ ზღვარს, რომლის დათმობასაც მართლმადიდებლური ღვთისმეტყველება არასოდეს დაუშვებს. ის, რასაც სოფიოლოგია ესწრაფოდა, ღმერთისა და სამყაროს ნამდვილი შეხება, რომელიც თავად ღმერთია და არა ქმნილება, გადმოცემას უკვე აქვს არსისა და ენერგიების განსხვავებაში.