Λειτουργική ζωή και λατρεία
23 θέματα
ΒασικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία ΛειτουργίαΗ Ευχαριστία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, και η ακολουθία στην οποία οδηγούν όλες οι άλλες ακολουθίες. Το πρώτο της μέρος συγκεντρώνει τον λαό γύρω από τον Λόγο: τα αντίφωνα, η Μικρή Είσοδος με το Ευαγγέλιο, ο Τρισάγιος Ύμνος, ο Απόστολος και το ευαγγελικό ανάγνωσμα. Το δεύτερο ανήκει στους βαπτισμένους: η Μεγάλη Είσοδος με τα Τίμια Δώρα, το Σύμβολο της Πίστεως, η αγία αναφορά με την επίκλησή της, η Κυριακή Προσευχή και η Θεία Κοινωνία. Ο Άγιος Νικόλαος ο Καβάσιλας ερμήνευσε κάθε μέρος της ως μια στιγμή του έργου του Χριστού, που εκτυλίσσεται με τη σειρά από την Ενανθρώπηση και έπειτα, και οι απεσταλμένοι του πρίγκιπα Βλαδιμήρου, που την παρακολούθησαν όρθιοι στη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, είπαν ότι δεν ήξεραν αν βρίσκονταν στον ουρανό ή στη γη. Στη διάρκεια του έτους τελούνται τρεις Λειτουργίες: του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου τις περισσότερες ημέρες, του Μεγάλου Βασιλείου δέκα φορές, και η Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, κυρίως Τετάρτη και Παρασκευή, και τις τρεις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδος. Η Λειτουργία του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου, η αρχαία λειτουργία των Ιεροσολύμων, τελείται σε ορισμένους τόπους κατά τη μνήμη του.ΒασικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Επίκληση (του Αγίου Πνεύματος)Η ευχή με την οποία ο ιερέας παρακαλεί τον Πατέρα να στείλει το Άγιο Πνεύμα επάνω στον λαό και επάνω στα Δώρα, και να κάνει τον άρτο Σώμα του Χριστού και το ποτήριο Αίμα Του. Εδώ, λέει η Ορθόδοξη Εκκλησία, γίνεται η μεταβολή. Η λατινική Δύση κατέληξε να την τοποθετεί στους λόγους της συστάσεως, «Τούτό εστι το σώμά μου» (Ματθ. 26, 26), που ο ιερέας τους εκφέρει εκ προσώπου του Χριστού, και η διαφορά δεν είναι λεπτομέρεια χρονισμού: είναι διαφορά ως προς το ποιος ενεργεί. Στην ορθόδοξη τάξη ο λειτουργός δεν εκφέρει κάποιον τύπο που να επιφέρει οτιδήποτε. Ικετεύει, και το Πνεύμα το πραγματοποιεί, και ο διάκονος απαντά τρεις φορές «Αμήν», επειδή ο καθαγιασμός είναι αίτημα της Εκκλησίας και όχι ενέργεια του ιερέα. Ο Άγιος Νικόλαος ο Καβάσιλας έγραψε ολόκληρο κεφάλαιο για να το υπερασπιστεί απέναντι στους Λατίνους, και ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων το δίδασκε στους νεοφωτίστους τον τέταρτο αιώνα, πολύ πριν υπάρξει διαμάχη στην οποία να πάρει κανείς θέση.ΒασικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του ΧρυσοστόμουΗ Λειτουργία που οι περισσότεροι Ορθόδοξοι χριστιανοί έχουν παρακολουθήσει όρθιοι εβδομάδα με την εβδομάδα, και που τελείται όποτε τελείται Λειτουργία στη διάρκεια του έτους, εκτός από τις δέκα ημέρες που ανήκουν στον Μέγα Βασίλειο και τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η αναφορά της, η μεγάλη ευχαριστιακή ευχή, ανήκει στην παράδοση της Αντιόχειας και της Κωνσταντινουπόλεως, και ο πυρήνας της μπορεί με βάσιμους λόγους να θεωρηθεί ευχή του ίδιου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου· τα υπόλοιπα αναπτύχθηκαν γύρω από αυτόν μέσα σε αιώνες, και ο Χερουβικός Ύμνος και το Σύμβολο της Πίστεως προστέθηκαν τον έκτο αιώνα. Αρχίζει με την προετοιμασία των Τιμίων Δώρων στην Πρόθεση, έπειτα συγκεντρώνει τον λαό γύρω από τον Λόγο με τα αντίφωνα, τη Μικρή Είσοδο, τον Απόστολο και το Ευαγγέλιο, και στη συνέχεια προσφέρει τα Δώρα, με τη Μεγάλη Είσοδο, τον ασπασμό της ειρήνης, το Σύμβολο της Πίστεως, την αναφορά με την επίκλησή της, την Κυριακή Προσευχή και τη Θεία Κοινωνία. Πριν από τη Θεία Κοινωνία λέγεται η ευχή «Πιστεύω, Κύριε, και ομολογώ, ότι συ ει αληθώς ο Χριστός», η οποία ονομάζει κάθε κοινωνούντα πρώτο των αμαρτωλών.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Αγία Αναφορά (η Προσφορά)Η μεγάλη ευχαριστιακή ευχή, από το «Άνω σχώμεν τας καρδίας» ως το «Αμήν» που κλείνει τις μνημονεύσεις μετά την επίκληση του Πνεύματος. Είναι μία ευχή, όχι σειρά ευχών, και περιέχει ολόκληρη την υπόθεση της πίστεως με τη σειρά της: την ευχαριστία προς τον Πατέρα, τον αγγελικό ύμνο, την εξιστόρηση της δημιουργίας και της πτώσεως, την Ενανθρώπηση, τον Μυστικό Δείπνο, τον σταυρό, τον τάφο, την ανάσταση, την ανάληψη και τη Δευτέρα Παρουσία, όλα ειπωμένα σε παρελθοντικό χρόνο, ακόμη και η Παρουσία, γιατί η Εκκλησία θυμάται και όσα έρχονται. Έπειτα η προσφορά, έπειτα η επίκληση, έπειτα η μνημόνευση των αγίων, των ζώντων και των κεκοιμημένων. Η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου διασώζει μια πολύ μακρύτερη και αρχαιότερη μορφή της από εκείνη που χρησιμοποιείται τις περισσότερες Κυριακές.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Τρισάγιος Ύμνος και οι ευχές του ΤρισαγίουΆγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός, Άγιος Αθάνατος, ελέησον ημάς. Ψάλλεται τρεις φορές σχεδόν σε κάθε ακολουθία και βρίσκεται στην αρχή της σύντομης σειράς ευχών με την οποία αρχίζει σχεδόν κάθε ορθόδοξη ακολουθία, γι’ αυτό είναι το πρώτο που μαθαίνει ένα παιδί και το τελευταίο που λέγεται πάνω από έναν τάφο. Η παράδοση αναφέρει ότι δόθηκε κατά τη διάρκεια ενός σεισμού στην Κωνσταντινούπολη τον πέμπτο αιώνα, όταν ένα παιδί αρπάχθηκε στον αέρα και άκουσε τους αγγέλους να τον ψάλλουν. Απευθύνεται στην Αγία Τριάδα, όχι μόνο στον Υιό, και γι’ αυτό η Πενθέκτη Σύνοδος απαγόρευσε την προσθήκη «ο σταυρωθείς δι’ ημάς»: η φράση δεν είναι ψευδής για τον Χριστό, αλλά, προσαρτημένη σε αυτόν τον ύμνο, λέει ότι σταυρώθηκε η Τριάδα.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία Λειτουργία του Μεγάλου ΒασιλείουΗ μακρύτερη από τις δύο Λειτουργίες, που τελείται δέκα φορές τον χρόνο: τις πέντε πρώτες Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σάββατο, τις παραμονές της Χριστού Γεννήσεως και των Θεοφανείων, και την ίδια τη μνήμη του Μεγάλου Βασιλείου, την 1η Ιανουαρίου. Διαφέρει από τη Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου σχεδόν μόνο στις ευχές του ιερέα, και πάνω απ’ όλα στην αναφορά της, η οποία εξιστορεί ολόκληρη την ιστορία της σωτηρίας, από τη δημιουργία, μέσα από τον Νόμο και τους προφήτες, ως την Ενανθρώπηση και τον Σταυρό, προτού επικαλεσθεί το Πνεύμα να αναδείξει τον άρτο Σώμα του Χριστού. Πιθανότατα είναι η ευχή που ανέπεμπε ο ίδιος ο Μέγας Βασίλειος στην Καισάρεια τον τέταρτο αιώνα, ή αναπτύχθηκε από αυτήν. Τις περισσότερες από αυτές τις ημέρες ο ύμνος στη Θεοτόκο δεν είναι το «Άξιόν εστιν» αλλά το «Επί σοι χαίρει, Κεχαριτωμένη, πάσα η κτίσις», του οποίου η εικόνα δείχνει ολόκληρη την κτίση συναγμένη γύρω της.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων ΔώρωνΗ Λειτουργία των καθημερινών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όταν δεν τελείται πλήρης Λειτουργία: Εσπερινός, με Θεία Κοινωνία από Δώρα που καθαγιάστηκαν στη Λειτουργία της προηγούμενης Κυριακής. Η Πενθέκτη Σύνοδος (Εν Τρούλλω) την όρισε για τις καθημερινές της Τεσσαρακοστής· οι ενορίες την τελούν κυρίως Τετάρτη και Παρασκευή και τις τρεις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδος, και προοριζόταν να τελείται το βράδυ, ώστε οι πιστοί να προσέρχονται στη Θεία Κοινωνία στο τέλος μιας ημέρας νηστείας. Οι πιο αξιομνημόνευτες στιγμές της είναι δικές της: ο ιερέας που υψώνει κερί προς τον λαό λέγοντας «Φως Χριστού φαίνει πάσι»· ο ψαλμός «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου» (Ψαλμ. 140, 2), που ψάλλεται με μετάνοιες· και η σιωπηλή Μεγάλη Είσοδος, ενώ οι ψάλτες ψάλλουν «Νυν αι δυνάμεις των ουρανών συν ημίν αοράτως λατρεύουσιν». Η ελληνική παράδοση την αποδίδει στον Άγιο Γρηγόριο τον Διάλογο· οι ερευνητές τοποθετούν τη διαμόρφωσή της στην Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, στους αιώνες γύρω από την εποχή του.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Μεγάλη ΕίσοδοςΤα Τίμια Δώρα μεταφέρονται από την Πρόθεση, βγαίνουν από τη βόρεια πύλη, περνούν μέσα από τον κυρίως ναό και ξαναμπαίνουν από την Ωραία Πύλη, ενώ ψάλλεται ο Χερουβικός Ύμνος και οι ψάλτες κρατούν το μέλος ανοιχτό στη μέση μιας φράσεως για να περάσει η πομπή. Ο ύμνος λέει τι συμβαίνει: όσοι εικονίζουν μυστικά τα Χερουβείμ αποθέτουν τώρα κάθε βιοτική μέριμνα, γιατί πρόκειται να υποδεχθούν τον Βασιλέα των όλων. Δεν είναι ακόμη το Σώμα και το Αίμα, και γι’ αυτό οι παλαιότεροι ερμηνευτές είναι προσεκτικοί ως προς την τιμή που αποδίδεται στα Δώρα, και είναι ήδη μια επιτάφια πομπή, και γι’ αυτό το μεγάλο κάλυμμα των Δώρων, ο αήρ, απλώνεται επάνω τους ως σινδόνη.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Παράκληση (Παρακλητικός Κανόνας)Ακολουθία ικεσίας προς τη Θεοτόκο, που ψάλλεται όταν κάποιος βρίσκεται σε δοκιμασία και, κατά την ελληνική πράξη, στη νηστεία της Κοιμήσεως κάθε βράδυ από την 1η έως τη 13η Αυγούστου, εκτός από το βράδυ του Σαββάτου και την παραμονή της Μεταμορφώσεως. Η Μικρή Παράκληση είναι αυτή που γνωρίζουν οι περισσότερες ενορίες. Είναι δομημένη ως κανόνας, με τα ονόματα των ασθενών ή των θλιβομένων να διαβάζονται στη μέση της, και η επωδός της είναι αρκετά σύντομη ώστε να τη σηκώνει ολόκληρο το εκκλησίασμα: «Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς». Όπου ο Ακάθιστος στέκεται και υμνεί, η Παράκληση ζητά, και αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στις δύο μεγάλες θεομητορικές ακολουθίες του βυζαντινού τύπου.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Προσκομιδή (προετοιμασία των Τιμίων Δώρων)Η ακολουθία πριν από την ακολουθία. Σε ένα πλαϊνό τραπέζι, την Πρόθεση, ο ιερέας κόβει με τη λόγχη τον Αμνό από το πρώτο πρόσφορο, τον λογχίζει, βάζει οίνο και νερό στο Άγιο Ποτήριο, και έπειτα τοποθετεί μερίδες στο δισκάριο: μία για τη Θεοτόκο στα δεξιά του Αμνού, εννέα για τα τάγματα των αγίων στα αριστερά, έπειτα μερίδες για τους ζώντες και για τους κεκοιμημένους ονομαστικά, όσες ζητηθούν. Ό,τι βρίσκεται στο δισκάριο στο τέλος είναι ολόκληρη η Εκκλησία συναγμένη γύρω από τον Χριστό, οι ζώντες και οι κεκοιμημένοι μαζί, χωρίς να γίνεται καμία διάκριση ανάμεσά τους. Οι μερίδες αυτές δεν είναι Θεία Κοινωνία και δεν δίνονται ποτέ σε κανέναν· στο τέλος της Λειτουργίας τοποθετούνται μέσα στο Άγιο Ποτήριο με τα λόγια που ζητούν να αποπλυθούν με το Αίμα του Χριστού οι αμαρτίες όλων όσων μνημονεύθηκαν.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Ακάθιστος ΎμνοςΟ πιο γνωστός και αγαπητός ύμνος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αφιερωμένος στη Θεοτόκο. «Ακάθιστος» σημαίνει «όχι καθιστός»: το εκκλησίασμα στέκεται όρθιο σε όλη τη διάρκειά του. Συντέθηκε τον 5ο-6ο αιώνα (αποδίδεται κατά καιρούς στον Όσιο Ρωμανό τον Μελωδό ή στον Πατριάρχη Σέργιο). Ψάλλεται ολόκληρος το 5ο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και σε άλλες περιστάσεις. Περιλαμβάνει 24 οίκους, με τους χαιρετισμούς «Χαίρε» σε εναλλαγή.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Εσπερινός (βραδινή ακολουθία)Η βραδινή ακολουθία, και η αρχή της ημέρας της Εκκλησίας, η οποία αρχίζει με τη δύση του ηλίου, όπως οι ημέρες της Γενέσεως: «και εγένετο εσπέρα και εγένετο πρωί» (Γεν. 1, 5). Ανοίγει με τον Ψαλμό 103, τον Προοιμιακό, τον ψαλμό της δημιουργίας, που κατά την ελληνική πράξη διαβάζεται, ενώ στη ρωσική Ολονύκτια Αγρυπνία λέγεται ή ψάλλεται καθώς ο ιερέας θυμιάζει όλο τον ναό, και προχωρεί, μέσα από τη Μεγάλη Συναπτή και το Ψαλτήριο, στους ψαλμούς του λυχνικού, «Κύριε, εκέκραξα προς σε» (Ψαλμ. 140, 1), «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου» (Ψαλμ. 140, 2), με τα στιχηρά της ημέρας ανάμεσα στους στίχους τους. Γίνεται η είσοδος με το θυμιατό και ακολουθεί ένας από τους αρχαιότερους ύμνους που ψάλλει ακόμη η Εκκλησία, το «Φως ιλαρόν», που οι χριστιανοί το έψαλλαν κατά το άναμμα των λύχνων πριν από την εποχή του Μεγάλου Βασιλείου. Στις εορτές ακολουθούν τρία αναγνώσματα από την Παλαιά Διαθήκη. Η ακολουθία τελειώνει με την ωδή του Συμεών, «Νυν απολύεις τον δούλον σου, δέσποτα, κατά το ρήμά σου εν ειρήνη» (Λουκ. 2, 29), το απολυτίκιο της ημέρας και την απόλυση. Ο Μέγας Εσπερινός τελείται την παραμονή των Κυριακών και των εορτών, και στη ρωσική πράξη ενώνεται με τον Όρθρο ως Ολονύκτια Αγρυπνία.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Μέγας ΑγιασμόςΣτα Θεοφάνεια η Εκκλησία αγιάζει το νερό, και είναι η μόνη ευλογία του έτους που γίνεται δύο φορές, στη Λειτουργία της παραμονής και πάλι την ημέρα της εορτής, συχνά σε ποτάμι ή στη θάλασσα, όπου ο σταυρός ρίχνεται ή βυθίζεται στο νερό. Η ευχή δεν ζητά από τον Θεό να κάνει το νερό άγιο ως σύμβολο: Του ζητά να καταπέμψει τη χάρη του Ιορδάνη, αφού με τη Βάπτισή Του ο Χριστός αγίασε τα ύδατα και συνέτριψε τις κεφαλές των δρακόντων που φώλιαζαν σε αυτά. Οι πιστοί παίρνουν το νερό στο σπίτι και το φυλάσσουν, και η παράδοση ότι δεν αλλοιώνεται είναι τόσο παλαιά ώστε την καταγράφει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σε μια ομιλία του στα Θεοφάνεια.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Όρθρος (πρωινή ακολουθία)Η πρωινή ακολουθία, ο Όρθρος, που προορίζεται για τις ώρες πριν από την αυγή. Στις ελληνικές ενορίες τελείται συνήθως το ίδιο το πρωί, αμέσως πριν από τη Θεία Λειτουργία· στη ρωσική πράξη ενώνεται με τον Εσπερινό το προηγούμενο βράδυ ως Ολονύκτια Αγρυπνία. Μετά τις εναρκτήριες ευχές του έρχεται ο Εξάψαλμος, που διαβάζεται με χαμηλωμένα τα φώτα, έπειτα το Ψαλτήριο, στο τμήμα που ορίζεται για την ημέρα, και στην καρδιά του βρίσκεται ο κανόνας: εννέα ωδές χτισμένες πάνω στις εννέα βιβλικές ωδές, που φέρουν την ποίηση της εορτής ή του αγίου της ημέρας. Πριν από την ένατη ωδή ο διάκονος θυμιάζει όλο τον ναό, ενώ ψάλλεται η ωδή της Θεοτόκου, τις περισσότερες ημέρες με το «Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ» μετά από κάθε στίχο. Ακολουθούν οι Αίνοι, οι Ψαλμοί 148 έως 150, και τις Κυριακές και τις εορτές η εκφώνηση του ιερέα «Δόξα σοι τω δείξαντι το φως», στην οποία απαντά η Μεγάλη Δοξολογία, «Δόξα εν υψίστοις Θεώ» (Λουκ. 2, 14). Τις Κυριακές διαβάζεται στο Ιερό Βήμα ένα από τα έντεκα Εωθινά Ευαγγέλια, και το ιερό βιβλίο φέρεται έξω για να το προσκυνήσει ο λαός.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΤο Μνημόσυνο (ακολουθία υπέρ των κεκοιμημένων)Η επιμνημόσυνη ακολουθία για τους κεκοιμημένους, που τελείται στον τάφο, στον ναό και τις ορισμένες ημέρες: την τρίτη, την ένατη και την τεσσαρακοστή ημέρα μετά τον θάνατο, στις επετείους, και στα Ψυχοσάββατα, όταν ολόκληρη η Εκκλησία μνημονεύει όλους μαζί. Προσφέρεται βρασμένο σιτάρι, τα κόλλυβα, επειδή ο κόκκος πρέπει να πέσει στη γη και να πεθάνει. Οι ευχές ζητούν ανάπαυση σε τόπο φωτεινό, όπου δεν υπάρχει πόνος ούτε λύπη ούτε στεναγμός, και λένε καθαρά ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που να ζήσει και να μην αμαρτήσει, ότι μόνο ο Θεός είναι χωρίς αμαρτία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεύχεται για τους κεκοιμημένους και αρνείται να περιγράψει τον μηχανισμό με τον οποίο τους ωφελεί η προσευχή, και εδώ ακριβώς αποκλίνει από τη λατινική διδασκαλία του καθαρτηρίου πυρός.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΤο ΤέμπλοΤο διάφραγμα που κοσμείται με εικόνες και χωρίζει τον κυρίως ναό από το Ιερό Βήμα σε έναν ορθόδοξο ναό. Έχει σειρές εικόνων: τις δεσποτικές εικόνες (ο Χριστός, η Θεοτόκος, ο άγιος στον οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός), τη σειρά της Δεήσεως (ο Χριστός ένθρονος με τους πρεσβεύοντες), τη σειρά των εορτών (το Δωδεκάορτο), τη σειρά των προφητών. Η Ωραία Πύλη (στο κέντρο) ανοίγει σε ορισμένες στιγμές της ακολουθίας και φανερώνει την Αγία Τράπεζα.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΤο ΤυπικόΤο βιβλίο που ρυθμίζει τις ακολουθίες: ποιοι ύμνοι ψάλλονται ποια ημέρα, πώς συνδυάζεται το σταθερό εορτολόγιο των Μηναίων με τον κινητό κύκλο του Τριωδίου και του Πεντηκοσταρίου, τι γίνεται όταν μια μεγάλη εορτή πέφτει μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, και πόσο αυστηρά νηστεύει κανείς. Δεν είναι ένα βιβλίο αλλά μια οικογένεια βιβλίων, που κατάγονται από τα μοναστικά τυπικά του Οσίου Σάββα του Ηγιασμένου και της Μονής του Στουδίου, ενώ το Τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας διέπει μεγάλο μέρος της ελληνικής ενοριακής πράξεως. Κάθε φαινομενική ασυμφωνία ανάμεσα σε δύο ορθόδοξες ενορίες συνήθως αποδεικνύεται ότι είναι δύο Τυπικά, αρχαία και τα δύο.Λειτουργική ζωή και λατρείαΗ αρχιτεκτονική του ορθόδοξου ναούΟ παραδοσιακός ορθόδοξος ναός είναι μια θεολογική διακήρυξη από πέτρα. Βασικά του γνωρίσματα: σταυρική κάτοψη ή σταυροειδής εγγεγραμμένος τύπος· τρούλος που παριστάνει τον ουρανό (συχνά με τον Χριστό Παντοκράτορα αγιογραφημένο στο εσωτερικό του)· νάρθηκας (η είσοδος), κυρίως ναός (για τους πιστούς) και Ιερό Βήμα (ο χώρος της Αγίας Τραπέζης πίσω από το τέμπλο). Ολόκληρο το κτίριο είναι στραμμένο προς την ανατολή: προς τον ήλιο που ανατέλλει, σύμβολο του Χριστού.Λειτουργική ζωή και λατρείαΟ ΑγιασμόςΝερό ευλογημένο με την ευχή του ιερέα και την επίκληση του Αγίου Πνεύματος. Δύο μορφές: ο Μέγας Αγιασμός (στα Θεοφάνεια, 6 Ιανουαρίου, στη μνήμη της Βαπτίσεως του Χριστού στον Ιορδάνη) και ο Μικρός Αγιασμός (σε όλη τη διάρκεια του έτους). Χρησιμοποιείται για την ευλογία σπιτιών, αντικειμένων και προσώπων. Οι πιστοί τον πίνουν νηστικοί. Ο Μέγας Αγιασμός καθιστά το νερό αληθινά αγιασμένο.Λειτουργική ζωή και λατρείαΤο πρόσφορο (λειτουργικός άρτος)Ο ένζυμος άρτος που προσφέρεται για τη Θεία Λειτουργία. Φτιάχνεται από σιταρένιο αλεύρι, νερό, μαγιά και αλάτι, και συμβολίζει την τέλεια ανθρώπινη φύση του Χριστού. Σφραγίζεται με σφραγίδα (συνήθως ΙΣ ΧΣ ΝΙ ΚΑ, «Ιησούς Χριστός νικά»). Κατά την Προσκομιδή ο ιερέας κόβει μερίδες: τον Αμνό (για τον καθαγιασμό) και μερίδες για τη Θεοτόκο, τους αγίους, τους ζώντες και τους κεκοιμημένους.Λειτουργική ζωή και λατρείαΟι ΏρεςΣύντομες ακολουθίες που σημειώνουν τις κανονικές ώρες: την Πρώτη (6 π.μ.), την Τρίτη (9 π.μ.), την Έκτη (μεσημέρι) και την Ενάτη (3 μ.μ.). Καθεμιά φυλάσσει τη δική της μνήμη. Η Πρώτη θυμίζει τον Χριστό που οδηγείται ενώπιον του Πιλάτου, η Τρίτη την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος την Πεντηκοστή, η Έκτη την προσήλωση στον Σταυρό, η Ενάτη τον θάνατό Του. Τα μοναστήρια τελούν και τις τέσσερις καθημερινά· οι ενορίες συνήθως τελούν την Τρίτη και την Έκτη πριν από τη Θεία Λειτουργία.Λειτουργική ζωή και λατρείαΤο ΑπόδειπνοΗ τελευταία ακολουθία της ημέρας, που τελείται μετά το δείπνο. Το Μικρό Απόδειπνο είναι η καθημερινή του μορφή. Το Μέγα Απόδειπνο τελείται κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή (Δευτέρα έως Πέμπτη το βράδυ) και την πρώτη εβδομάδα περιλαμβάνει τον Μέγα Κανόνα του Αγίου Ανδρέου Κρήτης. Περιέχει την ομολογία της πίστεως (το «Πιστεύω»), τον Ψαλμό 50 και την προσευχή «Άξιόν εστιν ως αληθώς μακαρίζειν σε την Θεοτόκον».Λειτουργική ζωή και λατρείαΤο αντίδωροΟ ευλογημένος άρτος που μοιράζεται στο τέλος της Θείας Λειτουργίας, κομμένος από τα πρόσφορα που προσφέρθηκαν στην Προσκομιδή, αφού αφαιρέθηκε από αυτά ο Αμνός. Το όνομά του σημαίνει «αντί των Δώρων»: δίνεται τόσο σε όσους δεν κοινώνησαν όσο και σε όσους κοινώνησαν, και είναι αυτό που μπορεί να πάρει από το χέρι του ιερέα ένας επισκέπτης που δεν είναι Ορθόδοξος. Οι πιστοί το λαμβάνουν καθώς προσέρχονται να ασπαστούν τον σταυρό, το τρώνε στον ναό ή το πηγαίνουν στο σπίτι σε όσους δεν μπόρεσαν να έρθουν, και δεν είναι η Θεία Ευχαριστία αλλά ευλογία, συμμετοχή στην προσφορά και στην κοινωνία της μίας τράπεζας. Σε ορισμένους τόπους το τρώνε νηστικοί, πριν από οτιδήποτε άλλο εκείνη την ημέρα.