Πνευματική ζωή και άσκηση
14 θέματα
ΒασικόΠνευματική ζωή και άσκησηΗ Ευχή του Ιησού«Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με τὸν ἁμαρτωλόν.» Η κεντρική προσευχή της ησυχαστικής παράδοσης, που λέγεται ξανά και ξανά ώσπου να λέγεται μόνη της, μετρημένη στο κομποσκοίνι. Λέγονται και συντομότερες μορφές: «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν με». Οι Πατέρες περιγράφουν επίσης μια σωματική μέθοδο, με τα λόγια ενωμένα με την αναπνοή και τον νου να κατεβαίνει στην καρδιά, και ποτέ δεν την περιγράφουν χωρίς να προειδοποιήσουν ότι δεν πρέπει να την επιχειρεί κανείς μόνος του. Όταν ασκείται χωρίς πνευματικό πατέρα, οδηγεί στην πλάνη, σε μια αυταπάτη που εκλαμβάνεται ως χάρη. Τα ίδια τα λόγια δεν χρειάζονται ούτε άδεια ούτε τεχνική.ΒασικόΠνευματική ζωή και άσκησηΗσυχασμόςΗ παράδοση της ησυχίας, στην οποία ο μοναχός φυλάγει τον νου από κάθε λογισμό, τον κατεβάζει στην καρδιά και προσεύχεται εκεί αδιάλειπτα, πάνω απ’ όλα με την Ευχή του Ιησού. Οι ρίζες της βρίσκονται στην έρημο και στον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, που έγραψε ότι ο ησυχαστής αγωνίζεται να περιορίσει το ασώματο μέσα στον οίκο του σώματος. Ύστεροι βυζαντινοί συγγραφείς, ανάμεσά τους ο Όσιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, δίδαξαν μια σωματική άσκηση που τη συνοδεύει: κάθισμα χαμηλά, το κεφάλι σκυμμένο, η αναπνοή επιβραδυμένη μαζί με τα λόγια της ευχής. Την ονόμαζαν βοήθημα και ποτέ το ίδιο το ζητούμενο. Όταν ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός χλεύασε τους μοναχούς ως ομφαλοψύχους, ανθρώπους με την ψυχή στον ομφαλό, και αρνήθηκε ότι το φως που έβλεπαν μπορούσε να είναι φως του ίδιου του Θεού, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απάντησε με τις Τριάδες υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων, και οι σύνοδοι της Κωνσταντινούπολης μεταξύ 1341 και 1351 τον δικαίωσαν: το φως του Θαβώρ είναι η άκτιστη δόξα του Θεού, και όσοι έχουν καθαρθεί μπορούν να το δουν. Η παράδοση πέρασε στον Βορρά με τους μαθητές του Οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη και αναζωπυρώθηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα με τον Όσιο Παΐσιο Βελιτσκόφσκυ και, μετά από αυτόν, με την Όπτινα.ΒασικόΠνευματική ζωή και άσκησηΜετάνοιαΜετάνοια σημαίνει αλλαγή του νου, και η αλλαγή αυτή είναι στροφή ολόκληρου του ανθρώπου και όχι ένα αίσθημα μεταμέλειας. Είναι ο πρώτος λόγος του κηρύγματος του Προδρόμου και του Χριστού, και οι Πατέρες τη βλέπουν όχι ως μία μεμονωμένη πράξη αλλά ως τη συνήθη κατάσταση της χριστιανικής ζωής: ο Όσιος Ισαάκ ο Σύρος λέει ότι αρμόζει σε όλους κάθε ώρα. Η Ορθοδοξία πιστεύει ότι καμία αμαρτία δεν είναι πέρα από τη μετάνοια όσο υπάρχει πνοή, και ότι η απόγνωση για τη συγχώρηση είναι κάτι βαρύτερο από την ίδια την αμαρτία για την οποία απελπίζεται κανείς. Η μετάνοια είναι θεραπευτική και όχι ποινική: το Μυστήριο της Εξομολόγησης θεραπεύει, και οι κανόνες που δίνει ο πνευματικός είναι φάρμακο, όχι τιμωρία.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΝηστείαΟι Ορθόδοξοι Χριστιανοί νηστεύουν περίπου τις μισές ημέρες του χρόνου: κάθε Τετάρτη και Παρασκευή, για την προδοσία και τη Σταύρωση, και σε τέσσερις περιόδους, τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή μαζί με τη Μεγάλη Εβδομάδα, τη νηστεία των Χριστουγέννων, των Αγίων Αποστόλων και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, καθώς και σε λίγες μεμονωμένες ημέρες, όπως η Αποτομή της Κεφαλής του Προδρόμου και η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. Το Τυπικό ορίζει τον κανόνα κατά βαθμίδες: πρώτα αφήνεται το κρέας, έπειτα τα γαλακτερά και τα αυγά, έπειτα το ψάρι, και τις αυστηρότερες ημέρες ακόμη και το κρασί και το λάδι. Δεν είναι δίαιτα. Ο Μέγας Βασίλειος έγραψε ότι η αληθινή νηστεία είναι η αποξένωση από το κακό: εγκράτεια της γλώσσας, αποχή από τον θυμό, χωρισμός από τις επιθυμίες, την καταλαλιά, το ψέμα και την επιορκία. Δεν τηρείται ποτέ μόνη της, αλλά μαζί με την προσευχή και την ελεημοσύνη, και προσαρμόζεται σε εκείνον που την τηρεί: για τους ασθενείς, τους ηλικιωμένους, τα παιδιά και τις εγκύους εφαρμόζεται οικονομία, και το μέτρο ορίζεται με τον πνευματικό πατέρα. Ορισμένες εβδομάδες τηρούνται χωρίς νηστεία, πάνω απ’ όλα η Διακαινήσιμος, γιατί η εορτή δεν είναι καιρός νηστείας.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΟ νους και η καρδιάΟ νους είναι το μάτι της ψυχής, η δύναμη με την οποία ο άνθρωπος γνωρίζει τον Θεό άμεσα, και δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη λογική. Η ορθόδοξη ασκητική γραμματεία τον περιγράφει σκοτισμένο από τα πάθη και διασκορπισμένο στα πράγματα, ώστε το έργο της πνευματικής ζωής είναι να τον συνάξει και να τον κατεβάσει στην καρδιά, που σε αυτή την παράδοση σημαίνει το κέντρο ολόκληρου του ανθρώπου και όχι την έδρα του συναισθήματος. Ο νους μέσα στην καρδιά, προσεκτικός και απερίσπαστος, είναι αυτό που οι Πατέρες ονομάζουν καρδιακή προσευχή. Η διάκριση έχει σημασία, επειδή αυτή ακριβώς χωρίζει την ορθόδοξη θεωρία από την επίμονη σκέψη για τον Θεό.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΠλάνη (πρέλεστ)Πλάνη στα ελληνικά, πρέλεστ στα ρωσικά: η κατάσταση μιας ψυχής που εξέλαβε τη δική της φαντασία, ή την υποβολή ενός δαίμονα, για χάρη του Θεού. Οι Πατέρες τη θεωρούν τον χαρακτηριστικό κίνδυνο της πνευματικής ζωής, και την κρίνουν πιο επικίνδυνη από τη φανερή αμαρτία, επειδή οι πλανεμένοι πιστεύουν ότι προοδεύουν. Γνωρίσματά της είναι η επιθυμία για οράματα, η βεβαιότητα του ανθρώπου για τη δική του πρόοδο, η περιφρόνηση των άλλων και η απροθυμία να διορθωθεί. Τα φάρμακά της είναι παντού τα ίδια στην παράδοση: υπακοή σε πνευματικό πατέρα, άρνηση να δεχθεί κανείς οποιοδήποτε όραμα ή αίσθηση, και αυτομεμψία. Γι’ αυτό η σωματική μέθοδος της Ευχής του Ιησού δεν διδάσκεται ποτέ μόνη της, και γι’ αυτό στον αρχάριο λένε να προσέχει τα λόγια και τίποτε άλλο.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΠνευματική πατρότητα (Γέροντας/Στάρετς)Η καθοδήγηση μιας ψυχής από έναν γέροντα, ή στάρετς όπως λέγεται στα ρωσικά, πράγμα τόσο παλαιό όσο η έρημος, όπου ένας νέος μοναχός πήγαινε σε έναν αββά και του έλεγε: πες μου έναν λόγο. Ο υποτακτικός φανερώνει τους λογισμούς του, ακόμη κι εκείνους για τους οποίους ντρέπεται, και υπακούει· ο γέροντας προσεύχεται γι’ αυτόν και του δίνει τον λόγο που χρειάζεται και όχι εκείνον που θέλει. Τον γέροντα δεν τον κάνει ένα αξίωμα αλλά ένα χάρισμα, η διάκριση, και σε ορισμένους δόθηκαν περισσότερα: ο Όσιος Σεραφείμ του Σάρωφ και ο Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης έμειναν στη μνήμη επειδή απαντούσαν σε ερωτήσεις πριν τους τις θέσουν. Ο γέροντας δεν είναι ανάγκη να είναι ιερέας, αφού πολλοί ήταν απλοί μοναχοί, αν και η άφεση στην εξομολόγηση ανήκει στον ιερέα. Η παράδοση επέστρεψε στη Ρωσία μέσω των μαθητών του Οσίου Παϊσίου Βελιτσκόφσκυ και έφτασε στο απόγειό της στην Όπτινα, όπου ο Όσιος Αμβρόσιος δεχόταν επισκέπτες από ολόκληρη τη Ρωσία, και όπου ο Ντοστογιέφσκι βρήκε μεγάλο μέρος του δικού του στάρετς Ζωσιμά.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΙερά λείψαναΤα σώματα των αγίων τιμώνται, επειδή η χάρη δεν εγκαταλείπει ό,τι έχει αγιάσει: το σώμα δεν είναι κέλυφος που η ψυχή πετά, αλλά μέρος του προσώπου, προορισμένο για την ανάσταση. Ήδη η Γραφή αναφέρει τον νεκρό που αναστήθηκε όταν άγγιξε τα οστά του Ελισαίου, και τα μαντήλια που έπαιρναν από τον Απόστολο Παύλο. Η Αγία Τράπεζα ενός ορθόδοξου ναού καθαγιάζεται με λείψανα που τοποθετούνται μέσα της, και το αντιμήνσιο πάνω σε κάθε Αγία Τράπεζα περιέχει λείψανα, ώστε η Λειτουργία να τελείται ακόμη πάνω στους μάρτυρες, όπως στις κατακόμβες. Η προσκύνηση που τους αποδίδεται είναι τιμητική, ποτέ η λατρεία που οφείλεται μόνο στον Θεό, και η τιμή διαβαίνει σε Εκείνον που τους δόξασε.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΝήψη (εγρήγορση)Πνευματική εγρήγορση: η άσκηση της φύλαξης του νου και της καρδιάς από τους αμαρτωλούς λογισμούς. Κατέχει κεντρική θέση στην ορθόδοξη ασκητική θεολογία. Ο νους (η πνευματική νόηση) πρέπει να μένει ελεύθερος από περισπασμούς και στραμμένος προς τον Θεό. Κατά τον Όσιο Νικηφόρο τον Μονάζοντα, η προσοχή είναι η ανάκληση της ψυχής στον εαυτό της.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΤα οκτώ πάθη (λογισμοί)Οι οκτώ γενικότατοι λογισμοί μέσα από τους οποίους πολεμείται η ψυχή, όπως τους κατέγραψε ο Ευάγριος ο Ποντικός από την εμπειρία της αιγυπτιακής ερήμου: γαστριμαργία, πορνεία, φιλαργυρία, λύπη, οργή, ακηδία, δηλαδή η μεσημεριανή κόπωση που κάνει το κελλί αβάσταχτο, κενοδοξία και υπερηφάνεια. Ο Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός μετέφερε τον κατάλογο στη Δύση, όπου αργότερα συγχωνεύθηκε στα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, αλλά η Ανατολή τον κράτησε ως χάρτη μιας μάχης και όχι ως κατάλογο εγκλημάτων. Εκείνο που παρακολουθούσαν οι Πατέρες ήταν ο τρόπος με τον οποίο ένας λογισμός γίνεται πάθος, και ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος τον περιγράφει σε στάδια: η προσβολή, ο συνδυασμός, δηλαδή η συνομιλία μαζί της, η συγκατάθεση, η αιχμαλωσία, η πάλη και τελικά το ίδιο το πάθος, μια έξη χαραγμένη στην ψυχή. Κάθε πάθος έχει το φάρμακό του, τη νηστεία κατά της γαστριμαργίας, την ελεημοσύνη κατά της φιλαργυρίας, την ταπείνωση κατά της υπερηφάνειας, και ο σκοπός είναι η απάθεια: όχι η απουσία συναισθήματος, αλλά η ελευθερία από την κυριαρχία όσων αισθάνεται κανείς.Πνευματική ζωή και άσκησηΕλεημοσύνη και αγαθοεργίαΈνας από τους τρεις στύλους της πνευματικής ζωής, μαζί με την προσευχή και τη νηστεία. Όποιος δίνει στον φτωχό δίνει στον ίδιο τον Χριστό (Ματθ. 25, 40). Η Ορθοδοξία τονίζει ότι η ελεημοσύνη δεν είναι απλή φιλανθρωπία αλλά πνευματική άσκηση, που καθαρίζει την ψυχή από την προσκόλληση στα υλικά αγαθά. «Ἐλεημοσύνη γὰρ ἐκ θανάτου ῥύεται, καὶ αὐτὴ ἀποκαθαριεῖ πᾶσαν ἁμαρτίαν» (Τωβ. 12, 9).Πνευματική ζωή και άσκησηΚομποσκοίνι (τσότκι)Σκοινί με κόμπους (συνήθως 33, 50, 100 ή 300) που χρησιμοποιείται για να μετρώνται οι επαναλήψεις της Ευχής του Ιησού ή άλλων σύντομων προσευχών. Πλέκεται με σύνθετους κόμπους που περιέχουν μικρούς σταυρούς. Μοναχοί και λαϊκοί το χρησιμοποιούν για τον καθημερινό κανόνα προσευχής. Είναι το ορθόδοξο αντίστοιχο του ροζαρίου, αλλά ιστορικά προηγείται αυτού.Πνευματική ζωή και άσκησηΠένθος (το χάρισμα των δακρύων)Κατάνυξη, πένθος για την αμαρτία και χαρμολύπη: κεντρική άσκηση της ορθόδοξης πνευματικής ζωής. Δεν είναι κατάθλιψη, αλλά μετάνοια γεμάτη χάρη, που οδηγεί στην πνευματική παρηγοριά. Το χάρισμα των δακρύων θεωρείται σημείο πνευματικής προόδου. «Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακληθήσονται» (Ματθ. 5, 4).Πνευματική ζωή και άσκησηΠροσκύνημαΗ μετάβαση σε ιερούς τόπους για προσευχή, προσκύνηση και πνευματική ανανέωση. Κύριοι ορθόδοξοι προσκυνηματικοί τόποι: τα Ιεροσόλυμα και οι Άγιοι Τόποι, το Άγιον Όρος, το Όρος Σινά, η Τήνος (η εικόνα της Μεγαλόχαρης), η Πάτμος (το Σπήλαιο της Αποκαλύψεως), η Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, το Σεργκίεφ Ποσάντ και πολυάριθμα τοπικά προσκυνήματα. Το προσκύνημα είναι ταυτόχρονα σωματικό και πνευματικό: μια εξωτερική πορεία που καθρεφτίζει την εσωτερική πορεία προς τον Θεό.