ეკლესიის ისტორია
23 თემა
უმთავრესიეკლესიის ისტორიადიდი განხეთქილება (1054)განხეთქილება რომის ეკლესიასა და აღმოსავლეთის მართლმადიდებელ ეკლესიებს შორის, რომელიც 1054 წლით თარიღდება, თუმცა საუკუნეების მანძილზე მზადდებოდა. იმ წლის ივლისში კარდინალმა ჰუმბერტმა აია-სოფიის ტრაპეზზე დადო ბულა პატრიარქ მიქაელ კერულარიოსის ეკლესიიდან განკვეთის შესახებ, კონსტანტინოპოლის კრებამ კი, თავის მხრივ, ლეგატები შეაჩვენა. მის საფუძველში მდებარე დავა უფრო ძველი იყო: დასავლეთში მრწამსისთვის დამატებული ფილიოკვე, რომის კათედრის პრეტენზია მთელ ეკლესიაზე იურისდიქციისა, და არა პატიოსნების პირველობისა პატრიარქებს შორის, და წესჩვეულებათა განსხვავებანი, როგორიცაა უფუარი პური. მორწმუნეთა ცხოვრებაში განხეთქილება რეალური მეოთხე ჯვაროსნულმა ლაშქრობამ გახადა, რომელმაც 1204 წელს კონსტანტინოპოლი ააოხრა და იქ ლათინი პატრიარქი დასვა. 1274 წელს ლიონსა და 1439 წელს ფლორენციაში გამოცხადებული უნიები მართლმადიდებელმა ერმა უარყო, წმიდა მარკოზ ეფესელმა კი ხელი არ მოაწერა. 1965 წელს პაპმა პავლე VI-მ და პატრიარქმა ათენაგორამ 1054 წლის ანათემები მეხსიერებიდან ამოშალეს; ზიარება არ აღდგენილა, რადგან ის საკითხები, რომლებმაც იგი გამოიწვია, დღემდე რჩება.უმთავრესიეკლესიის ისტორიარუსის მონათვლა (988)კიევის მთავარმა ვლადიმირმა, წარმართმა, რომლის სახელსაც მატიანეები არ ალამაზებენ, კაცები გაგზავნა სარწმუნოებათა გამოსაცდელად. ის ამბავი, რომელიც მათ კონსტანტინოპოლის დიდი ეკლესიიდან ჩამოიტანეს, ყველას ახსოვს: არ იცოდნენ, ცაში იყვნენ თუ მიწაზე, რადგან მიწაზე ასეთი მშვენიერება არ არის, და ვერ აღწერდნენ მას, მხოლოდ ის იცოდნენ, რომ ღმერთი იქ კაცთა შორის მკვიდრობს. იგი ქერსონესში მოინათლა, იმპერატორის და შეირთო, კერპები დნეპრში ჩაყარა და კიევი ამავე მდინარეში მონათლა. რაც მოჰყვა, ბერძნული კოლონია არ ყოფილა: სლავური მწიგნობრობა უკვე შექმნილი იყო, ამიტომ იქაური ეკლესია თავიდანვე საკუთარ ენაზე კითხულობდა და გალობდა, და სწორედ ამიტომ გაიდგა მართლმადიდებლობამ რუსში ფესვები, როგორც მშობლიურმა.უმთავრესიეკლესიის ისტორიასულთმოფენობა და ეკლესიის დაბადებააღდგომიდან ორმოცდაათი დღის შემდეგ, იუდეველთა შვიდეულების დღესასწაულზე, სულიწმიდა იერუსალიმში მოციქულებზე გარდამოვიდა, როგორც ძლიერი ქარის ქროლა და ცეცხლის ენები, და ისინი ისე ალაპარაკდნენ, რომ ყოველი ერის მლოცველებს მათი სიტყვა საკუთარ ენაზე ესმოდათ. ეკლესია ამ ამბავს ბაბილონის გაუქმებად კითხულობს: „რაჟამს იგი გარდამოხდა და ენანი შეურივნა, მიმოდაჰყუნა მაღალმან ნათესავნი, ხოლო აწ რაჟამს ცეცხლისა ენანი განუყუნა, ერთბამად მოიყუანნა იგინი“, გალობს დღესასწაულის კონდაკი. წმიდა პეტრემ იქადაგა, რომ იოელის წინასწარმეტყველება აღსრულდა, და იმ დღეს დაახლოებით სამი ათასი კაცი მოინათლა. „საქმე მოციქულთა“ ამის შემდეგ აღმოცენებულ თემს ერთი წინადადებით აღწერს, რომლის მოხმობასაც ეკლესია არასოდეს წყვეტს: „ერთავად მოციქულთა სწავლასა და ზიარებაში, პურის გატეხასა და ლოცვაში იყვნენ“ (საქ. 2:42). ხატზე მოციქულები ნახევარწრიულად სხედან, მათ შორის წმიდა პავლეც, თუმცა იგი მაშინ ჯერ არ იყო მოწოდებული, მათ ქვემოთ კი, ბნელ თაღში, მოხუცი მეფე ზის თორმეტი გრაგნილით ხელში: სამყარო, რომელიც უწყებას მოელის.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაბიზანტიის იმპერია და მართლმადიდებლობარომის იმპერია აღმოსავლეთში, კონსტანტინოპოლის 330 წლის კურთხევიდან 1453 წლის დაცემამდე, რომლის ხალხი თავს არასოდეს უწოდებდა სხვა სახელს, გარდა რომაელებისა. ეს იყო სამყარო, რომელშიც მართლმადიდებლობამ თავისი სახე მიიღო: იმპერატორები მსოფლიო კრებებს იწვევდნენ, იუსტინიანემ აია-სოფია ააგო და თავის მეექვსე ნოველაში ჩამოაყალიბა მღვდლობასა და იმპერიას შორის სიმფონიის იდეალი: ღვთის ორი ნიჭი ერთი წყაროდან, თითოეული თავისი საქმით. ეს იდეალი ხშირად ირღვეოდა, ხატმებრძოლი იმპერატორებისა და იმ იმპერატორების მიერ, რომლებიც ეკლესიას უნიებს თავს ახვევდნენ, და ეკლესია არაერთხელ აღუდგა წინ ტახტს. იმპერიამ სლავებთან წმიდა კირილე და მეთოდე გაგზავნა, და მისი დიდი ეკლესიის წესი მთელი მართლმადიდებლური სამყაროს წესი გახდა. მისმა აღსასრულმა მის ეკლესიას ბოლო არ მოუღო: ოსმალთა ბატონობის ქვეშ და სლავურ ქვეყნებში იგი განაგრძობდა ცხოვრებას იმაში, რასაც ბიზანტია ბიზანტიის შემდეგ უწოდეს.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიადევნულებათა ხანა (ქრ. შ. 64-313 წწ.)ორნახევარი საუკუნე ნერონიდან კონსტანტინემდე, როცა ქრისტიანობა დანაშაული იყო, რომელიც კაცს შეიძლებოდა სიცოცხლის ფასად დასჯდომოდა. დევნა ტალღებად მოდიოდა და არა შეუწყვეტლივ: ნერონის დროს, რომელმაც 64 წელს რომის ხანძარი ქრისტიანებს დააბრალა და რომლის დროსაც წმიდა პეტრე და პავლე აღესრულნენ; ტრაიანეს დროს, რომელმაც დაადგინა, რომ ქრისტიანები არ უნდა ეძებნათ, მაგრამ, თუ მათ დაასმენდნენ და მსხვერპლის შეწირვაზე უარს იტყოდნენ, სიკვდილით უნდა დაესაჯათ; დეკიოსის დროს, 250 წელს, რომელიც ყველასგან მსხვერპლშეწირვის დამადასტურებელ მოწმობას მოითხოვდა; და ბოლოს, ყველაზე სასტიკად, დიოკლეტიანეს დროს, 303 წლიდან, რომლის დევნაც აღმოსავლეთში 313 წლამდე გაგრძელდა. კალენდრის დიდ მოწამეთა უმრავლესობა ამ წლებს ეკუთვნის. ეკლესიამ მაშინ ისწავლა ის, რაც დღემდე შეინარჩუნა: რომ მოწამის სიკვდილი მისი დაბადების დღეა და დღესასწაულად აღინიშნება; რომ მისი ძვლები, როგორც ზმირნელებმა დაწერეს წმიდა პოლიკარპეს ძვლებზე, ძვირფას თვლებზე ძვირფასია; და რომ ევქარისტია მათზე აღესრულება, რის გამოც ყოველ წმიდა ტრაპეზში დღემდე წმიდა ნაწილებია დაბრძანებული. ქრისტიანთა სისხლი თესლია, წერდა ტერტულიანე, და მახვილის ქვეშ ეკლესიის ზრდამ მისი სიტყვა გაამართლა.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაეკლესიის დევნა საბჭოთა კავშირშისამოცდაათი წელი, როცა საბჭოთა სახელმწიფომ რუსეთში რელიგიის აღმოფხვრა განიზრახა და მიზანს თითქმის მიაღწია. 1918 წლიდან ეკლესიამ ქონება და იურიდიული არსებობა დაკარგა; 1922 წელს საეკლესიო სიძვირფასეების ჩამორთმევამ, შიმშილობის დახმარების საბაბით, პირველი მასობრივი სასამართლო პროცესები და დახვრეტები მოიტანა, შუიიდან დაწყებული; პატრიარქი ტიხონი დააპატიმრეს, სახელმწიფომ კი მის წინააღმდეგ განმაახლებელთა განხეთქილებას დაუჭირა მხარი. 1927 წელს მიტროპოლიტმა სერგიმ ეკლესიის ერთგულება საბჭოთა სახელმწიფოსადმი გამოაცხადა, ნაბიჯი, რომელმაც მაშინ მორწმუნეები გაყო და დღემდე დავის საგანია. 1937 და 1938 წლების დიდი ტერორი ყველაზე მძიმე იყო: 1917 წელს მოქმედი დაახლოებით ორმოცდათოთხმეტი ათასი სამრევლო ეკლესიიდან 1939 წლისთვის მხოლოდ რამდენიმე ასეული რჩებოდა ღია. ათობით ათასი სასულიერო პირი, ბერი და მონაზონი დახვრიტეს ან ბანაკებში დაიღუპა, და რუსეთის ეკლესიამ მათგან ათასზე მეტი სახელდებით შერაცხა წმიდანად, როგორც ახალმოწამენი და აღმსარებელნი. სტალინმა ომის დროს, 1943 წელს, აღორძინების ნება დართო, ხრუშჩოვმა ეკლესიების ნახევარი ხელახლა დახურა, და მხოლოდ 1988 წლის ათასწლეულმა მოიტანა თავისუფლება.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაისიქასტური დავა (XIV ს.)1330-იანი წლებიდან 1350-იან წლებამდე გაგრძელებული დავა ათონელ ბერთა ლოცვისა და იმ ნათლის შესახებ, რომელსაც, მათი თქმით, ისინი ხედავდნენ. ბარლაამ კალაბრიელი, იტალიიდან ჩამოსული განსწავლული ბერძენი, მათ სხეულებრივ მეთოდს დასცინოდა და ამტკიცებდა, რომ ვერც ერთი ქმნილი თვალი ღმერთს ვერ იხილავს, ამიტომ ეს ნათელი ქმნილი რამ უნდა იყოს. წმიდა გრიგოლ პალამამ „ტრიადებში“ მას იმ განსხვავებით უპასუხა, რომელსაც მამები გულისხმობდნენ, მან კი ცხადად გამოთქვა: ღმერთი თავისი არსით შეუცნობელია და ჭეშმარიტად შეიცნობა თავისი უქმნელი ენერგიებით, თაბორის ნათელი კი თავად ღვთის დიდება იყო. ათონელმა ბერებმა მის მხარდასაჭერად „წმიდა მთის ტომოსს“ მოაწერეს ხელი. 1341 წლის კრებამ ბარლაამი დაგმო, და იგი იტალიაში წავიდა და ლათინი ეპისკოპოსი გახდა; შემდეგ დავა სამოქალაქო ომში ჩაიხლართა, და პალამამ წლები გაატარა საპყრობილეში, სანამ 1347 და 1351 წლების კრებებმა იგი არ გაამართლეს და აკინდინე და გრიგორა არ დაგმეს. ეს დადგენილებები მართლმადიდებლობის სინოდიკონში შევიდა, და ეკლესია წმიდა გრიგოლს დიდი მარხვის მეორე კვირიაკეს იხსენიებს.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაკონსტანტინოპოლის დაცემა (1453)ქალაქის აღება ოსმალთა სულთან მეჰმედ II-ის მიერ 1453 წლის 29 მაისს, სამშაბათს, შვიდკვირიანი ალყის შემდეგ, რამაც აღმოსავლეთში რომის იმპერიას ბოლო მოუღო. უკანასკნელი იმპერატორი, კონსტანტინე XI პალეოლოგი, ქალაქის კედლებთან ბრძოლაში დაეცა, და მისი ცხედარი ვერასოდეს ამოიცნეს. წინა ღამით ბერძნები და ლათინები ერთად ლოცულობდნენ აია-სოფიაში, რომელსაც ხალხის უმრავლესობა მას შემდეგ ერიდებოდა, რაც წინა წლის დეკემბერში იქ ფლორენციის უნია გამოცხადდა. ქალაქი გაძარცვეს, დიდი ეკლესია კი მეჩეთად აქციეს. შემდეგ მეჰმედმა წმიდა მარკოზ ეფესელის მოწაფე, უნიის მოწინააღმდეგე გენადი სქოლარიოსი 1454 წელს პატრიარქად და იმპერიის ყველა მართლმადიდებლის მეთაურად დაადგინა, და ასე საპატრიარქო თითქმის ხუთი საუკუნის მანძილზე დამორჩილებული ერის ეკლესიად გადარჩა. ბერძნები სამშაბათს დღემდე უიღბლო დღედ მიიჩნევენ. აია-სოფია 1934 წელს მუზეუმად იქცა, 2020 წელს კი კვლავ მეჩეთად.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიამილანის ედიქტი (ქრ. შ. 313 წ.)შეთანხმება, რომელიც 313 წელს მილანში დადეს დასავლეთის იმპერატორმა კონსტანტინემ და აღმოსავლეთის იმპერატორმა ლიკინიუსმა: ქრისტიანებსა და ყველა სხვას მიეცათ თავისუფლება, ეცათ თაყვანი ისე, როგორც ინებებდნენ, და დაბრუნებოდათ მათთვის წართმეული ეკლესიები, სასაფლაოები და ქონება. მკაცრად თუ ვიტყვით, ეს არც ედიქტი იყო და არც მილანში გამოცემულა: ტექსტი შემორჩენილია, როგორც წერილი, რომელიც ლიკინიუსმა ნიკომიდიიდან მმართველებს გაუგზავნა და რომელიც ლაქტანციუსმა და ევსებიმ შემოგვინახეს. გალერიუსმა დევნა 311 წელს შემწყნარებლობის ედიქტით შეწყვიტა, უხალისოდ, სასიკვდილო სარეცელზე, აღმოსავლეთში კი მაქსიმინე დაიამ იგი კვლავ განაახლა. 313 წელს ახალი ის იყო, რომ თავისუფლება მიეცათ არა უხალისოდ, არამედ, როგორც სახელმწიფო პოლიტიკა, და ყველას. ერთი სიცოცხლის მანძილზე ეკლესია არენიდან იმპერიის სათათბიროებამდე მივიდა, ყველაფრით, რაც ამ ცვლილებამ მოიტანა, კეთილითაც და ბოროტითაც.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიარუსეთის ახალმოწამენი და აღმსარებელნირუსეთის ეკლესიამ XX საუკუნეში უფრო მეტი ადამიანი დაკარგა, ვიდრე მთელმა რომის იმპერიამ წაიღო სამასი წლის განმავლობაში. ეპისკოპოსებს, მღვდლებს, მონაზვნებსა და ერისკაცებს 1918 წლიდან მოყოლებული ხვრეტდნენ ან შრომით კლავდნენ, და პიკი 1922, 1929 და, უპირველეს ყოვლისა, 1937 წელს იყო, როცა რელიგიური ბრალდებით ას ათასზე მეტი ადამიანი დააპატიმრეს და ათობით ათასი დახვრიტეს; მხოლოდ მოსკოვის მახლობლად, ბუტოვოში, დახვრეტილთა სიები სარწმუნოებისთვის მოკლულ ათასზე მეტ ადამიანს ასახელებს. 2000 წელს მოსკოვში საეპისკოპოსო კრებამ წმიდანთა დასში შერაცხა ახალმოწამეთა და აღმსარებელთა კრებული, ათასზე მეტი სახელდებით, დანარჩენები კი ღმერთს მიანდო, რომელმაც ისინი იცის. იმავე აქტით სამეფო ოჯახი ვნებათმთმენელებად შეირაცხა, რაც რუსული ეკლესიის განსაკუთრებული წოდებაა იმათთვის, ვინც წინააღმდეგობის გარეშე მოკლეს; მანამდე, 1981 წელს, საზღვარგარეთის ეკლესიამ იგი მოწამეებად შერაცხა.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიარუსეთის ეკლესია: ათასი წელიათასი წელი მოკლედ. რუსის ეკლესია 988 წელს კიევში დაიბადა, კონსტანტინოპოლიდან გამოგზავნილი მიტროპოლიტის მწყემსობით, და XIII საუკუნის მონღოლთა დაპყრობასაც გადაურჩა; XIV საუკუნეში ღირსმა სერგი რადონეჟელმა და მისმა მოწაფეებმა ჩრდილოეთის ტყეები მონასტრებით აავსეს. როცა ბერძნებმა ფლორენციაში რომთან უნია მიიღეს, მოსკოვმა იგი უარყო და 1448 წელს თავისი მიტროპოლიტი აირჩია, 1589 წელს კი კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა მოსკოვი საპატრიარქოდ აქცია. პატრიარქ ნიკონის რეფორმამ, რომელმაც წიგნები ბერძნული ნიმუშის მიხედვით შეასწორა, 1660-იან წლებში ძველმორწმუნეები გამოაცალკევა; 1721 წელს პეტრე დიდმა საპატრიარქო გააუქმა და ეკლესია წმიდა სინოდსა და საერო ობერპროკურორს დაუქვემდებარა. 1917 წლის დიდმა კრებამ საპატრიარქო აღადგინა და წმიდა ტიხონი აირჩია სწორედ იმ კვირებში, როცა ბოლშევიკებმა ძალაუფლება ხელში აიღეს, და ამის შემდეგ ეკლესიამ თავისი ისტორიის უსასტიკესი დევნა გამოიარა. 1988 წელს გათავისუფლებულმა ეკლესიამ ისეთი სისწრაფით აღიდგინა თავი, რასაც ვერავინ განჭვრეტდა, და იგი დღეს მართლმადიდებელ ეკლესიათა შორის ბევრად უდიდესია.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიასამოციქულო ხანა (ქრ. შ. 30-100 წწ.)პირველი ქრისტიანული თაობა, სულთმოფენობიდან თორმეტთაგან უკანასკნელის, წმიდა იოანეს აღსრულებამდე, რაც დაახლოებით პირველი საუკუნის მიწურულს მოხდა. ამ ხანაში სახარებამ იერუსალიმიდან ანტიოქიას მიაღწია, სადაც მოწაფეებს პირველად უწოდეს ქრისტიანები, და რომს; იერუსალიმის კრებამ დაახლოებით 49 წელს დაადგინა, რომ წარმართებს წინადაცვეთა არ ევალებოდათ; წმიდა პავლემ თავისი მოგზაურობები შეასრულა და თავისი ეპისტოლეები დაწერა; მოწამეობრივად აღესრულნენ წმიდა იაკობ ზებედესი, წმიდა იაკობ, ძმა უფლისა, წმიდა პეტრე და წმიდა პავლე; 70 წელს კი ტაძარი დაინგრა. ამ ხანის ბოლოს ახალი აღთქმა უკვე დაწერილი იყო, ევქარისტია შვიდეულის პირველ დღეს აღესრულებოდა, ეკლესია კი ისე იყო მოწყობილი, როგორც დღესაც არის. წმიდა კლიმენტი რომაელი, რომელიც დაახლოებით 96 წელს წერდა, ამბობს, რომ მოციქულებმა დაადგინეს ეპისკოპოსები და დიაკვნები და განაწესეს, რომ მათი მსახურება სხვებს გაეგრძელებინათ, ათიოდე წლის შემდეგ კი წმიდა ეგნატე ანტიოქიელი წერს ეპისკოპოსზე, ხუცესებსა და დიაკვნებზე ყოველ ეკლესიაში და იმაზე, რომ ეპისკოპოსის გარეშე არაფერი უნდა კეთდებოდეს.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაწმიდა დიდი მეფე, მოციქულთასწორი კონსტანტინეპირველი რომაელი იმპერატორი, რომელიც ქრისტიანი იყო, და რომელსაც ეკლესია თავის დედასთან, ელენესთან ერთად, მოციქულთასწორად პატივს მიაგებს 21 მაისს. 306 წელს იორკში იმპერატორად გამოცხადებულმა 312 წელს მილვიის ხიდთან მაქსენტი დაამარცხა მას შემდეგ, რაც ჯვრის ნიშანი ეჩვენა სიტყვებით: ამით სძლიე, როგორც ეს ევსებიმ მისივე ბაგეთაგან მოისმინა. 313 წელს მან და ლიკინიუსმა ეკლესიას თავისუფლება მიანიჭეს, 325 წელს მან ეპისკოპოსები ნიკეაში შეკრიბა, 330 წელს კი აკურთხა კონსტანტინოპოლი, ახალი რომი, რომელიც თერთმეტი საუკუნის მანძილზე მართლმადიდებლური ქრისტიანობის გული იქნებოდა. ეკლესია არ მალავს იმას, რაც ასევე მართალია: 326 წელს მან თავისი ძე კრისპუსი და მეუღლე ფავსტა სიკვდილით დასაჯა, მოინათლა კი მხოლოდ სიკვდილის წინ, 337 წელს, ევსები ნიკომიდიელის, არიოზის მეგობრის, ხელით. სიკვდილის წინ მონათვლა მაშინ ჩვეულებრივი იყო, და ეკლესია მას პატივს მიაგებს იმ ნათლისღებისთვის, რომელმაც მანამდელი ყოველივე განბანა, და იმისთვის, რაც მან ეკლესიისთვის გააკეთა, და არა როგორც პირადი ცხოვრების მაგალითს.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაახალმოწამენი ოსმალთა ბატონობის დროსკონსტანტინოპოლის დაცემიდან საბერძნეთის დამოუკიდებლობამდე ოსმალთა ბატონობის ქვეშ რამდენიმე ასეული ქრისტიანი სარწმუნოებისთვის სიკვდილით დასაჯეს, და ეკლესია მათ ახალმოწამეებს უწოდებს, რათა პირველი სამი საუკუნის მოწამეთაგან განასხვავოს, მაგრამ მათზე დაბლა კი არ აყენებს. ბევრი მათგანი ისლამზე იყო მოქცეული, ხშირად ბავშვობაში ან იძულებით, შემდეგ კი საჯაროდ დაუბრუნდა ქრისტეს, თუმცა იცოდა, რას უწესებდა ამისთვის კანონი. წმიდა ნიკოდიმოს მთაწმიდელმა და წმიდა მაკარი კორინთელმა მათი ამბები 1799 წლის „ახალ მარტვილოლოგიონში“ შეკრიბეს, ნაწილობრივ იმ დასავლელი მწერლების საპასუხოდ, რომლებიც ამბობდნენ, რომ ბერძნული ეკლესია მკვდარი იყო. თავად ეს შეკრებაც წინააღმდეგობის აქტი იყო.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაბრესტის უნია (1596)კიევის მიტროპოლიის მართლმადიდებელ ეპისკოპოსთა უმრავლესობა, რომელიც მაშინ პოლონეთ-ლიტვის სახელმწიფოს შემადგენლობაში იყო და მძიმე ზეწოლას განიცდიდა, ბრესტში რომს დაემორჩილა, თუმცა შეინარჩუნა ბიზანტიური წესი, დაქორწინებული სამღვდელოება და სლავური ღვთისმსახურება. ორმა ეპისკოპოსმა უარი თქვა, და მათთან ერთად საძმოებმა, მონასტრების უმრავლესობამ და ერისკაცთა დიდმა ნაწილმა, რომლებიც იერარქიის გარეშე დარჩნენ, სანამ იგი 1620 წელს ფარულად არ აღდგა. შედეგად ერთსა და იმავე ქალაქებში ორი ეკლესია აღმოჩნდა ერთი და იმავე წესით, და ოთხი საუკუნის სიმწარე. მართლმადიდებელთა წინააღმდეგობა არასოდეს ყოფილა წესის, არამედ მეთოდის მიმართ: ზიარება, რომელიც ზემოდან, ეპისკოპოსების მიერ, ხალხის გვერდის ავლით დაიდო, იმ იურისდიქციაში, სადაც სახელმწიფო ამას აჯილდოებდა.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიამართლმადიდებლობა ოსმალთა ბატონობის ქვეშოთხ საუკუნეზე მეტი, როცა ბალკანეთის, მცირე აზიისა და ახლო აღმოსავლეთის მართლმადიდებლები ოსმალეთის სულთნების ქვეშევრდომნი იყვნენ, კონსტანტინოპოლის დაცემიდან იმ დრომდე, როცა ბალკანეთის ერებმა, ერთიმეორის მიყოლებით, XIX საუკუნის განმავლობაში და 1912 წლის ბალკანეთის ომებში თავისუფლება მოიპოვეს. სულთანმა მსოფლიო პატრიარქი იმპერიის ყველა მართლმადიდებლის, რუმ-მილეთის, მეთაურად დაადგინა, და იგი მათთვის როგორც სულიერ, ისე სამოქალაქო საქმეებში აგებდა პასუხს; ამან ეკლესიას მისცა როგორც დაცული ადგილი, ისე პოლიტიკური ტვირთი: პატრიარქებს ნებისმიერ დროს აყენებდნენ ტახტიდან, გრიგოლ V კი 1821 წელს ჩამოახრჩვეს. ქრისტიანები უფრო მძიმე გადასახადებს იხდიდნენ, იარაღის ტარება ეკრძალებოდათ, ბალკანეთში კი ბავშვთა ხარკის წესით ვაჟებს აძლევდნენ. ისინი, ვინც ისლამის მიღებაზე უარის თქმისთვის ან ქრისტეს უარყოფის შემდეგ მასთან დაბრუნებისთვის მოკლეს, ახალმოწამენი არიან. ეკლესიამ შეინარჩუნა სარწმუნოება, ენა და სკოლები, ამ ხანის მიწურულს კი კოლივადებმა, მათ შორის წმიდა ნიკოდიმოს მთაწმიდელმა და წმიდა მაკარი კორინთელმა, მას „ფილოკალია“ მისცეს.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიამეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობა და კონსტანტინოპოლის აოხრება (1204)დასავლელმა ჯვაროსნებმა გეზი კონსტანტინოპოლისკენ იცვალეს და ქრისტიანული დედაქალაქი სამი დღის განმავლობაში ძარცვეს: აოხრებდნენ ეკლესიებს, შებღალავდნენ ტრაპეზებს, ადნობდნენ წმიდა ჭურჭელს, და დააარსეს ლათინთა იმპერია (1204-1261). ამ აოხრებამ აღმოსავლეთისა და დასავლეთის განხეთქილება გამოუსწორებლად გააღრმავა. ბევრი მართლმადიდებელი 1204 წელს ისტორიულად უფრო გადამწყვეტად მიიჩნევს, ვიდრე 1054 წელს. უთვალავი წმიდა ნაწილი და ხელოვნების ნიმუში გაიტაცეს.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაფლორენციის კრება (1438-1439)აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ქრისტიანობის გაერთიანების წარუმატებელი ცდა. ოსმალთა საფრთხის ზეწოლით ბიზანტიის იმპერატორმა და აღმოსავლელ ეპისკოპოსთა უმრავლესობამ ხელი მოაწერეს უნიის დეკრეტს, რომელიც პაპის პირველობასა და ფილიოკვეს იღებდა. იქ მყოფ ბერძენ ეპისკოპოსთაგან ხელის მოწერაზე მხოლოდ წმიდა მარკოზ ეფესელმა თქვა უარი. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ უნია უარყვეს მართლმადიდებელმა მორწმუნეებმა და აღმოსავლეთის სამღვდელოების უმრავლესობამ.მნიშვნელოვანიეკლესიის ისტორიაძველმორწმუნეთა განხეთქილებაპატრიარქმა ნიკონმა 1653 წელს განიზრახა რუსული წიგნებისა და წესების შესწორება მისი თანამედროვე ბერძნული წიგნების მიხედვით: პირჯვრის სამი თითით გადაწერა ორის ნაცვლად, სამგზის ალილუია ორგზისის ნაცვლად, მაცხოვრის სახელის განსხვავებული მართლწერა, ტაძრის გარშემო ლიტანიობა საპირისპირო მიმართულებით. 1666 და 1667 წლების კრებამ ცვლილებები დაამტკიცა და ძველი წესების დამცველები შეაჩვენა, რუსი ხალხის დიდმა ნაწილმა კი დამორჩილება არ ინება. სახელმწიფომ ეს ძალით დაამკვიდრა. დეკანოზი ავვაკუმი 1682 წელს დაწვეს, თემები დამორჩილებას თავის დაწვა ამჯობინებდნენ, და განხეთქილება დღემდე გრძელდება. 1971 წელს რუსეთის ეკლესიის ადგილობრივმა კრებამ ანათემები მოხსნა და ძველი წესები თანაბრად პატივსადებად გამოაცხადა, რაც იმის აღიარებაა, რომ ის, რაც ძალით დაამკვიდრეს, სულაც არ საჭიროებდა ძალით დამკვიდრებას.ეკლესიის ისტორიასაბერძნეთის დამოუკიდებლობა და ეკლესიის ავტოკეფალიაომი, რომელიც ბერძნებმა 1821 წელს ოსმალთა ბატონობის წინააღმდეგ დაიწყეს და რომელიც 1830 წლისთვის დამოუკიდებელი სამეფოს შექმნით დასრულდა. ეკლესია თავიდანვე ამ ომში იყო: ერს ახსოვს, როგორ აღმართა პატრასის მიტროპოლიტმა გერმანემ ჯვრის დროშა აგია ლავრაში 25 მარტს, ხარების დღესასწაულზე, და ეს დღე დღემდე ორივე სახით აღინიშნება, თუმცა ისტორიკოსები დეტალებზე დავობენ. კონსტანტინოპოლში იმავე წლის აღდგომას პატრიარქი გრიგოლ V სამაგიეროს მისაგებად საპატრიარქოს კარიბჭეზე ჩამოახრჩვეს. ახალმა სახელმწიფომ, ბავარიული რეგენტობის დროს, 1833 წელს საკუთარი აქტით თავისი ეკლესია კონსტანტინოპოლისგან დამოუკიდებლად გამოაცხადა, რუსეთის სინოდის ნიმუშით, და ეს განხეთქილება მხოლოდ მაშინ მოგვარდა, როცა მსოფლიო საპატრიარქომ 1850 წლის ტომოსით ავტოკეფალია მიანიჭა.ეკლესიის ისტორიასპარსეთის მოწამენი (IV-V სს.)როცა კონსტანტინემ რომის იმპერია ქრისტიანული გახადა, სპარსეთის იმპერიის ქრისტიანები, რომელთაგან ბევრი ძველი საზღვრის გასწვრივ, მესოპოტამიაში ცხოვრობდა, საკუთარი მეფისთვის საეჭვონი გახდნენ, როგორც რომის მეგობრები, და კონსტანტინეს საკუთარმა წერილმა შაპურ II-ისადმი, რომელიც მათ მის მზრუნველობას ავედრებდა, მათ არაფერი არგო. დაახლოებით 340 წლიდან 379 წლამდე, თავის სიკვდილამდე, შაპური ადრეული ეკლესიის ყველაზე ხანგრძლივ დევნას აწარმოებდა. სელევკია-ქტესიფონის ეპისკოპოსი სვიმეონ ბარ საბაი თავის ას სასულიერო პირთან ერთად სიკვდილით დასაჯეს, და სოზომენემ, რომელიც საუკუნის შემდეგ წერდა, თექვსმეტი ათასი მოწამის სახელი იცოდა და იცოდა, რომ უფრო მეტნი იყვნენ. დევნა იაზდეგერდ I-ისა და ბაჰრამ V-ის დროს, 420-იან წლებში განახლდა, როცა იაკობი, კარისკაცი, რომელიც ქრისტეს განუდგა და შემდეგ შეინანა, ასო-ასოდ დაჭრეს. მართლმადიდებელი ეკლესია ამ მოწამეებს წლის განმავლობაში იხსენიებს, რომის მოწამეებთან ერთად.ეკლესიის ისტორიაწმიდა და დიდი კრება (კრეტა, 2016)კრება, რომელიც ათას წელზე მეტი ხნის შემდეგ პირველ სრულიად მართლმადიდებლურ კრებად იყო ჩაფიქრებული და 2016 წლის ივნისში კრეტაზე გაიმართა. განხილული საკითხები: მართლმადიდებლური დიასპორა, ავტონომია, ურთიერთობა სხვა ქრისტიანებთან, მარხვა, ქორწინება და ეკლესიის მისია. ოთხი ავტოკეფალური ეკლესია (რუსეთის, ბულგარეთის, საქართველოსი და ანტიოქიისა) მას არ დაესწრო, რამაც მისი ავტორიტეტი შეზღუდა.ეკლესიის ისტორიადავა სამი თავის შესახებსამი რამ, რაც მეხუთე მსოფლიო კრებამ 553 წელს დაგმო: თეოდორე მოფსუეტელის პიროვნება და ნაწერები, თეოდორიტე კვირელის ნაწერები წმიდა კირილეს წინააღმდეგ და იბა ედესელის წერილი მარი სპარსისადმი. სამივე ქალკედონის კრებამ ხელუხლებელი დატოვა, და სწორედ ამან გახადა საკითხი რთული: მათი დაგმობა ქალკედონისგან უკან დახევას ჰგავდა, მათი დატოვება კი ნებართვას, რომ ქალკედონი ნესტორის თვალით წაეკითხათ. იუსტინიანემ ისინი 544 წელს ედიქტით დაგმო და კრებამ ეს დაადასტურა, იმ აზრით, რომ ქალკედონი წმიდა კირილეს მეშვეობით უნდა იკითხებოდეს და არა მის გვერდით. ლათინურმა დასავლეთმა დაგმობა თავად ქალკედონზე თავდასხმად მიიღო, და მილანისა და აკვილეის კათედრებმა ამის გამო რომთან ზიარება გაწყვიტეს, აკვილეამ საუკუნეზე მეტი ხნით.