Φιλοκαλία
«Αγάπη για το ωραίο». Ένας διαδραστικός χάρτης της Ορθοδοξίας, όπου κάθε πληροφορία έχει την πηγή της.
- 388
- Θέματα
- 1482
- Συνδέσεις
- 16
- Κατηγορίες
- 1337
- Πηγές
Σήμερα
Όλα τα θέματα
388 θέματα
ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΑ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια, 325)Η πρώτη σύνοδος ολόκληρης της Εκκλησίας, που συγκάλεσε ο Κωνσταντίνος στη Νίκαια το 325, όταν η διαμάχη γύρω από τον Άρειο είχε διχάσει την Ανατολή. Η Εκκλησία μνημονεύει τους τριακόσιους δεκαοκτώ Πατέρες, όσοι ήταν και οι άνθρωποι του οίκου του Αβραάμ στη Γένεση· οι ιστορικοί μετρούν κάπως λιγότερους. Καταδίκασε τον Άρειο, συνέταξε το πρώτο μέρος του Συμβόλου της Πίστεως με κέντρο τη λέξη «ομοούσιος» και όρισε να εορτάζουν όλες οι Εκκλησίες το Πάσχα την ίδια Κυριακή, ανεξάρτητα από τον υπολογισμό του ιουδαϊκού Πάσχα. Οι είκοσι κανόνες της ρυθμίζουν τα δικαιώματα των μεγάλων θρόνων και την επαναπρόσληψη των πεπτωκότων, και σε αυτούς οφείλεται το ότι κανείς δεν γονατίζει τις Κυριακές. Η σύνοδος δεν τερμάτισε τη διαμάχη· χρειάστηκαν πενήντα χρόνια για να αποδεχθεί η Εκκλησία όσα είχε διακηρύξει, και αυτή η αποδοχή, περισσότερο από την ίδια τη συνέλευση, είναι που την έκανε οικουμενική.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΔ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Χαλκηδόνα, 451)Όρισε τις δύο φύσεις του Χριστού, θεία και ανθρώπινη, σε ένα πρόσωπο, «ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως». Καταδίκασε τη μονοφυσιτική διδασκαλία του Ευτυχούς. Ο 28ος κανόνας απένειμε στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης ίσα πρεσβεία με εκείνα της πρεσβυτέρας Ρώμης, κατατάσσοντάς τον όμως δεύτερο στην τάξη μετά από αυτήν· η Ρώμη αρνήθηκε να επικυρώσει τον κανόνα αυτόν, αν και αποδέχθηκε τον όρο πίστεως. Συμμετείχαν 630 επίσκοποι, και ήταν η πολυπληθέστερη από τις αρχαίες συνόδους.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΗ Αγία ΤριάδαΈνας Θεός σε τρία Πρόσωπα, Πατέρα, Υιό και Άγιο Πνεύμα: όχι τρεις θεοί, ούτε ένα πρόσωπο που φορά τρία προσωπεία. Τα τρία Πρόσωπα έχουν μία και κοινή ουσία, θέληση και ενέργεια, και διακρίνονται μόνο κατά τον τρόπο της υπάρξεως του καθενός: ο Πατέρας αγέννητος, ο Υιός γεννητός, το Πνεύμα εκπορευόμενο. Ο Πατέρας είναι η πηγή και η αιτία των άλλων δύο, και γι’ αυτό η Εκκλησία ομολογεί έναν Θεό: η ενότητά Του είναι ένα Πρόσωπο, όχι μια αφαίρεση πίσω από τα τρία. Η διδασκαλία αυτή δεν επινοήθηκε πρώτα και υπερασπίστηκε ύστερα· τη διατύπωσή της την επέβαλε η ίδια η λατρεία της Εκκλησίας, που από την αρχή βάπτιζε στο ένα όνομα των τριών, και την παγίωσαν η Νίκαια και η Κωνσταντινούπολη απέναντι σε όσους θα έκαναν κτίσμα τον Υιό ή το Πνεύμα. Κάθε ομάδα ψαλμών στις ακολουθίες καταλήγει στη δοξολογία της Τριάδας, και κάθε ορθόδοξη προσευχή απευθύνεται μέσα σε αυτήν. Η Εκκλησία προορίζεται να είναι εικόνα της Τριάδας: πολλά πρόσωπα, μία ζωή.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΗ ΕνανθρώπησηΟ Λόγος, που «ἦν πρὸς τὸν Θεόν» και «Θεὸς ἦν», «σὰρξ ἐγένετο» (Ιω. 1, 1 και 14): ο αιώνιος Υιός προσέλαβε από την Παρθένο πλήρη ανθρώπινη φύση, σώμα και λογική ψυχή, και έζησε ανθρώπινη ζωή από τη σύλληψη ως τον θάνατο χωρίς να πάψει να είναι Θεός. Δεν φαινόταν απλώς άνθρωπος, όπως έλεγαν οι Δοκήτες, ούτε δανείστηκε ένα ανθρώπινο σώμα ως όχημα για έναν θείο νου, όπως έλεγε ο Απολλινάριος, και η αιτία της επιμονής των Πατέρων είναι εκείνη που διατύπωσε ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον» (Επιστολή 101, προς Κληδόνιον). Ένα λοιπόν είναι το Πρόσωπο, ο Υιός, που γεννιέται, κλαίει, πεινά, πεθαίνει και ανασταίνεται· γι’ αυτό η μητέρα Του είναι Θεοτόκος και γι’ αυτό ο Θεός μπορεί να εικονιστεί. Οι εορτές από τον Ευαγγελισμό ως την Ανάληψη το εορτάζουν με τη σειρά, και ολόκληρη η σωτηρία στηρίζεται σε αυτό: ο Θεός ήρθε εκεί όπου είμαστε εμείς, για να πάμε εμείς εκεί όπου είναι Εκείνος.ΒασικόΠνευματική ζωή και άσκησηΗ Ευχή του Ιησού«Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με τὸν ἁμαρτωλόν.» Η κεντρική προσευχή της ησυχαστικής παράδοσης, που λέγεται ξανά και ξανά ώσπου να λέγεται μόνη της, μετρημένη στο κομποσκοίνι. Λέγονται και συντομότερες μορφές: «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν με». Οι Πατέρες περιγράφουν επίσης μια σωματική μέθοδο, με τα λόγια ενωμένα με την αναπνοή και τον νου να κατεβαίνει στην καρδιά, και ποτέ δεν την περιγράφουν χωρίς να προειδοποιήσουν ότι δεν πρέπει να την επιχειρεί κανείς μόνος του. Όταν ασκείται χωρίς πνευματικό πατέρα, οδηγεί στην πλάνη, σε μια αυταπάτη που εκλαμβάνεται ως χάρη. Τα ίδια τα λόγια δεν χρειάζονται ούτε άδεια ούτε τεχνική.ΒασικόΙερά ΜυστήριαΗ Θεία Ευχαριστία (Θεία Κοινωνία)Το Μυστήριο του Σώματος και του Αίματος του Χριστού, το κέντρο της ζωής της Εκκλησίας, και κατά την ορθόδοξη κατανόηση όχι σύμβολο του Χριστού αλλά ο ίδιος ο Χριστός: ο άρτος και ο οίνος που προσφέρονται μεταβάλλονται από το Άγιο Πνεύμα, κατά την επίκληση, στο αληθινό Σώμα και Αίμα Του. Η Εκκλησία κατά κανόνα απέφυγε να ορίσει τον τρόπο· η Σύνοδος των Ιεροσολύμων το 1672 χρησιμοποίησε τη λέξη μετουσίωση, ενώ η αρχαιότερη και συνηθέστερη λέξη είναι απλώς μεταβολή. Ο άρτος είναι ένζυμος, όπως ήταν πάντοτε στην Ανατολή, και πριν από τη Θεία Κοινωνία ρίχνεται στο Άγιο Ποτήριο ζεστό νερό. Οι πιστοί, μεταξύ των οποίων και τα νήπια, μεταλαμβάνουν το Σώμα και το Αίμα μαζί, με τη λαβίδα, αφού έχουν νηστέψει από την προηγούμενη νύχτα και έχουν προετοιμαστεί με προσευχή και, κατά την τοπική πράξη, με εξομολόγηση. Το πόσο συχνά πρέπει να κοινωνεί κανείς συζητήθηκε σε κάθε εποχή, και οι άγιοι συνήθως υποστήριξαν τη συχνότερη Θεία Κοινωνία.ΒασικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία ΛειτουργίαΗ Ευχαριστία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, και η ακολουθία στην οποία οδηγούν όλες οι άλλες ακολουθίες. Το πρώτο της μέρος συγκεντρώνει τον λαό γύρω από τον Λόγο: τα αντίφωνα, η Μικρή Είσοδος με το Ευαγγέλιο, ο Τρισάγιος Ύμνος, ο Απόστολος και το ευαγγελικό ανάγνωσμα. Το δεύτερο ανήκει στους βαπτισμένους: η Μεγάλη Είσοδος με τα Τίμια Δώρα, το Σύμβολο της Πίστεως, η αγία αναφορά με την επίκλησή της, η Κυριακή Προσευχή και η Θεία Κοινωνία. Ο Άγιος Νικόλαος ο Καβάσιλας ερμήνευσε κάθε μέρος της ως μια στιγμή του έργου του Χριστού, που εκτυλίσσεται με τη σειρά από την Ενανθρώπηση και έπειτα, και οι απεσταλμένοι του πρίγκιπα Βλαδιμήρου, που την παρακολούθησαν όρθιοι στη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, είπαν ότι δεν ήξεραν αν βρίσκονταν στον ουρανό ή στη γη. Στη διάρκεια του έτους τελούνται τρεις Λειτουργίες: του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου τις περισσότερες ημέρες, του Μεγάλου Βασιλείου δέκα φορές, και η Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, κυρίως Τετάρτη και Παρασκευή, και τις τρεις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδος. Η Λειτουργία του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου, η αρχαία λειτουργία των Ιεροσολύμων, τελείται σε ορισμένους τόπους κατά τη μνήμη του.ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ ΦιλοκαλίαΑνθολογία κειμένων για τη νήψη και την προσευχή, γραμμένων από τον 4ο ως τον 15ο αιώνα από περίπου τριάντα έξι Πατέρες, από την έρημο της Αιγύπτου ως τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και τους ησυχαστές της γενιάς του· τη συγκέντρωσαν ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου, και τυπώθηκε στη Βενετία το 1782. Ο πλήρης τίτλος της λέει σε τι αποσκοπεί: «Φιλοκαλία τῶν ἱερῶν νηπτικῶν, συνερανισθεῖσα παρὰ τῶν ἁγίων καὶ θεοφόρων Πατέρων ἡμῶν, ἐν ᾗ, διὰ τῆς κατὰ τὴν πρᾶξιν καὶ θεωρίαν ἠθικῆς φιλοσοφίας ὁ νοῦς καθαίρεται, φωτίζεται, καὶ τελειοῦται». Διδάσκει τη φυλακή της καρδιάς, τον πόλεμο με τα πάθη και την Ευχή του Ιησού, και προϋποθέτει αναγνώστη που έχει πνευματικό πατέρα. Το όνομα είναι παλαιότερο από το βιβλίο: ο Μέγας Βασίλειος και ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος το είχαν δώσει στην ανθολογία τους από τα έργα του Ωριγένη. Η σλαβονική μετάφραση του Οσίου Παϊσίου Βελιτσκόφσκι, η Ντομπροτολιούμπιε, έφτασε στη Ρωσία το 1793 και είναι το βιβλίο που κουβαλά ο προσκυνητής των «Περιπετειών ενός προσκυνητού», ενώ ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος έκανε μια εκτενέστερη ρωσική. Η αγγλική μετάφραση από τα ελληνικά κυκλοφόρησε σε τέσσερις τόμους από το 1979 ως το 1995, και ο πέμπτος το 2023.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΘέωσηΟ σκοπός της ανθρώπινης ζωής κατά την ορθόδοξη αντίληψη: να γίνει ο άνθρωπος κατά χάριν ό,τι είναι ο Θεός κατά φύσιν. Η Γραφή την περιγράφει ως το να γίνουμε «θείας κοινωνοὶ φύσεως» (Β΄ Πέτρ. 1, 4), και ο Χριστός παραθέτει τον ψαλμό που λέει «θεοί ἐστε» (Ψαλμ. 81, 6· Ιω. 10, 34)· οι Πατέρες τη συνόψισαν στη φράση που έκανε γνωστή ο Μέγας Αθανάσιος: «Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν» (Περί της ενανθρωπήσεως του Λόγου 54). Δεν είναι απορρόφηση ούτε αλλαγή ουσίας: ο άνθρωπος μένει άνθρωπος και κτίσμα, και γεμίζει από τον Θεό όπως το σίδερο μέσα στη φωτιά γεμίζει από φωτιά χωρίς να πάψει να είναι σίδερο. Είναι μετοχή στις άκτιστες ενέργειες του Θεού, που είναι ο ίδιος ο Θεός που δίνεται, και όχι στην ουσία Του, στην οποία κανένα κτίσμα δεν μετέχει. Αρχίζει στο Βάπτισμα και στο Χρίσμα, τρέφεται στη Θεία Ευχαριστία και πραγματώνεται με την τήρηση των εντολών, την προσευχή και την αγάπη· η Μεταμόρφωση είναι η εικόνα της. Ο Όσιος Μάξιμος ο Ομολογητής λέει ότι ο Θεός και ο άνθρωπος είναι παραδείγματα ο ένας του άλλου.ΒασικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΠάσχα (Λαμπρή)Η Ανάσταση του Χριστού, η εορτή των εορτών, η ημέρα που επαναλαμβάνεται κάθε Κυριακή του έτους. Στη Νίκαια οι Πατέρες ζήτησαν να το εορτάζει όλη η Εκκλησία την ίδια Κυριακή, υπολογισμένη ανεξάρτητα από το ιουδαϊκό ημερολόγιο· η Ορθόδοξη Εκκλησία βρίσκει ακόμη αυτή την Κυριακή με το Ιουλιανό ημερολόγιο και τους παλαιούς αλεξανδρινούς πίνακες, και γι’ αυτό συνήθως πέφτει αργότερα από το Πάσχα της Δύσεως και κάποτε την ίδια ημέρα. Στο σκοτάδι, πριν από τα μεσάνυχτα, το φως βγαίνει από το Άγιο Βήμα και μεταδίδεται από κερί σε κερί, ο λαός βγαίνει σε λιτανεία, και έξω από τον ναό ψάλλεται για πρώτη φορά το τροπάριο. Επί σαράντα ημέρες ο χαιρετισμός είναι «Χριστός ανέστη» και η απάντηση «Αληθώς ανέστη», και το τροπάριο παίρνει τη θέση του «Βασιλεύ Ουράνιε» στην αρχή κάθε ακολουθίας. Η εβδομάδα που ακολουθεί, η Διακαινήσιμος, τελείται σαν μία ημέρα, με την Ωραία Πύλη ανοιχτή, και ο Κατηχητικός Λόγος του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, που διαβάζεται εκείνη τη νύχτα, καλεί όλους στην εορτή, και όσους νήστεψαν και όσους δεν νήστεψαν.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΣύμβολο Νικαίας-ΚωνσταντινουπόλεωςΤο Σύμβολο της Πίστεως: η ομολογία που λέει ολόκληρη η Εκκλησία, γραμμένη στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο το 325 και συμπληρωμένη στη Β΄ το 381, η οποία πρόσθεσε τα άρθρα για το Άγιο Πνεύμα, την Εκκλησία, το βάπτισμα, την ανάσταση και τη ζωή του μέλλοντος αιώνος. Η Χαλκηδόνα το δέχθηκε ως το σύμβολο των εκατόν πενήντα Πατέρων, και η Έφεσος απαγόρευσε κάθε άλλο. Λέγεται σε κάθε Θεία Λειτουργία, αφού ο διάκονος εκφωνήσει «Τὰς θύρας, τὰς θύρας», καθώς και από καθέναν που προσέρχεται στο βάπτισμα. Η Σύνοδος έγραψε «Πιστεύομεν»· η Εκκλησία στην προσευχή της λέει «Πιστεύω», και ο καθένας ομολογεί για τον εαυτό του την πίστη όλων. Το κείμενο που λέει η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν έχει το Φιλιόκβε, γιατί εδώ δεν του προστέθηκε ποτέ τίποτα, και παρατίθεται παρακάτω στα ελληνικά των Συνόδων.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Απόστολοι Πέτρος και ΠαύλοςΟι δύο Πρωτοκορυφαίοι Απόστολοι, που τιμώνται μαζί στις 29 Ιουνίου. Ο Άγιος Πέτρος ομολόγησε ότι ο Χριστός είναι «ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος» (Ματθ. 16, 16), και οι Πατέρες ερμηνεύουν την πέτρα του Ματθ. 16, 18 ως την πίστη αυτής της ομολογίας και όχι ως αξίωμα που εναποτέθηκε σε έναν άνθρωπο: έτσι ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, και μετά από αυτόν η ελληνική παράδοση. Ο Πέτρος είναι πρώτος στην τάξη μεταξύ των Δώδεκα και θεωρείται ιδρυτής των Εκκλησιών της Αντιοχείας και της Ρώμης. Ο Άγιος Παύλος, ο Απόστολος των Εθνών, έγραψε δεκατέσσερις επιστολές και μετέφερε το Ευαγγέλιο σε όλη την αυτοκρατορία. Και οι δύο μαρτύρησαν στη Ρώμη επί Νέρωνος, περίπου μεταξύ 64 και 67. Μνήμη: 29 Ιουνίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος (329-390)Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, ένας από τους Τρεις Ιεράρχες και ένας από τους μόλις τρεις αγίους που η Εκκλησία ονομάζει Θεολόγους, μαζί με τον Άγιο Ιωάννη τον Ευαγγελιστή και τον Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο. Το 380, κηρύττοντας σε ένα μικρό παρεκκλήσι μιας πόλης όπου όλους τους ναούς τους κατείχαν οι Αρειανοί, εκφώνησε τους πέντε Θεολογικούς Λόγους, που καθόρισαν πώς μιλά η Εκκλησία για την Αγία Τριάδα: ένας Θεός, επειδή ένας είναι ο Πατήρ, ο Υιός γεννάται, το Πνεύμα εκπορεύεται, τρία πρόσωπα σε μία φύση. Σε όσους έδιναν στον Χριστό θείο νου στη θέση του ανθρώπινου απάντησε με την αρχή πάνω στην οποία στηρίζεται κάθε μεταγενέστερη χριστολογία: «Τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον». Προήδρευσε για ένα διάστημα της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου και παραιτήθηκε από τον θρόνο του για να μη γίνει αιτία έριδας, επέστρεψε στη Ναζιανζό και έγραψε ποίηση. Μνήμη: 25 Ιανουαρίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς (1296-1359)Αγιορείτης μοναχός, έπειτα Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, και ο θεολόγος του ακτίστου φωτός. Όταν ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός χλεύασε τους ησυχαστές και αρνήθηκε ότι μπορεί κανείς να δει το φως του Θαβώρ, ο Γρηγόριος απάντησε στις Τριάδες του (Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων): ο Θεός είναι άγνωστος κατά την ουσία Του και δίνεται αληθινά κατά τις ενέργειές Του, οι οποίες είναι Θεός και όχι κτίσμα· επομένως οι άγιοι που βλέπουν εκείνο το φως βλέπουν τον Θεό. Σύνοδοι στην Κωνσταντινούπολη το 1341, το 1347 και το 1351 τον δικαίωσαν, και από τότε το Συνοδικόν της Ορθοδοξίας διακηρύσσει κάθε χρόνο τη διδασκαλία του. Πέρασε έναν χρόνο αιχμάλωτος των Τούρκων, και οι επιστολές του από την αιχμαλωσία μιλούν με πραότητα για όσους τον κρατούσαν. Η Εκκλησία τον τιμά δύο φορές: την ημέρα της κοιμήσεώς του και τη Β΄ Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όπου η νίκη του τοποθετείται δίπλα στη νίκη των εικόνων. Μνήμη: 14 Νοεμβρίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (ο Ευαγγελιστής)Γιος του Ζεβεδαίου, αδελφός του Ιακώβου, ψαράς της Γαλιλαίας και ο μαθητής που αγαπούσε ο Ιησούς, που έγειρε στο στήθος Του στον Μυστικό Δείπνο, στάθηκε κάτω από τον Σταυρό όταν οι άλλοι είχαν φύγει, και του δόθηκε η Θεοτόκος να την πάρει στο σπίτι του. Έγραψε το τέταρτο Ευαγγέλιο, που αρχίζει με τον Λόγο ο οποίος «ην προς τον Θεόν, και Θεός ην» και «σαρξ εγένετο» (Ιω. 1, 1, 14), και τρεις επιστολές που όλο τους το επιχείρημα είναι ότι ο Θεός είναι αγάπη· η Εκκλησία δέχεται επίσης με το όνομά του την Αποκάλυψη. Εξορίστηκε στην Πάτμο και κοιμήθηκε σε βαθιά γεράματα στην Έφεσο, όπου, κατά τη διήγηση του Αγίου Ιερωνύμου, έβαζε να τον μεταφέρουν στην εκκλησία και έλεγε μόνο: παιδιά μου, αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Είναι ο πρώτος από τους τρεις που η Εκκλησία ονομάζει Θεολόγους. Μνήμη: 26 Σεπτεμβρίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και ΒαπτιστήςΟ τελευταίος των προφητών και ο πρώτος που έδειξε τον Χριστό: «Ίδε ο αμνός του Θεού» (Ιω. 1, 29). Γιος του ιερέα Ζαχαρία και της Ελισάβετ, που τον απέκτησαν στα γεράματά τους, σκίρτησε στην κοιλιά της μητέρας του όταν την επισκέφθηκε η Θεοτόκος, μεγάλωσε στην έρημο και κήρυξε μετάνοια στον Ιορδάνη στα πλήθη που έρχονταν από όλη την Ιουδαία. Βάπτισε τον Χριστό, είδε το Πνεύμα να κατεβαίνει και άκουσε τη φωνή του Πατέρα, γι’ αυτό και τα Θεοφάνεια είναι και δική του εορτή. Ο Χριστός τον αποκάλεσε τον μεγαλύτερο «εν γεννητοίς γυναικών» (Ματθ. 11, 11). Έλεγξε τον Ηρώδη Αντίπα επειδή πήρε τη γυναίκα του αδελφού του, και αποκεφαλίστηκε ύστερα από αίτημα της κόρης της. Η Εκκλησία εορτάζει τη Σύλληψή του, το Γενέσιό του, την Αποτομή της κεφαλής του, ημέρα αυστηρής νηστείας, και την Εύρεση της τιμίας κεφαλής του, τον τιμά κάθε Τρίτη και τον εικονίζει φτερωτό, ως τον άγγελο που στάλθηκε προ προσώπου του Κυρίου. Μνήμη: 24 Ιουνίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (περ. 349-407)Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως και ένας από τους Τρεις Ιεράρχες, που ονομάστηκε Χρυσόστομος για το κήρυγμά του. Στην Αντιόχεια κήρυξε ερμηνεύοντας ολόκληρα βιβλία της Γραφής, στίχο προς στίχο, και οι ομιλίες του στο κατά Ματθαίον, στο κατά Ιωάννην και στις επιστολές του Παύλου παραμένουν το μεγάλο υπόμνημα της Εκκλησίας σε αυτά. Έγινε αρχιεπίσκοπος της πρωτεύουσας παρά τη θέλησή του· περιέκοψε τις πολυτέλειες του επισκοπικού μεγάρου, πούλησε τα έπιπλα της επισκοπής υπέρ των φτωχών και κήρυξε εναντίον της αυτοκράτειρας με λόγια που εκείνη τα εξέλαβε ως προσωπική επίθεση. Καθαιρέθηκε, εξορίστηκε δύο φορές και πέθανε το 407 σε μια αναγκαστική πορεία προς τον Εύξεινο Πόντο, λέγοντας «Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν». Ο Κατηχητικός του Λόγος διαβάζεται σε κάθε Όρθρο του Πάσχα σε όλο τον κόσμο, και η Θεία Λειτουργία που φέρει το όνομά του είναι αυτή που τελείται τις περισσότερες Κυριακές. Τα λείψανά του μεταφέρθηκαν πίσω στην Κωνσταντινούπολη το 438. Μνήμη: 13 Νοεμβρίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Κύριλλος ΑλεξανδρείαςΑρχιεπίσκοπος Αλεξανδρείας και το μέτρο με το οποίο η Εκκλησία έκρινε τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας. Προήδρευσε στη Σύνοδο της Εφέσου το 431, και τα Δώδεκα Κεφάλαιά του κατά του Νεστορίου έκαναν αναπόφευκτο το ερώτημα στο οποίο απάντησε η Σύνοδος: αν Εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο είναι Θεός, ώστε εκείνη να είναι Θεοτόκος και όχι απλώς Χριστοτόκος. Δύο χρόνια αργότερα υπέγραψε με τους Αντιοχείς την Ομολογία της Ενώσεως, την πλευρά του που ξεχνιέται συχνότερα, η οποία δείχνει άνθρωπο που αγωνιζόταν για μια αλήθεια και όχι για μια νίκη. Όταν συνήλθε η Σύνοδος της Χαλκηδόνας, επτά χρόνια μετά τον θάνατό του, το κριτήριο για κάθε διατύπωση ήταν αν ο Κύριλλος θα την αναγνώριζε ως δική του, και η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος αργότερα ερμήνευσε σκόπιμα τη Χαλκηδόνα μέσα από αυτόν. Μνήμη: 9 Ιουνίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Σέργιος του ΡαντονέζΟ μεγάλος ιδρυτής μοναστηριών της Ρωσίας και, κατά κοινή ομολογία, ο άνθρωπος που κράτησε ενωμένη τη χώρα στον αιώνα της μογγολικής κυριαρχίας. Αποσύρθηκε με τον αδελφό του στο δάσος βόρεια της Μόσχας, έχτισε έναν ξύλινο ναό της Αγίας Τριάδος, και γύρω του αναπτύχθηκε ένα μοναστήρι που ποτέ δεν το είχε σκοπό και από το οποίο προσπάθησε επανειλημμένα να φύγει. Αρνήθηκε τον μητροπολιτικό θρόνο όταν του τον πρόσφεραν. Ευλόγησε τον Μεγάλο Πρίγκιπα Δημήτριο πριν από το Κουλικόβο το 1380 και έστειλε μαζί του δύο μοναχούς. Η πνευματικότητα που άφησε είναι τριαδική και απλή: οι μαθητές του ίδρυσαν δεκάδες μονές σε όλο τον Βορρά, και ο Άγιος Ανδρέας Ρουμπλιόφ ιστόρησε την Αγία Τριάδα στη μνήμη του για τον ναό πάνω από τον τάφο του. Μνήμη: 25 Σεπτεμβρίου.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΒ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 381)Η σύνοδος των εκατόν πενήντα επισκόπων που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 381 επί Θεοδοσίου, όταν οι αρειανοί αυτοκράτορες είχαν πια παρέλθει. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος προήδρευσε σε ένα μέρος της και παραιτήθηκε ενώ διαρκούσε. Ομολόγησε τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος κατά όσων Το έκαναν κτίσμα και έδωσε στο Σύμβολο της Πίστεως τη μορφή που λέει σήμερα η Εκκλησία: «τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον», και τα άρθρα για την Εκκλησία, το βάπτισμα, την ανάσταση και τη ζωή του μέλλοντος αιώνος. Ο τρίτος κανόνας της έδωσε στον επίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως τα πρεσβεία τιμής μετά τη Ρώμη, επειδή η πόλη ήταν η νέα Ρώμη, και με τον κανόνα αυτόν αρχίζει η τάξη των Εκκλησιών. Ήταν σύνοδος μόνο της Ανατολής και έγινε οικουμενική όταν την αποδέχθηκε η Σύνοδος της Χαλκηδόνας.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΓ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Έφεσος, 431)Η σύνοδος του 431, που συγκλήθηκε για να κρίνει αν Εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο είναι Θεός. Ο Νεστόριος Κωνσταντινουπόλεως προτιμούσε να την ονομάζει Χριστοτόκο, μητέρα του Χριστού, και ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας απάντησε ότι όποιος της αρνείται τον τίτλο Θεοτόκος διαιρεί τον Υιό της σε δύο. Ο Κύριλλος άνοιξε τη σύνοδο πριν φτάσουν οι επίσκοποι από την Αντιόχεια και καταδίκασε τον Νεστόριο· οι Αντιοχειανοί, όταν ήρθαν, συγκρότησαν αντίπαλη σύνοδο και καταδίκασαν τον Κύριλλο· ο αυτοκράτορας συνέλαβε και τους δύο. Χρειάστηκε ο Όρος των Διαλλαγών του 433 για να συμφωνήσουν οι δύο πλευρές σε μία ομολογία του ενός Χριστού. Ο λαός της Εφέσου υποδέχθηκε την απόφαση με δάδες στους δρόμους. Ο έβδομος κανόνας της απαγορεύει κάθε άλλο σύμβολο πίστεως εκτός από εκείνο της Νίκαιας, και ο όγδοος κατοχύρωσε την ανεξαρτησία της Εκκλησίας της Κύπρου.ΒασικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΖ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια, 787)Η έβδομη και τελευταία Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στη Νίκαια το 787 επί της αυτοκράτειρας Ειρήνης και του Πατριάρχη Ταρασίου, αφού μια πρώτη απόπειρα τον προηγούμενο χρόνο είχε διαλυθεί από στρατιώτες πιστούς στους εικονομάχους. Όρισε ότι οι άγιες εικόνες του Χριστού, της Θεοτόκου, των αγγέλων και των αγίων πρέπει να τοποθετούνται και να προσκυνούνται, και διατύπωσε τη διάκριση γύρω από την οποία στρεφόταν όλη η διαμάχη: η τιμητική προσκύνηση μπορεί να αποδίδεται σε μια εικόνα, ενώ η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό· και, κατά τα λόγια του Μεγάλου Βασιλείου, «ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει». Το θεμέλιό της είναι η Ενανθρώπηση: ο Θεός έγινε ο ίδιος ορατός, και όποιος αρνείται να Τον ιστορήσει αρνείται ότι Τον είδαν. Η εικονομαχία επανήλθε το 815 και τερματίστηκε οριστικά το 843, γεγονός που η Εκκλησία εορτάζει ως Θρίαμβο της Ορθοδοξίας.ΒασικόΑγία ΓραφήΗ Αγία ΓραφήΤο βιβλίο της ίδιας της Εκκλησίας, που εκείνη το παρέλαβε, το αναγνώρισε ως κανονικό και το διαβάζει μέσα στους κόλπους της. Η Ορθοδοξία χρησιμοποιεί τη μετάφραση των Εβδομήκοντα για την Παλαιά Διαθήκη, ενώ η λατινική Δύση ακολουθεί το εβραϊκό κείμενο, και δέχεται τα ίδια είκοσι επτά βιβλία της Καινής. Η Γραφή δεν αντιπαρατίθεται στην Παράδοση αλλά είναι η γραπτή καρδιά της: κηρύσσεται στη λατρεία πριν μελετηθεί ιδιωτικά, και διαβάζεται μαζί με τους Πατέρες και όχι εναντίον τους.ΒασικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ βάπτιση των Ρως (988)Ο ηγεμόνας του Κιέβου Βλαδίμηρος, ειδωλολάτρης με φήμη που τα χρονικά δεν ωραιοποιούν, έστειλε ανθρώπους να εξετάσουν τις θρησκείες. Η αφήγηση που έφεραν πίσω από τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης είναι αυτή που θυμούνται όλοι: δεν ήξεραν αν βρίσκονταν στον ουρανό ή στη γη, γιατί πάνω στη γη δεν υπάρχει τέτοια ομορφιά, και δεν μπορούσαν να την περιγράψουν· ήξεραν μόνο ότι εκεί ο Θεός κατοικεί ανάμεσα στους ανθρώπους. Βαπτίστηκε στη Χερσώνα, παντρεύτηκε την αδελφή του αυτοκράτορα, έριξε τα είδωλα στον Δνείπερο και έβαλε να βαπτιστεί το Κίεβο στα νερά του. Ό,τι ακολούθησε δεν ήταν ελληνική αποικία: τα σλαβικά γράμματα είχαν ήδη δημιουργηθεί, κι έτσι η Εκκλησία εκεί διάβαζε και έψαλλε στη δική της γλώσσα από την αρχή, γι’ αυτό και η Ορθοδοξία ρίζωσε στους Ρως ως κάτι δικό τους.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΗ διάκριση ουσίας και ενεργειώνΟ Θεός είναι ολότελα ακατάληπτος ως προς το τι είναι και ολότελα παρών σε ό,τι κάνει. Την ουσία Του κανένα κτίσμα δεν θα την κατανοήσει ποτέ ούτε θα μετάσχει σε αυτήν, ούτε σε αυτή τη ζωή ούτε στην άλλη· οι ενέργειές Του (η ζωή, η χάρη, το φως, η δύναμη και η αγάπη Του) είναι ο ίδιος ο Θεός που ενεργεί και δίνεται, άκτιστες, και μέσα σε αυτές ο Θεός αληθινά γνωρίζεται και αληθινά μετέχεται. Ο Μέγας Βασίλειος είχε γράψει: «ἐκ μὲν τῶν ἐνεργειῶν γνωρίζειν λέγομεν τὸν Θεὸν ἡμῶν, τῇ δὲ οὐσίᾳ αὐτῇ προσεγγίζειν οὐχ ὑπισχνούμεθα» (Επιστολή 234). Όταν ο Βαρλαάμ υποστήριξε ότι το φως που έβλεπαν οι ησυχαστές έπρεπε να είναι κτιστό, αλλιώς ο Θεός θα είχε διαιρεθεί, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απάντησε ότι οι ενέργειες δεν είναι μέρος του Θεού αλλά ο ίδιος ο Θεός, όπως οι ακτίνες είναι ο ήλιος, και οι σύνοδοι του 1341, του 1347 και του 1351 επικύρωσαν τη διδασκαλία του. Η διάκριση αυτή είναι που επιτρέπει στην Ορθόδοξη Εκκλησία να λέει και ότι ο Θεός είναι υπεράνω όλων και ότι ο άνθρωπος μπορεί να θεωθεί, και γι’ αυτό η χάρη στην ορθόδοξη θεολογία είναι άκτιστη.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΗ εις Άδου κάθοδοςΑνάμεσα στον Σταυρό και στην Ανάσταση, ο Χριστός κατεβαίνει στους νεκρούς. Η ορθόδοξη εικόνα της Ανάστασης δεν Τον δείχνει να βγαίνει από έναν τάφο: Τον δείχνει στον Άδη, να στέκεται πάνω στις συντριμμένες πύλες του και να τραβά προς τα πάνω τον Αδάμ και την Εύα από τον καρπό του χεριού, ώστε η λαβή να είναι δική Του και όχι δική τους. Γι’ αυτό το πασχαλινό τροπάριο ψάλλει «θανάτῳ θάνατον πατήσας», και γι’ αυτό ο Κατηχητικός Λόγος του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, που διαβάζεται στον Όρθρο του Πάσχα, απευθύνεται κατευθείαν στον Άδη και τον χλευάζει. Το Μέγα Σάββατο εορτάζει την ίδια αυτή ημέρα, και οι ύμνοι του είναι οι πιο παράδοξοι όλου του έτους: ο τάφος ονομάζεται πηγή ζωής, και η Εκκλησία ψάλλει νεκρώσιμη ακολουθία πάνω από τον Θεό.ΒασικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Επίκληση (του Αγίου Πνεύματος)Η ευχή με την οποία ο ιερέας παρακαλεί τον Πατέρα να στείλει το Άγιο Πνεύμα επάνω στον λαό και επάνω στα Δώρα, και να κάνει τον άρτο Σώμα του Χριστού και το ποτήριο Αίμα Του. Εδώ, λέει η Ορθόδοξη Εκκλησία, γίνεται η μεταβολή. Η λατινική Δύση κατέληξε να την τοποθετεί στους λόγους της συστάσεως, «Τούτό εστι το σώμά μου» (Ματθ. 26, 26), που ο ιερέας τους εκφέρει εκ προσώπου του Χριστού, και η διαφορά δεν είναι λεπτομέρεια χρονισμού: είναι διαφορά ως προς το ποιος ενεργεί. Στην ορθόδοξη τάξη ο λειτουργός δεν εκφέρει κάποιον τύπο που να επιφέρει οτιδήποτε. Ικετεύει, και το Πνεύμα το πραγματοποιεί, και ο διάκονος απαντά τρεις φορές «Αμήν», επειδή ο καθαγιασμός είναι αίτημα της Εκκλησίας και όχι ενέργεια του ιερέα. Ο Άγιος Νικόλαος ο Καβάσιλας έγραψε ολόκληρο κεφάλαιο για να το υπερασπιστεί απέναντι στους Λατίνους, και ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων το δίδασκε στους νεοφωτίστους τον τέταρτο αιώνα, πολύ πριν υπάρξει διαμάχη στην οποία να πάρει κανείς θέση.ΒασικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του ΧρυσοστόμουΗ Λειτουργία που οι περισσότεροι Ορθόδοξοι χριστιανοί έχουν παρακολουθήσει όρθιοι εβδομάδα με την εβδομάδα, και που τελείται όποτε τελείται Λειτουργία στη διάρκεια του έτους, εκτός από τις δέκα ημέρες που ανήκουν στον Μέγα Βασίλειο και τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η αναφορά της, η μεγάλη ευχαριστιακή ευχή, ανήκει στην παράδοση της Αντιόχειας και της Κωνσταντινουπόλεως, και ο πυρήνας της μπορεί με βάσιμους λόγους να θεωρηθεί ευχή του ίδιου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου· τα υπόλοιπα αναπτύχθηκαν γύρω από αυτόν μέσα σε αιώνες, και ο Χερουβικός Ύμνος και το Σύμβολο της Πίστεως προστέθηκαν τον έκτο αιώνα. Αρχίζει με την προετοιμασία των Τιμίων Δώρων στην Πρόθεση, έπειτα συγκεντρώνει τον λαό γύρω από τον Λόγο με τα αντίφωνα, τη Μικρή Είσοδο, τον Απόστολο και το Ευαγγέλιο, και στη συνέχεια προσφέρει τα Δώρα, με τη Μεγάλη Είσοδο, τον ασπασμό της ειρήνης, το Σύμβολο της Πίστεως, την αναφορά με την επίκλησή της, την Κυριακή Προσευχή και τη Θεία Κοινωνία. Πριν από τη Θεία Κοινωνία λέγεται η ευχή «Πιστεύω, Κύριε, και ομολογώ, ότι συ ει αληθώς ο Χριστός», η οποία ονομάζει κάθε κοινωνούντα πρώτο των αμαρτωλών.ΒασικόΑγία ΓραφήΗ Καινή ΔιαθήκηΤα είκοσι επτά βιβλία της Καινής Διαθήκης: τα τέσσερα Ευαγγέλια, οι Πράξεις των Αποστόλων, οι δεκατέσσερις επιστολές του Αποστόλου Παύλου, οι επτά Καθολικές Επιστολές και η Αποκάλυψη του Αγίου Ιωάννη. Ο πρώτος κατάλογος που απαριθμεί ακριβώς αυτά είναι η Εορταστική Επιστολή του Αγίου Αθανασίου του 367, και η Πενθέκτη Σύνοδος (Εν Τρούλλω) του 692 επικύρωσε τους κανόνες των προγενέστερων συνόδων και Πατέρων που καθορίζουν τα βιβλία, αν και η Ανατολή δίστασε επί μακρόν για την Αποκάλυψη, την οποία ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων παρέλειψε από τον κατάλογό του. Η Αποκάλυψη παραμένει το μόνο βιβλίο της Καινής Διαθήκης από το οποίο δεν ορίζεται καμία λειτουργική περικοπή. Στον ναό η Καινή Διαθήκη δεν είναι ένας ενιαίος τόμος: τα Ευαγγέλια διαβάζονται από το Ευαγγέλιο που βρίσκεται στην Αγία Τράπεζα, και οι Πράξεις και οι επιστολές από τον Απόστολο, με κάθε περικοπή ορισμένη για την ημέρα της. Οι ελληνόφωνες Εκκλησίες τη διαβάζουν στο βυζαντινό κείμενο που τύπωσε το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως το 1904, και ολόκληρη η Εκκλησία τη διαβάζει ως δικό της βιβλίο, γραμμένο μέσα στην Εκκλησία και ερμηνευόμενο από αυτήν.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΗ μοναρχία του ΠατρόςΜόνος ο Πατέρας είναι η πηγή. Ο Υιός γεννάται από Αυτόν και το Πνεύμα εκπορεύεται από Αυτόν, και κανένας από τους δύο δεν γεννάται ή εκπορεύεται από τη θεία ουσία καθαυτήν ή από τον Υιό. Αυτό εννοούν οι Έλληνες Πατέρες όταν λένε ότι η Εκκλησία ομολογεί έναν Θεό επειδή ομολογεί έναν Πατέρα: την ενότητα της Τριάδας την εξασφαλίζει ένα Πρόσωπο, όχι μια κοινή ουσία που στέκεται πίσω από τα τρία. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει ότι η φύση των τριών είναι μία: «Ἕνωσις δὲ, ὁ Πατὴρ, ἐξ οὗ, καὶ πρὸς ὃν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς» (Λόγος 42, 15). Χωρίς αυτό, το επιχείρημα κατά του Φιλιόκβε μένει μισό, γιατί η αντίρρηση δεν είναι ότι το Πνεύμα έχει πάρα πολλές πηγές, αλλά ότι, αν Του αποδοθούν δύο, καταλύεται η μία που έχει.ΒασικόΠνευματική ζωή και άσκησηΗσυχασμόςΗ παράδοση της ησυχίας, στην οποία ο μοναχός φυλάγει τον νου από κάθε λογισμό, τον κατεβάζει στην καρδιά και προσεύχεται εκεί αδιάλειπτα, πάνω απ’ όλα με την Ευχή του Ιησού. Οι ρίζες της βρίσκονται στην έρημο και στον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, που έγραψε ότι ο ησυχαστής αγωνίζεται να περιορίσει το ασώματο μέσα στον οίκο του σώματος. Ύστεροι βυζαντινοί συγγραφείς, ανάμεσά τους ο Όσιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, δίδαξαν μια σωματική άσκηση που τη συνοδεύει: κάθισμα χαμηλά, το κεφάλι σκυμμένο, η αναπνοή επιβραδυμένη μαζί με τα λόγια της ευχής. Την ονόμαζαν βοήθημα και ποτέ το ίδιο το ζητούμενο. Όταν ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός χλεύασε τους μοναχούς ως ομφαλοψύχους, ανθρώπους με την ψυχή στον ομφαλό, και αρνήθηκε ότι το φως που έβλεπαν μπορούσε να είναι φως του ίδιου του Θεού, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απάντησε με τις Τριάδες υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων, και οι σύνοδοι της Κωνσταντινούπολης μεταξύ 1341 και 1351 τον δικαίωσαν: το φως του Θαβώρ είναι η άκτιστη δόξα του Θεού, και όσοι έχουν καθαρθεί μπορούν να το δουν. Η παράδοση πέρασε στον Βορρά με τους μαθητές του Οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτη και αναζωπυρώθηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα με τον Όσιο Παΐσιο Βελιτσκόφσκυ και, μετά από αυτόν, με την Όπτινα.ΒασικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΘεολογία της εικόναςΟι εικόνες δεν είναι απλώς θρησκευτική τέχνη: είναι «θεολογία με χρώματα», παράθυρα προς την ουράνια πραγματικότητα. Η προσκύνηση των εικόνων θεμελιώνεται στην Ενανθρώπηση: επειδή ο Θεός έγινε ορατός στον Χριστό, είναι δυνατό και θεμιτό να Τον εικονίζουμε. «Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα» (Ιω. 14, 9). Η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα διαβαίνει στο πρωτότυπο.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΘεοτόκοςΗ Μητέρα του Θεού, ο τίτλος που επικύρωσε η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος στην Έφεσο το 431: Εκείνος που γεννήθηκε από αυτήν είναι Θεός, και το να την ονομάζει κανείς κάτι λιγότερο σημαίνει να διαιρεί τον Υιό της. Η Εκκλησία την ονομάζει Αειπάρθενο και, στις συναπτές σχεδόν κάθε ακολουθίας, Παναγία, άχραντη, υπερευλογημένη, ένδοξη Δέσποινά μας, και ζητά τις πρεσβείες της πιο συχνά από τις πρεσβείες οποιουδήποτε άλλου. Οι Πατέρες, από τον Ιουστίνο και τον Ειρηναίο και έπειτα, την ονόμασαν νέα Εύα, της οποίας η υπακοή έλυσε την παρακοή της πρώτης Εύας, και ο Άγιος Νικόλαος ο Καβάσιλας έγραψε ότι η ενανθρώπηση ήταν έργο όχι μόνο του Πατέρα, του Υιού και του Πνεύματος, αλλά και της θέλησης και της πίστης της Παρθένου. Η Εκκλησία εορτάζει την Κοίμησή της ως αληθινό θάνατο, που τον ακολούθησε η μετάστασή της στους ουρανούς με σώμα και ψυχή, όπως ψάλλεται στους ύμνους της εορτής χωρίς να έχει οριστεί ως δόγμα· δεν δέχεται το λατινικό δόγμα της Άσπιλης Σύλληψής της, επειδή ποτέ δεν δίδαξε την κληρονομική ενοχή από την οποία το δόγμα αυτό την εξαιρεί. Η εικόνα της βρίσκεται αριστερά από την Ωραία Πύλη, και στην κόγχη του ιερού, πάνω από την Αγία Τράπεζα, εικονίζεται συχνά ως Πλατυτέρα των ουρανών, κρατώντας τον Χριστό.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΙερά ΠαράδοσηΌ,τι έχει παραδοθεί: η πίστη που η Εκκλησία παρέλαβε από τους Αποστόλους και που το Άγιο Πνεύμα διατηρεί ζωντανή μέσα της. Ο Απόστολος Παύλος γράφει στους Θεσσαλονικείς: «κρατεῖτε τὰς παραδόσεις ἃς ἐδιδάχθητε εἴτε διὰ λόγου εἴτε δι᾽ ἐπιστολῆς ἡμῶν» (Β΄ Θεσ. 2, 15), και η Ορθόδοξη Εκκλησία ποτέ δεν έθεσε τη Γραφή απέναντι στην Παράδοση: η Γραφή είναι η καρδιά της Παράδοσης, γράφτηκε μέσα σε αυτήν και διαβάζεται σωστά μέσα σε αυτήν. Γύρω της στέκονται το Σύμβολο της Πίστεως, οι όροι των Συνόδων, τα συγγράμματα των Πατέρων, η λατρεία, οι εικόνες, οι ιεροί κανόνες και οι βίοι των αγίων. Ο Μέγας Βασίλειος απαριθμεί πράγματα για τα οποία κανείς δεν αμφιβάλλει και τα οποία δεν είναι γραμμένα πουθενά: το σημείο του σταυρού, τη στροφή προς την ανατολή στην προσευχή, τα λόγια της επίκλησης. Η Παράδοση δεν ταυτίζεται με το έθιμο. Ένα έθιμο μπορεί να είναι παλαιό και λανθασμένο· η Παράδοση είναι η ζωή του Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία, και κριτήριό της είναι η κοινή συνείδηση της Εκκλησίας μέσα στον χρόνο, όχι μόνο η αρχαιότητα.ΒασικόΕκκλησιαστική ιστορίαΜέγα Σχίσμα (1054)Η διαίρεση ανάμεσα στην Εκκλησία της Ρώμης και τις Ορθόδοξες Εκκλησίες της Ανατολής, που χρονολογείται στο 1054 αλλά διαμορφώθηκε μέσα σε αιώνες. Τον Ιούλιο εκείνου του έτους ο καρδινάλιος Ουμβέρτος απέθεσε στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας βούλλα που αφόριζε τον Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο, και μια σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη αναθεμάτισε με τη σειρά της τους λεγάτους. Η διαφορά που υπέβοσκε ήταν παλαιότερη: το Φιλιόκβε, που προστέθηκε στο Σύμβολο της Πίστεως στη Δύση, η αξίωση του θρόνου της Ρώμης για δικαιοδοσία σε ολόκληρη την Εκκλησία αντί για πρωτείο τιμής ανάμεσα στους πατριάρχες, και διαφορές πρακτικής, όπως τα άζυμα. Αυτό που έκανε το σχίσμα πραγματικότητα στη ζωή των πιστών ήταν η Τέταρτη Σταυροφορία, που λεηλάτησε την Κωνσταντινούπολη το 1204 και εγκατέστησε σε αυτήν Λατίνο πατριάρχη. Τις ενώσεις που διακηρύχθηκαν στη Λυών το 1274 και στη Φλωρεντία το 1439 τις απέρριψε ο ορθόδοξος λαός, και ο Άγιος Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός δεν δέχθηκε να υπογράψει. Το 1965 ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ και ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ήραν από τη μνήμη τα αναθέματα του 1054· η κοινωνία δεν αποκαταστάθηκε, επειδή τα ζητήματα που προκάλεσαν το σχίσμα παραμένουν.ΒασικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΜεγάλη ΕβδομάδαΗ τελευταία εβδομάδα πριν από το Πάσχα, που τελείται μέρα με τη μέρα κατά τη σειρά των Παθών. Τα τρία πρώτα βράδια ψάλλεται η Ακολουθία του Νυμφίου, «Ἰδοὺ ὁ Νυμφίος ἔρχεται ἐν τῷ μέσῳ τῆς νυκτός», και τη Μεγάλη Τετάρτη πολλές ενορίες τελούν Ευχέλαιο για όλους. Η Μεγάλη Πέμπτη τιμά τον Μυστικό Δείπνο με τη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, και το βράδυ διαβάζονται τα Δώδεκα Ευαγγέλια των Παθών, και κατά την ελληνική τάξη μετά το πέμπτο γίνεται η έξοδος του Εσταυρωμένου. Τη Μεγάλη Παρασκευή, ημέρα κατά την οποία δεν τελείται καθόλου Λειτουργία, διαβάζονται οι Μεγάλες Ώρες, και στον Εσπερινό το σώμα του Χριστού αποκαθηλώνεται από τον Σταυρό και τίθεται στον τάφο, στον Επιτάφιο· στον Όρθρο εκείνης της νύχτας ψάλλονται γύρω του τα Εγκώμια και περιφέρεται σε λιτανεία. Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου τελείται η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου με δεκαπέντε αναγνώσματα από την Παλαιά Διαθήκη, ώσπου τα άμφια αλλάζουν από σκούρα σε λευκά και ο χορός ψάλλει «Ἀνάστα, ὁ Θεός, κρῖνον τὴν γῆν» (Ψαλμ. 81, 8). Την ημέρα εκείνη τιμάται η εις Άδου Κάθοδος, μέσα σε σιγή, πριν από τα μεσάνυχτα του Πάσχα.ΒασικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΜεγάλη ΤεσσαρακοστήΗ περίοδος των σαράντα ημερών της προετοιμασίας για το Πάσχα, το έαρ της νηστείας, όπως την ονομάζει ένας ύμνος του Τριωδίου. Σε αυτήν οδηγούν τέσσερις Κυριακές: του Τελώνου και του Φαρισαίου, του Ασώτου, της Απόκρεω (της Κρίσεως) και της Τυρινής (της Συγγνώμης), που ο Εσπερινός της τελειώνει με όλους να ζητούν και να δίνουν συγγνώμη, έναν έναν. Ακολουθεί η Καθαρά Δευτέρα, και την πρώτη εβδομάδα διαβάζεται στο Μέγα Απόδειπνο, σε τέσσερα μέρη, ο Μέγας Κανών του Αγίου Ανδρέου Κρήτης. Οι Κυριακές της τιμούν την αναστήλωση των εικόνων, τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, τον Τίμιο Σταυρό, τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος και την Οσία Μαρία την Αιγυπτία. Τις καθημερινές δεν τελείται πλήρης Θεία Λειτουργία: τις Τετάρτες και τις Παρασκευές οι πιστοί κοινωνούν το βράδυ τα Προηγιασμένα Δώρα, κατά την ελληνική πράξη τις Παρασκευές ψάλλονται οι Χαιρετισμοί της Θεοτόκου, και σε κάθε ακολουθία λέγεται με μετάνοιες η ευχή του Οσίου Εφραίμ του Σύρου. Η νηστεία της είναι η αυστηρότερη του έτους και τηρείται με προσευχή και ελεημοσύνη. Οι σαράντα ημέρες τελειώνουν την Παρασκευή πριν από το Σάββατο του Λαζάρου, και ακολουθεί η Μεγάλη Εβδομάδα.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΜέγας Αθανάσιος (περ. 296-373)Πατριάρχης Αλεξανδρείας για σαράντα πέντε χρόνια, από τα οποία τα δεκαεπτά τα πέρασε σε πέντε εξορίες επί τεσσάρων αυτοκρατόρων, και ο άνθρωπος που περισσότερο από κάθε άλλον κράτησε την Εκκλησία πιστή στη Σύνοδο της Νικαίας, όταν η αυτοκρατορία είχε αποφασίσει διαφορετικά. Ως νεαρός διάκονος ήταν παρών στη Σύνοδο· ως επίσκοπος αρνήθηκε να δεχθεί ξανά τον Άρειο, και καθαιρέθηκε, εξορίστηκε στο Τρίερ, τον έκρυψαν μοναχοί στην έρημο της Αιγύπτου, και αποκαταστάθηκε, ξανά και ξανά. Το έργο του Περί της ενανθρωπήσεως του Λόγου, γραμμένο όταν ήταν ακόμη νέος, δίνει τον λόγο για τον οποίο είχε σημασία όλος αυτός ο αγώνας: «Αυτός γαρ ενηνθρώπησεν, ίνα ημείς θεοποιηθώμεν», ο Θεός έγινε άνθρωπος για να γίνει ο άνθρωπος θεός. Ένας Σωτήρας που θα ήταν κτίσμα δεν θα μπορούσε να μας δώσει ό,τι δεν είχε ο ίδιος. Ο Βίος του Αγίου Αντωνίου που συνέγραψε διέδωσε τον μοναχισμό σε όλη την αυτοκρατορία, και η 39η Εορταστική Επιστολή του είναι ο πρώτος κατάλογος της Καινής Διαθήκης που συμφωνεί με εκείνον που ισχύει σήμερα. Η φράση «Athanasius contra mundum» (Αθανάσιος κατά του κόσμου) ειπώθηκε ως έπαινος. Μνήμη: 18 Ιανουαρίου.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΜέγας Βασίλειος (330-379)Αρχιεπίσκοπος Καισαρείας της Καππαδοκίας και ένας από τους Τρεις Ιεράρχες. Σπούδασε στην Αθήνα μαζί με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, επέστρεψε στην πατρίδα του διάσημος ρήτορας, και η αδελφή του Μακρίνα τον έστρεψε στη μοναχική ζωή, για την οποία έγραψε τους Όρους που τηρούν ακόμη τα ορθόδοξα μοναστήρια. Ως επίσκοπος υπερασπίστηκε τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος σε μια πραγματεία που προετοίμασε το Σύμβολο του 381, και έχτισε έξω από την Καισάρεια μια ολόκληρη νέα πόλη με νοσοκομεία, ξενώνες και εργαστήρια για τους φτωχούς, που ο λαός την ονόμασε Βασιλειάδα. Το κήρυγμά του για τον πλούτο είναι το αυστηρότερο που έχει η Εκκλησία: «Του πεινώντός εστιν ο άρτος, ον συ κατέχεις· του γυμνητεύοντος το ιμάτιον, ο συ φυλάσσεις εν αποθήκαις». Η Λειτουργία που φέρει το όνομά του τελείται δέκα φορές τον χρόνο και περιέχει την εκτενέστερη και αρχαιότερη αναφορά που βρίσκεται σε χρήση. Εκοιμήθη σε ηλικία σαράντα εννέα ετών. Μνήμη: 1 Ιανουαρίου.ΒασικόΠνευματική ζωή και άσκησηΜετάνοιαΜετάνοια σημαίνει αλλαγή του νου, και η αλλαγή αυτή είναι στροφή ολόκληρου του ανθρώπου και όχι ένα αίσθημα μεταμέλειας. Είναι ο πρώτος λόγος του κηρύγματος του Προδρόμου και του Χριστού, και οι Πατέρες τη βλέπουν όχι ως μία μεμονωμένη πράξη αλλά ως τη συνήθη κατάσταση της χριστιανικής ζωής: ο Όσιος Ισαάκ ο Σύρος λέει ότι αρμόζει σε όλους κάθε ώρα. Η Ορθοδοξία πιστεύει ότι καμία αμαρτία δεν είναι πέρα από τη μετάνοια όσο υπάρχει πνοή, και ότι η απόγνωση για τη συγχώρηση είναι κάτι βαρύτερο από την ίδια την αμαρτία για την οποία απελπίζεται κανείς. Η μετάνοια είναι θεραπευτική και όχι ποινική: το Μυστήριο της Εξομολόγησης θεραπεύει, και οι κανόνες που δίνει ο πνευματικός είναι φάρμακο, όχι τιμωρία.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΟ Σταυρός και η ΣταύρωσηΟ Σταυρός είναι το κεντρικό σύμβολο της Ορθοδοξίας: όχι απλώς όργανο θανάτου αλλά το μέσο της νίκης επί του θανάτου, της αμαρτίας και του διαβόλου. Ο θάνατος του Χριστού ήταν εκούσιος, πράξη ύψιστης αγάπης. Πάνω στον Σταυρό ο Χριστός κατέβηκε στα βάθη του ανθρώπινου πόνου, και με τον θάνατό Του στον ίδιο τον Άδη, «θανάτῳ θάνατον πατήσας». Ο Σταυρός προσκυνείται, με το σημείο του σφραγίζει ο πιστός τον εαυτό του, και τοποθετείται σε κάθε ορθόδοξο σπίτι και ναό.ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟι Τριάδες (Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων)Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς έγραψε αυτές τις εννέα πραγματείες, σε τρεις τριάδες, μεταξύ 1338 και 1341, για να απαντήσει στον Βαρλαάμ τον Καλαβρό, ο οποίος είχε χλευάσει τους αγιορείτες μοναχούς ως «ομφαλοψύχους» και είχε αρνηθεί ότι μπορεί κανείς να δει το φως του Θεού. Η επιχειρηματολογία στέκεται σε δύο πόδια. Το σώμα δεν είναι φυλακή και η προσευχή δεν είναι ασώματη, άρα μια σωματική μέθοδος δεν είναι παράλογη. Και ο Θεός είναι πραγματικά άγνωστος κατά την ουσία Του και πραγματικά μεθεκτός κατά τις ενέργειές Του, οι οποίες δεν είναι κτίσμα ούτε μέρος Του· επομένως αυτό που βλέπουν οι άγιοι στο Θαβώρ και στο κελλί είναι ο ίδιος ο Θεός. Κάθε διατύπωση που χρησιμοποίησαν οι σύνοδοι του 1341, του 1347 και του 1351 βρίσκεται ήδη εδώ.ΒασικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Αντώνιος ο Μέγας (περ. 251-356)Ο πατέρας των μοναχών. Νεαρός Αιγύπτιος γαιοκτήμονας, άκουσε στην εκκλησία το ευαγγελικό ανάγνωσμα, «ὕπαγε πώλησόν σου τὰ ὑπάρχοντα καὶ δὸς πτωχοῖς» (Ματθ. 19, 21), και έκανε ακριβώς αυτό, γύρω στο 270. Έζησε κοντά στο χωριό του, έπειτα σε ένα μνήμα, έπειτα είκοσι χρόνια κλεισμένος σε ένα εγκαταλελειμμένο φρούριο στον Νείλο, και βγήκε από εκεί, κατά τη μαρτυρία όσων ήταν παρόντες, ούτε εξαντλημένος ούτε αγριεμένος, αλλά ακέραιος. Προχώρησε έπειτα στην εσωτερική έρημο κοντά στην Ερυθρά Θάλασσα, όπου στέκει ακόμη η μονή που φέρει το όνομά του. Ο Βίος του, γραμμένος από τον Μέγα Αθανάσιο που τον γνώριζε, διέτρεξε την αυτοκρατορία μέσα σε μία γενιά και έκανε τον μοναχισμό τρόπο ζωής για χιλιάδες. Τα Αποφθέγματα των Πατέρων τον διασώζουν απλό και ανθρώπινο: είδε τις παγίδες του εχθρού απλωμένες σε όλη τη γη, ρώτησε ποιος μπορεί να περάσει ανάμεσά τους, και άκουσε: η ταπεινοφροσύνη. Μνήμη: 17 Ιανουαρίου.ΒασικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΠεντηκοστή (Εορτή της Αγίας Τριάδος)Η εορτή της Καθόδου του Αγίου Πνεύματος την πεντηκοστή ημέρα μετά το Πάσχα, που εορτάζεται ως εορτή της Αγίας Τριάδος, η Τρόιτσα της ρωσικής παράδοσης, όπου εικόνα της είναι η Αγία Τριάδα του Ρουμπλιόφ. Οι ναοί και τα σπίτια γεμίζουν με πράσινα κλαδιά, χόρτα και λουλούδια, επειδή το Πνεύμα είναι το Ζωοποιό. Στον Εσπερινό που ακολουθεί τη Θεία Λειτουργία οι πιστοί γονατίζουν για πρώτη φορά μετά το Πάσχα, πράγμα που η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος απαγόρευσε τις Κυριακές και σε όλες τις πενήντα ημέρες, ενώ ο ιερέας διαβάζει τρεις μακροσκελείς ευχές της γονυκλισίας, μία από τις οποίες για τους κεκοιμημένους. Η ευχή «Βασιλεύ Ουράνιε», που σιωπούσε από το Πάσχα, επιστρέφει στην αρχή κάθε ακολουθίας. Την επομένη είναι η Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος, την οποία η Εκκλησία της Ρουμανίας εορτάζει ως εορτή της Αγίας Τριάδος· την επόμενη Κυριακή εορτάζονται οι Άγιοι Πάντες, και την ημέρα μετά από αυτήν αρχίζει η νηστεία των Αγίων Αποστόλων. Ο λόγος του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου για την ημέρα είναι ακόμη εκείνος που ορίζει το Τυπικό του Αγίου Σάββα για ανάγνωση στον Όρθρο.ΒασικόΕκκλησιαστική ιστορίαΠεντηκοστή και γέννηση της ΕκκλησίαςΠενήντα ημέρες μετά την Ανάσταση, κατά την ιουδαϊκή εορτή των Εβδομάδων, το Άγιο Πνεύμα κατήλθε στους αποστόλους στην Ιερουσαλήμ σαν ορμητικός άνεμος και πύρινες γλώσσες, και εκείνοι μίλησαν έτσι ώστε προσκυνητές από κάθε έθνος τους άκουγαν στη δική τους γλώσσα. Η Εκκλησία βλέπει σε αυτό την αναίρεση της Βαβέλ: «Ὅτε καταβὰς τὰς γλώσσας συνέχεε, διεμέριζεν ἔθνη ὁ Ὕψιστος», ψάλλει το κοντάκιο της εορτής, «ὅτε τοῦ πυρὸς τὰς γλώσσας διένειμεν, εἰς ἑνότητα πάντας ἐκάλεσε». Ο Απόστολος Πέτρος κήρυξε ότι εκπληρώθηκε η προφητεία του Ιωήλ, και περίπου τρεις χιλιάδες βαπτίστηκαν εκείνη την ημέρα. Οι Πράξεις περιγράφουν την κοινότητα που ακολούθησε με μία φράση που η Εκκλησία δεν έπαψε ποτέ να παραθέτει: «ἦσαν δὲ προσκαρτεροῦντες τῇ διδαχῇ τῶν ἀποστόλων καὶ τῇ κοινωνίᾳ καὶ τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου καὶ ταῖς προσευχαῖς» (Πράξ. 2, 42). Στην εικόνα οι απόστολοι κάθονται σε ημικύκλιο, ανάμεσά τους και ο Απόστολος Παύλος, αν και δεν είχε ακόμη κληθεί, και κάτω από αυτούς, μέσα σε μια σκοτεινή αψίδα, κάθεται ένας γηραιός βασιλιάς που κρατά δώδεκα ειλητάρια: ο κόσμος, που περιμένει να του κηρυχθεί.ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΠερί της ενανθρωπήσεως του Λόγου (Μέγας Αθανάσιος)Η σύντομη πραγματεία του Μεγάλου Αθανασίου για το γιατί ο Λόγος έγινε σάρκα, το δεύτερο μισό ενός ενιαίου έργου, του οποίου το πρώτο είναι ο «Κατά Ελλήνων» λόγος. Γράφτηκε στα νιάτα του, πριν από την αρειανική έριδα κατά την παραδοσιακή χρονολόγηση, ή στην πρώτη του εξορία, τη δεκαετία του 330, κατά μια μεταγενέστερη. Η επιχειρηματολογία της αρχίζει από την πτώση ως ολίσθηση πίσω προς το τίποτα από το οποίο πλάστηκε το ανθρώπινο γένος: ο Θεός δεν μπορούσε να αφήσει την εικόνα Του να χαθεί, ούτε μπορούσε να πάρει πίσω τον λόγο Του ότι ο θάνατος θα ακολουθούσε την παράβαση. Έτσι ο Λόγος πήρε σώμα δεκτικό θανάτου, το παρέδωσε για όλους και το ανέστησε, και ο θάνατος καταλύθηκε από μέσα. Μια προσωπογραφία που έχει αμαυρωθεί, λέει, δεν πετιέται: έρχεται πάλι εκείνος που εικονίζεται σε αυτήν, ώστε η ομοιότητα να ανανεωθεί πάνω στο ίδιο ξύλο. Κοντά στο τέλος του βιβλίου βρίσκεται η φράση του που παρατίθεται συχνότερα: «Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν». Ο Κ. Σ. Λιούις προλόγισε την αγγλική μετάφραση του 1944 και βρήκε την ευκαιρία να προτρέψει τους αναγνώστες να διαβάζουν ένα παλαιό βιβλίο για κάθε καινούργιο.ΒασικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΠερί του Αγίου Πνεύματος (Μέγας Βασίλειος)Γράφτηκε γύρω στο 375 προς τον Αμφιλόχιο Ικονίου, με αφορμή μια διαμάχη για μια πρόθεση. Ο Μέγας Βασίλειος είχε αποδώσει δόξα στον Πατέρα μαζί με τον Υιό, από κοινού με το Άγιο Πνεύμα, και δέχτηκε επίθεση γι’ αυτό, επειδή η συνηθισμένη διατύπωση έθετε το Πνεύμα χαμηλότερα. Η απάντησή του είναι ότι το Πνεύμα συμπροσκυνείται και συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό επειδή είναι Θεός, και η πραγματεία συγκεντρώνει τις μαρτυρίες γι’ αυτό από την Αγία Γραφή και από όσα πράττει η Εκκλησία. Το εικοστό έβδομο κεφάλαιο είναι η κλασική ορθόδοξη διατύπωση για την άγραφη παράδοση: το σημείο του σταυρού, η στροφή προς την ανατολή στην προσευχή, τα λόγια της επικλήσεως και η ευλογία του ύδατος δεν βρίσκονται πουθενά στη Γραφή, και κανείς δεν τα αμφισβητεί. Έξι χρόνια αργότερα η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος ενσωμάτωσε τη διδασκαλία του στο Σύμβολο της Πίστεως.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΠνευματολογία (το Άγιο Πνεύμα)Το Άγιο Πνεύμα είναι το τρίτο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, το Κύριο και ζωοποιό, που εκπορεύεται από τον Πατέρα και μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό συμπροσκυνείται και συνδοξάζεται. Το Σύμβολο το λέει αυτό με τα λόγια του 381, και η πραγματεία του Μεγάλου Βασιλείου Περί του Αγίου Πνεύματος τα είχε προετοιμάσει. Το Πνεύμα αποστέλλεται στον κόσμο διά του Υιού, και αυτή είναι η αποστολή Του μέσα στον χρόνο· εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα, και αυτή είναι η αιώνια προέλευσή Του. Το Φιλιόκβε έκανε σύγχυση ανάμεσα στα δύο. Το Πνεύμα μίλησε διά των προφητών, επισκίασε την Παρθένο, κατέβηκε στον Ιορδάνη και κατά την Πεντηκοστή, και δίνεται σε κάθε χριστιανό στο Χρίσμα ως σφραγίδα της δωρεάς. Κατά την επίκληση μεταβάλλει τα Τίμια Δώρα. Ο Όσιος Σεραφείμ του Σάρωφ είπε ότι η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος είναι ο σκοπός όλης της χριστιανικής ζωής, και σχεδόν κάθε ορθόδοξη ακολουθία αρχίζει παρακαλώντας Το να έλθει.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΣωτηριολογία (η σωτηρία)Η σωτηρία, κατά την ορθόδοξη αντίληψη, είναι θεραπεία και απελευθέρωση πριν γίνει αθώωση. Η αμαρτία είναι αρρώστια και ο θάνατος αιχμαλωσία, και ο Χριστός είναι ο ιατρός που αναλαμβάνει την ασθένεια και ο νικητής που συντρίβει τη φυλακή: «θανάτῳ θάνατον πατήσας», όπως ψάλλει το πασχαλινό τροπάριο κάθε μέρα επί σαράντα ημέρες. Ο Σταυρός είναι η πληρέστερη πράξη αγάπης και η ήττα του διαβόλου, και η Ανάσταση είναι το νόημά του. Οι Πατέρες χρησιμοποιούν ελεύθερα τη γλώσσα του λύτρου και της θυσίας, αλλά ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ρωτά σε ποιον καταβλήθηκε το λύτρο και απαντά: όχι στον διάβολο, ούτε σε έναν Πατέρα που το απαίτησε. Η ορθόδοξη παράδοση δεν έκανε ποτέ την ικανοποίηση της θείας δικαιοσύνης κέντρο της ερμηνείας της σωτηρίας, όπως έκανε η λατινική Δύση μετά τον Άνσελμο. Το τέλος της σωτηρίας δεν είναι μια αλλαγμένη ετυμηγορία αλλά ένας αλλαγμένος άνθρωπος: η θέωση.ΒασικόΑγία ΓραφήΤα τέσσερα ΕυαγγέλιαΟι τέσσερις αφηγήσεις της ζωής, του θανάτου και της αναστάσεως του Χριστού που η Εκκλησία παρέλαβε από τους Αποστόλους: του Ματθαίου και του Ιωάννη, από δύο από τους Δώδεκα, του Μάρκου, από τον συνοδό του Αποστόλου Πέτρου, του οποίου το κήρυγμα, όπως λέει ο Παπίας, κατέγραψε, και του Λουκά, από τον ιατρό που ταξίδευε με τον Απόστολο Παύλο. Ο Άγιος Ειρηναίος υποστήριξε τον δεύτερο αιώνα ότι δεν μπορούν να είναι ούτε περισσότερες ούτε λιγότερες, όπως τέσσερις είναι οι άνεμοι και τέσσερα τα ζώα ενώπιον του θρόνου, και τα ζώα αυτά έγιναν τα σύμβολά τους σε κάθε ναό. Το Ευαγγέλιο δεν διαβάζεται μόνο: βρίσκεται πάνω στην Αγία Τράπεζα, βγαίνει στη Μικρά Είσοδο και το ασπάζονται. Στη διάρκεια του έτους η ανάγνωση περνά από το ένα Ευαγγέλιο στο άλλο: ο Ιωάννης από το Πάσχα ως την Πεντηκοστή, έπειτα ο Ματθαίος, έπειτα ο Λουκάς από τις εβδομάδες μετά την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, και ο Μάρκος κυρίως τα Σάββατα και τις Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ώστε όλη η Εκκλησία να τα ακούει με την ίδια σειρά την ίδια εποχή.ΒασικόΙερά ΜυστήριαΤο Άγιο ΒάπτισμαΤαφή μαζί με τον Χριστό και ανάσταση μαζί Του, μέσα στο νερό: το Μυστήριο με το οποίο ο άνθρωπος γεννιέται μέσα στην Εκκλησία. Η ορθόδοξη ακολουθία αρχίζει με τους εξορκισμούς· ο βαπτιζόμενος, ή ο ανάδοχος για ένα παιδί, στρέφεται προς τη δύση για να αποταχθεί τον Σατανά, φυσά και φτύνει εναντίον του, έπειτα στρέφεται προς την ανατολή για να συνταχθεί με τον Χριστό και λέει το Σύμβολο της Πίστεως. Το νερό αγιάζεται, ο βαπτιζόμενος χρίεται με έλαιο και βυθίζεται τρεις φορές στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ακολουθούν αμέσως το λευκό ένδυμα, ο σταυρός, το Χρίσμα και η πρώτη Θεία Κοινωνία, και κόβονται λίγες τρίχες από τα μαλλιά ως πρώτη προσφορά. Τα νήπια βαπτίζονται και κοινωνούν ως πλήρη μέλη της Εκκλησίας. Το Σύμβολο της Πίστεως ομολογεί «εν βάπτισμα εις άφεσιν αμαρτιών», και όσοι προσέρχονται από άλλες χριστιανικές ομολογίες γίνονται δεκτοί με βάπτισμα ή, κατ’ οικονομίαν, με χρίσμα ή με ομολογία πίστεως, όπως ορίζει η τοπική πράξη.ΒασικόΜοναχισμόςΤο Άγιον Όρος (Άθως)Η χερσόνησος της βόρειας Ελλάδας που είναι αφιερωμένη στους μοναχούς εδώ και περισσότερα από χίλια χρόνια, και η καρδιά του ορθόδοξου μοναχισμού. Ερημίτες ζούσαν εκεί πριν από τον δέκατο αιώνα, αλλά η ιστορία του ως Αγίου Όρους αρχίζει με τον Όσιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη, που ίδρυσε τη Μεγίστη Λαύρα το 963. Το μοιράζονται είκοσι κυρίαρχες μονές, δεκαεπτά ελληνικές, μία ρωσική, μία σερβική και μία βουλγαρική, και ανάμεσά τους σκήτες, κελλιά και ησυχαστήρια. Αυτοδιοικούνται μέσω της Ιεράς Κοινότητας στις Καρυές, υπό την πνευματική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριάρχη και την κυριαρχία του ελληνικού κράτους· τηρούν το Ιουλιανό ημερολόγιο και τη βυζαντινή ώρα, και δεν δέχονται γυναίκες, γιατί το Όρος θεωρείται Περιβόλι της Παναγίας, η οποία κατά την παράδοση αποβιβάστηκε εκεί καθ' οδόν προς την Κύπρο. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς προσευχήθηκε εκεί και ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης επιμελήθηκε εκεί τη Φιλοκαλία, και ύστερα από μακρά παρακμή τα τέλη του εικοστού αιώνα του έφεραν ξανά νέους μοναχούς, πολλούς από αυτούς πνευματικά τέκνα του Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστή. Οι άνδρες έρχονται ως προσκυνητές με ειδική άδεια, το διαμονητήριο, και μένουν ως φιλοξενούμενοι των μοναχών.ΒασικόΘεολογία και δόγμαΧριστολογίαΤο ποιος είναι ο Χριστός, όπως το όρισαν οι Σύνοδοι μέσα σε τετρακόσια χρόνια: ένα Πρόσωπο, ο αιώνιος Υιός, σε δύο τέλειες φύσεις, θεία και ανθρώπινη, ενωμένες ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως, αχωρίστως. Κάθε σκέλος αυτής της πρότασης απαντά σε κάποιον. Ο Νεστόριος διαίρεσε τον Χριστό σε Θεό και σε έναν άνθρωπο συνημμένο με Αυτόν, και η Έφεσος το 431 απάντησε ότι Εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο είναι Θεός, άρα εκείνη είναι Θεοτόκος. Ο Ευτυχής άφησε την ανθρωπότητα να διαλυθεί μέσα στη θεότητα, και η Χαλκηδόνα το 451 απάντησε με τα τέσσερα επιρρήματα. Οι μονοθελήτες απέδωσαν στον Χριστό μία θέληση, και η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος το 681, σε συμφωνία με τον Άγιο Μάξιμο, απάντησε ότι κάθε φύση έχει τη δική της θέληση και ενέργεια, και ότι η ανθρώπινη υπακούει ελεύθερα στη θεία. Επειδή το Πρόσωπο είναι ένα, ό,τι ανήκει σε καθεμιά από τις δύο φύσεις μπορεί να λεχθεί γι’ Αυτόν: ο Θεός σταυρώθηκε, και άνθρωπος προσκυνείται. Οι Αρχαίες Ανατολικές Εκκλησίες, που δεν δέχθηκαν τη Χαλκηδόνα, παραμένουν χωρισμένες, και ο διάλογος μαζί τους δεν έχει καταλήξει σε ένωση.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΑγία ΣοφίαΗ Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης, αφιερωμένη στην Αγία Σοφία του Θεού, που είναι ο Χριστός. Ο Ιουστινιανός την έχτισε σε πέντε χρόνια και την εγκαινίασε το 537, αφού ο προηγούμενος ναός είχε καεί στη Στάση του Νίκα· οι αρχιτέκτονές της, ο Ανθέμιος ο Τραλλιανός και ο Ισίδωρος ο Μιλήσιος, ύψωσαν έναν τρούλο που, κατά τον Προκόπιο, έμοιαζε να κρέμεται από τον ουρανό με χρυσή αλυσίδα. Ο τρούλος έπεσε το 558 και ξαναχτίστηκε ψηλότερος. Επί εννέα αιώνες ήταν ο καθεδρικός ναός του Οικουμενικού Πατριάρχη και το πρότυπο της ορθόδοξης λατρείας: η λειτουργική της τάξη έγινε τάξη ολόκληρης της Εκκλησίας, και μέσα στον ναό αυτόν οι απεσταλμένοι του ηγεμόνα Βλαδίμηρου δεν ήξεραν αν βρίσκονταν στον ουρανό ή στη γη. Οι Σταυροφόροι τη λεηλάτησαν το 1204. Στις 29 Μαΐου 1453 έγινε τέμενος, και με τον καιρό τα ψηφιδωτά της καλύφθηκαν με κονίαμα· το 1934 έγινε μουσείο, οπότε πολλά από αυτά αποκαλύφθηκαν, και το 2020 ξανά τέμενος, παρά τις διαμαρτυρίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των Ορθοδόξων Εκκλησιών σε όλο τον κόσμο.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Ιωακείμ και Άννα, οι ΘεοπάτορεςΟι γονείς της Θεοτόκου, που μνημονεύονται στο τέλος κάθε ακολουθίας, όταν ο ιερέας αναφέρει τους αγίους και δικαίους Θεοπάτορες. Η Γραφή δεν τους κατονομάζει. Η παράδοση που ψάλλει η Εκκλησία, από το αρχαίο βιβλίο που λέγεται Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, μιλά για ένα ζεύγος που υπέμενε το όνειδος της ατεκνίας, για την προσφορά του Ιωακείμ που απορρίφθηκε στον Ναό, για την Άννα που προσευχόταν στον κήπο της δίπλα σε μια φωλιά σπουργιτιών, και για έναν άγγελο που στάλθηκε και στους δύο. Η Εκκλησία εορτάζει τη σύλληψη της κόρης τους στις 9 Δεκεμβρίου, τη γέννησή της στις 8 Σεπτεμβρίου και τους ίδιους την επομένη. Κατά την ορθόδοξη διδασκαλία εκείνη συνελήφθη όπως κάθε παιδί: το λατινικό δόγμα ότι προφυλάχθηκε από την κληρονομιά του Αδάμ δεν γίνεται δεκτό. Μνήμη: 9 Σεπτεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος (9ος αι.)Δύο αδελφοί από τη Θεσσαλονίκη που μεγάλωσαν μιλώντας τα σλαβικά των χωριών γύρω από την πόλη. Ο Κωνσταντίνος, λόγιος, και ο Μεθόδιος, πρώην διοικητής που έγινε μοναχός, στάλθηκαν το 863 από τον αυτοκράτορα και τον Πατριάρχη Φώτιο στη Μεγάλη Μοραβία, ύστερα από αίτημα του ηγεμόνα της για διδασκάλους που θα μπορούσαν να κηρύττουν στη γλώσσα του ίδιου του λαού. Ο Κωνσταντίνος δημιούργησε ένα αλφάβητο, το γλαγολιτικό, και μετέφρασαν τα Ευαγγέλια και τις ακολουθίες. Γερμανοί κληρικοί αντέτειναν ότι ο Θεός μπορεί να λατρεύεται μόνο στα εβραϊκά, στα ελληνικά και στα λατινικά, και οι αδελφοί έφεραν τη διαφωνία στη Ρώμη και δικαιώθηκαν. Ο Κωνσταντίνος πέθανε εκεί το 869, αφού είχε λάβει ως μοναχός το όνομα Κύριλλος· ο Μεθόδιος, που φυλακίστηκε για χρόνια από Βαυαρούς επισκόπους, ολοκλήρωσε το έργο. Οι μαθητές τους, όταν εκδιώχθηκαν, το μετέφεραν στη Βουλγαρία, όπου δημιουργήθηκε το κυριλλικό αλφάβητο στη μνήμη του Κυρίλλου. Μνήμη: 11 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ανδρέας ο ΠρωτόκλητοςΨαράς από τη Βηθσαϊδά και μαθητής του Ιωάννη του Βαπτιστή, που τον άκουσε να δείχνει τον Χριστό, Τον ακολούθησε και ήταν ο πρώτος από τους Δώδεκα που κλήθηκε· έπειτα πήγε, βρήκε τον αδελφό του Σίμωνα Πέτρο και τον έφερε. Η παράδοση τον στέλνει βόρεια και δυτικά να κηρύξει γύρω από τον Εύξεινο Πόντο, στους Σκύθες και στην Ελλάδα, και τον θέλει σταυρωμένο στην Πάτρα σε σταυρό σχήματος Χ. Η Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως ανάγει την αρχή της σε αυτόν, γι’ αυτό και ο Οικουμενικός Πατριάρχης εορτάζει την ημέρα του με όλη τη λαμπρότητα του Θρόνου· η Ρώμη εορτάζει τον αδελφό του Πέτρο στις 29 Ιουνίου, και κάθε χρόνο οι δύο θρόνοι στέλνουν αντιπροσωπείες ο ένας στην εορτή του άλλου. Είναι προστάτης της Ρωσίας και της Ρουμανίας, και η τιμία κάρα του επιστράφηκε στην Πάτρα το 1964. Μνήμη: 30 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Βαρνάβας ο ΑπόστολοςΟ Ιωσής, Λευίτης από την Κύπρο, τον οποίο οι Απόστολοι ονόμασαν Βαρνάβα, δηλαδή «υιός παρακλήσεως» (Πράξ. 4, 36). Πούλησε ένα χωράφι και έθεσε τα χρήματα στα πόδια των Αποστόλων, και όταν ο Παύλος ήρθε στα Ιεροσόλυμα, νεοφώτιστος που κανείς δεν τον εμπιστευόταν, ο Βαρνάβας ήταν εκείνος που τον πήρε από το χέρι και τον οδήγησε στους Αποστόλους. Έφερε τον Παύλο στην Αντιόχεια, και οι δυο τους έπλευσαν στην Κύπρο στην πρώτη περιοδεία, όπου πίστεψε ο ανθύπατος. Χώρισαν εξαιτίας του Ιωάννη Μάρκου, και ο Βαρνάβας πήρε τον Μάρκο μαζί του στην Κύπρο, στην πατρίδα του. Κατά την παράδοση λιθοβολήθηκε στη Σαλαμίνα. Το 478 βρέθηκε ο τάφος του με ένα αντίγραφο του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου πάνω στο στήθος του, και με βάση αυτό ο αυτοκράτορας επιβεβαίωσε ότι η Εκκλησία της Κύπρου, ιδρυμένη από Απόστολο, δεν όφειλε τίποτε στην Αντιόχεια: το αυτοκέφαλό της στηρίζεται σε αυτόν τον τάφο. Μνήμη: 11 Ιουνίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Βλαδίμηρος ο ΙσαπόστολοςΜέγας Πρίγκιπας του Κιέβου, ειδωλολάτρης που, κατά την ίδια τη διήγηση του χρονικού, είχε στήσει νέα είδωλα, είχε σκοτώσει έναν αδελφό του και είχε εκατοντάδες παλλακίδες, και που έστειλε απεσταλμένους να εξετάσουν τις θρησκείες και άκουσε από αυτούς για τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης ότι δεν ήξεραν αν βρίσκονταν στον ουρανό ή στη γη. Βαπτίστηκε στη Χερσώνα το 988, παντρεύτηκε την Άννα, αδελφή του αυτοκράτορα, και έβαλε να βαπτιστεί ο λαός του Κιέβου στον Δνείπερο. Το χρονικό σημειώνει την αλλαγή του ανθρώπου: έτρεφε τους φτωχούς από το δικό του τραπέζι και δίσταζε να εκτελέσει ακόμη και ληστές, από φόβο μήπως αμαρτήσει. Ίδρυσε σχολεία και ναούς και εκοιμήθη το 1015. Μνήμη: 15 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γρηγόριος Νύσσης (περ. 335-395)Επίσκοπος Νύσσης, μικρότερος αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου και ο πιο τολμηρός νους ανάμεσα στους Καππαδόκες Πατέρες. Πριν γίνει επίσκοπος ήταν έγγαμος ρήτορας· καθαιρέθηκε μία φορά από την αρειανική μερίδα, και μετά τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο, το 381, ονομάστηκε με αυτοκρατορικό νόμο ένας από τους επισκόπους των οποίων η κοινωνία όριζε την Ορθοδοξία. Το Περί του βίου Μωυσέως ερμηνεύει την ανάβαση στο Σινά ως ανάβαση της ψυχής στον γνόφο όπου είναι ο Θεός, και η διδασκαλία του για την επέκταση, ότι δηλαδή η ψυχή δεν παύει ποτέ να εκτείνεται προς τον Θεό, επειδή ο Θεός είναι άπειρος και άπειρη είναι και η πορεία, είναι το δώρο του στην Εκκλησία. Οι διατυπώσεις του για την αποκατάσταση των πάντων είναι το μόνο σημείο όπου η Εκκλησία τον διαβάζει με προσοχή και όχι κατά γράμμα, και το δηλώνει. Ο Μέγας Κατηχητικός Λόγος και το Περί κατασκευής ανθρώπου παραμένουν θεμελιώδη έργα. Μνήμη: 10 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Δημήτριος ο ΜυροβλύτηςΝεαρός αξιωματικός της Θεσσαλονίκης, που μαρτύρησε γύρω στο 306 επί Μαξιμιανού, και ο πολιούχος που η πόλη θεωρεί από τότε δικό της. Κατά τη διήγηση που διαβάζει η Εκκλησία, φυλακίστηκε επειδή δίδασκε τον Χριστό και ευλόγησε τον νεαρό Νέστορα, που μπήκε στην αρένα και σκότωσε τον κορυφαίο μονομάχο του αυτοκράτορα· οι στρατιώτες στάλθηκαν στη φυλακή και λόγχισαν τον Δημήτριο. Πάνω από τον τάφο του υψώθηκε τον πέμπτο αιώνα μια μεγάλη βασιλική, που στέκει ακόμη. Τα Θαύματα του Αγίου Δημητρίου, γραμμένα τον έβδομο αιώνα, του αποδίδουν την υπεράσπιση της πόλης στις πολιορκίες των Σλάβων και των Αβάρων. Ένα ευωδιαστό μύρο που συγκεντρωνόταν στον τάφο του του έδωσε το όνομα Μυροβλύτης. Η εορτή του είναι αργία στην πόλη. Μνήμη: 26 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Διονύσιος ο ΑρεοπαγίτηςΟ δικαστής του Αρείου Πάγου που πίστεψε όταν ο Απόστολος Παύλος κήρυξε στην Αθήνα, και κατά την παράδοση ο πρώτος επίσκοπος της πόλης και μάρτυρας. Τα συγγράμματα που φέρουν το όνομά του, Περί θείων ονομάτων, Περί μυστικής θεολογίας, Περί της ουρανίας ιεραρχίας και Περί της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, διαμόρφωσαν ολόκληρη την αποφατική παράδοση της Ανατολής και επιπλέον μεγάλο μέρος της Δύσης. Η σύγχρονη έρευνα τα χρονολογεί γύρω στο 500, τέσσερις αιώνες μετά τον άνδρα των Πράξεων, και η Εκκλησία δεν το θεώρησε λόγο να τα παραμερίσει: τα σχόλια του Ιωάννη Σκυθοπόλεως, που παραδόθηκαν με το όνομα του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, και οι ερμηνείες του ίδιου του Μαξίμου κατοχύρωσαν την ορθόδοξη ανάγνωσή τους, και με αυτή την ανάγνωση γίνονται δεκτά. Ο άγιος τιμάται στη δική του ημέρα, και τα Αρεοπαγιτικά συγγράμματα στέκονται με το δικό τους κύρος. Μνήμη: 3 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ειρηναίος Λουγδούνου (περ. 130-202)Επίσκοπος Λουγδούνου (Λυών) στη Γαλατία, γεννημένος στη Μικρά Ασία, που ως παιδί άκουσε τον Άγιο Πολύκαρπο να μιλά για όσα είχε ακούσει από τον Απόστολο Ιωάννη: απείχε δύο κρίκους από τους Αποστόλους, και το έλεγε ο ίδιος. Εναντίον των Γνωστικών, που δίδασκαν μια μυστική γνώση ανώτερη από την πίστη της Εκκλησίας και έναν θεό δημιουργό κατώτερο από τον αληθινό, έγραψε τα πέντε βιβλία του Έλεγχος και ανατροπή της ψευδωνύμου γνώσεως (Κατά αιρέσεων), το πρώτο μεγάλο έργο χριστιανικής θεολογίας μετά την Καινή Διαθήκη. Οι απαντήσεις του είναι εκείνες που δίνει ακόμη η Εκκλησία: υπάρχει ένας Θεός, που δημιούργησε τον κόσμο και τον έσωσε· η πίστη είναι φανερή και παραδίδεται μέσω των επισκόπων των Εκκλησιών που ίδρυσαν οι Απόστολοι· και ο Χριστός ανακεφαλαιώνει τον Αδάμ, ζώντας ξανά τη ζωή μας ορθά από την αρχή της. Δόξα του Θεού είναι ο ζωντανός άνθρωπος, έγραψε, και ζωή του ανθρώπου είναι η θέα του Θεού. Μνήμη: 23 Αυγούστου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιάκωβος ο ΑδελφόθεοςΟ πρώτος επίσκοπος Ιεροσολύμων και η φωνή που έλυσε το ζήτημα στην Αποστολική Σύνοδο, όταν η Εκκλησία έπρεπε να αποφασίσει αν οι εξ εθνών οφείλουν να τηρούν τον Νόμο: η κρίση του ήταν να μην τους παρενοχλούν. Έγραψε την επιστολή που λέει ότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή. Η ορθόδοξη παράδοση κατανοεί το «αδελφός του Κυρίου» όπως το κατανοούσε πάντοτε η Εκκλησία, ως γιο του Ιωσήφ από προηγούμενο γάμο, επειδή η Μητέρα του Θεού έμεινε παρθένος. Ο Ιώσηπος αναφέρει ότι ο αρχιερέας διέταξε να τον λιθοβολήσουν το 62, και η διήγηση που διασώζει ο Ευσέβιος λέει ότι τον έριξαν από τον Ναό και τον χτύπησαν με ρόπαλο ενώ προσευχόταν για τους φονιάδες του. Η αρχαιότερη λειτουργία που είναι ακόμη σε χρήση φέρει το όνομά του και τελείται την ημέρα της μνήμης του. Μνήμη: 23 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος (περ. 35-108)Επίσκοπος Αντιοχείας μετά τους Αποστόλους, συνελήφθη επί Τραϊανού και οδηγήθηκε υπό φρούρηση μέσα από τη Μικρά Ασία για να ριχτεί στα θηρία στη Ρώμη. Καθ’ οδόν έγραψε επτά επιστολές προς τις Εκκλησίες, που είναι το πιο καθαρό παράθυρο που υπάρχει προς την Εκκλησία της γενιάς μετά τους Αποστόλους: ένας επίσκοπος, πρεσβύτεροι και διάκονοι σε κάθε πόλη· μια Ευχαριστία που είναι η σάρκα του Χριστού, «φάρμακον ἀθανασίας»· και μια Εκκλησία που πρώτος αυτός την ονόμασε καθολική, σε μια φράση που συνήθως παρατίθεται λανθασμένα: «ὅπου ἂν φανῇ ὁ ἐπίσκοπος, ἐκεῖ τὸ πλῆθος ἔστω, ὥσπερ ὅπου ἂν ᾖ Χριστὸς Ἰησοῦς, ἐκεῖ ἡ καθολικὴ ἐκκλησία». Παρακάλεσε τους Ρωμαίους να μην τον σώσουν. «Σῖτός εἰμι Θεοῦ», έγραψε, «καὶ δι᾽ ὀδόντων θηρίων ἀλήθομαι, ἵνα καθαρὸς ἄρτος εὑρεθῶ τοῦ Χριστοῦ». Μνήμη: 20 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιωάννης της ΚλίμακοςΗγούμενος της μονής του Σινά τον έβδομο αιώνα και συγγραφέας της Κλίμακος, τριάντα βαθμίδες για τα τριάντα χρόνια της κρυφής ζωής του Χριστού. Ήρθε στο Σινά δεκαέξι ετών, έζησε σαράντα χρόνια σε σιωπή στην τοποθεσία Θωλάς πριν γίνει ηγούμενος, και έγραψε το βιβλίο ύστερα από παράκληση ενός άλλου ηγουμένου που ήθελε έναν κανόνα για τους μοναχούς του. Η Εκκλησία τον διαβάζει δύο φορές μέσα στη Σαρακοστή: η μνήμη του πέφτει στις 30 Μαρτίου και η Δ΄ Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι αφιερωμένη σε αυτόν, ώστε η Κλίμαξ να τίθεται μπροστά σε κάθε ενορία και όχι μόνο σε κάθε μοναστήρι. Μνήμη: 30 Μαρτίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιωάννης της Σαγκάης και του Σαν ΦρανσίσκοΟ Μιχαήλ Μαξίμοβιτς, πρόσφυγας της Ρωσικής Επανάστασης, έγινε μοναχός στη Σερβία και στάλθηκε το 1934 επίσκοπος στη Σαγκάη. Κοιμόταν, όποτε κοιμόταν, καθιστός, τελούσε τη Θεία Λειτουργία κάθε μέρα, περπατούσε ξυπόλυτος και περιμάζευε ορφανά από τους δρόμους: περίπου τρεις χιλιάδες πεντακόσια πέρασαν από το σπίτι του. Όταν ήρθαν οι κομμουνιστές, το 1949, έβγαλε όλο του το ποίμνιο σε έναν καταυλισμό στο νησί Τουμπαμπάο των Φιλιππίνων και πήγε ο ίδιος στην Ουάσιγκτον να πείσει το Κογκρέσο να τους δεχτεί. Έπειτα έγινε αρχιεπίσκοπος στη Δυτική Ευρώπη, όπου αποκατέστησε την τιμή των δυτικών αγίων της εποχής πριν από το Σχίσμα, και από το 1962 στο Σαν Φρανσίσκο. Κοιμήθηκε το 1966 στο Σιάτλ. Αγιοκατατάχθηκε από τη Ρωσική Εκκλησία της Διασποράς το 1994. Μνήμη: 19 Ιουνίου (με το παλαιό ημερολόγιο, 2 Ιουλίου).ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Κύριλλος ΙεροσολύμωνΕπίσκοπος Ιεροσολύμων στα μέσα του 4ου αιώνα, που εξορίστηκε τρεις φορές από αυτοκράτορες της αρειανικής μερίδας και αποκαταστάθηκε άλλες τόσες, και που στο τέλος της ζωής του έλαβε μέρος στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο. Οι Κατηχήσεις του, που εκφωνήθηκαν στον ναό του Παναγίου Τάφου προς όσους προετοιμάζονταν για το βάπτισμα τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή γύρω στο 350, είναι η πληρέστερη εικόνα που διαθέτουμε για το πώς δίδασκε η αρχαία Εκκλησία το Σύμβολο της Πίστεως. Οι πέντε Μυσταγωγικές Κατηχήσεις που τις ακολουθούν, οι οποίες εξηγούν το βάπτισμα, το χρίσμα και τη Θεία Ευχαριστία στους νεοφώτιστους τη Διακαινήσιμο εβδομάδα, είναι η αρχαιότερη μαρτυρία για την ευχαριστιακή μεταβολή με την επίκληση του Αγίου Πνεύματος· ορισμένοι μελετητές τις αποδίδουν στον διάδοχό του Ιωάννη. Μνήμη: 18 Μαρτίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Λουκάς ο Ευαγγελιστής«Ο ιατρός ο αγαπητός» (Κολ. 4, 14), εθνικός και συνοδός του Αποστόλου Παύλου στις περιοδείες του, που έμεινε μαζί του όταν οι άλλοι είχαν φύγει. Έγραψε το Ευαγγέλιο που αρχίζει με την αναγγελία του αγγέλου στον Ζαχαρία, έπειτα με τον Ευαγγελισμό και τη διήγηση της Γεννήσεως όπως τη φύλαγε η Θεοτόκος στην καρδιά της, και τη συνέχειά του, τις Πράξεις των Αποστόλων, όπου το «εμείς» του σημειώνει τα τμήματα του ταξιδιού που μοιράστηκε. Οι παραβολές του ασώτου υιού και του καλού Σαμαρείτη βρίσκονται μόνο σε αυτό. Η παράδοση τον θέλει πρώτο αγιογράφο, που ζωγράφισε τη Μητέρα του Θεού εκ του φυσικού, και η Εκκλησία το κατανοεί ως διαβεβαίωση ότι η εικόνα ανάγεται στους Αποστόλους. Τελείωσε τη ζωή του, κατά την παράδοση, στη Βοιωτία. Μνήμη: 18 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Μάρκος ο ΕυαγγελιστήςΟ Ιωάννης Μάρκος, στο σπίτι της μητέρας του οποίου, στα Ιεροσόλυμα, συναθροιζόταν η Εκκλησία για να προσευχηθεί, ξάδελφος του Βαρνάβα, που ακολούθησε τον Παύλο στην πρώτη περιοδεία και γύρισε πίσω, και τον οποίο ο Παύλος ζήτησε αργότερα, επειδή του ήταν χρήσιμος. Ο Παπίας αναφέρει ότι έγινε ερμηνευτής του Πέτρου και κατέγραψε το κήρυγμα του Πέτρου, γι’ αυτό και το Ευαγγέλιό του είναι σύντομο, γοργό και γεμάτο από όσα θυμάται ένας αυτόπτης μάρτυρας. Η Εκκλησία της Αλεξανδρείας αποκαλεί τον εαυτό της Θρόνο του Αγίου Μάρκου: κατά την παράδοσή της, εκείνος την ίδρυσε και σύρθηκε ως τον θάνατο στους δρόμους της γύρω στο 68. Τα λείψανά του μεταφέρθηκαν στη Βενετία το 828. Μνήμη: 25 Απριλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως (1846-1920)Ο Αναστάσιος Κεφαλάς γεννήθηκε στη Θράκη το 1846, δούλεψε ως μικρός υπάλληλος σε κατάστημα στην Κωνσταντινούπολη και έγραφε ρητά της Γραφής πάνω στα χαρτιά με τα οποία τύλιγε τα εμπορεύματα που πουλούσε. Έγινε μοναχός στη Χίο, σπούδασε στην Αθήνα και χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Πενταπόλεως στην Αίγυπτο, όπου οι συκοφαντίες στην πατριαρχική αυλή προκάλεσαν την απομάκρυνσή του το 1890, χωρίς να του δοθεί η ευκαιρία να απολογηθεί. Ποτέ δεν υπερασπίστηκε τον εαυτό του. Κήρυξε στα χωριά της Ελλάδας ως περιοδεύων ιεροκήρυκας, διηύθυνε τη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή στην Αθήνα επί δεκατέσσερα χρόνια, και το 1904 ίδρυσε τη γυναικεία Μονή της Αγίας Τριάδος στην Αίγινα, όπου έζησε ως πνευματικός και κηπουρός της. Εκοιμήθη σε θάλαμο απόρων νοσοκομείου της Αθήνας το 1920. Είναι από τους πιο αγαπημένους αγίους της νεότερης Ελλάδας, και τον τάφο του στην Αίγινα τον επισκέπτονται καθημερινά. Αγιοκατατάχθηκε το 1961. Μνήμη: 9 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Νικόλαος Μύρων της Λυκίας (περ. 270-343)Επίσκοπος Μύρων της Λυκίας τον 4ο αιώνα, φυλακίστηκε επί Διοκλητιανού και απελευθερώθηκε επί Μεγάλου Κωνσταντίνου, και είναι ίσως, ύστερα από τη Θεοτόκο, ο πιο αγαπητός άγιος σε όλο τον χριστιανικό κόσμο. Οι διηγήσεις γι’ αυτόν μιλούν για δικαιοσύνη πριν μιλήσουν για θαύματα: το χρυσάφι που έριξε νύχτα από το παράθυρο ενός ανθρώπου καταστραμμένου οικονομικά, για να μην πουληθούν οι τρεις κόρες του, και οι τρεις αθώοι που τους κατέβασε από το ικρίωμα του δημίου αρπάζοντας το ξίφος. Η παράδοση τον τοποθετεί στη Νίκαια και λέει ότι ράπισε τον Άρειο· οι αρχαιότεροι κατάλογοι των επισκόπων που ήταν εκεί δεν τον αναφέρουν, και όμως η Εκκλησία το ψάλλει, ως διήγηση για το πόσο αξίζει η αλήθεια. Τα λείψανά του αφαιρέθηκαν και μεταφέρθηκαν στο Μπάρι το 1087, και η ημέρα αυτή τιμάται. Ο Σάντα Κλάους της Δύσης είναι μακρινός απόγονός του. Μνήμη: 6 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Παντελεήμων ο ΙαματικόςΓιατρός από τη Νικομήδεια, γιος ειδωλολάτρη πατέρα και χριστιανής μητέρας, που διδάχτηκε την πίστη από τον ιερέα Ερμόλαο, θεράπευε στο όνομα του Χριστού και δεν έπαιρνε αμοιβή: η Εκκλησία τον κατατάσσει ανάμεσα στους Αναργύρους, τους αγίους γιατρούς που δεν δέχονταν να πληρωθούν. Τον κατήγγειλαν συνάδελφοί του, των οποίων οι ασθενείς είχαν πάει σε εκείνον, και μαρτύρησε γύρω στο 305 επί Μαξιμιανού. Το όνομά του ήταν Παντολέων, όλος λέων, και φωνή από τον ουρανό το άλλαξε σε Παντελεήμων, πανελεήμων. Μνημονεύεται στον αγιασμό, στο ευχέλαιο και σε πολλές ακολουθίες για τους ασθενείς, και η ρωσική μονή του Αγίου Όρους φέρει το όνομά του και φυλάσσει την κάρα του. Μνήμη: 27 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης (1866-1938)Ο Συμεών Αντόνωφ, ένας ρωμαλέος νεαρός χωρικός από την επαρχία του Ταμπόφ, ήρθε το 1892 στη ρωσική Μονή του Αγίου Παντελεήμονος στο Άγιον Όρος και έμεινε εκεί σαράντα έξι χρόνια, τα περισσότερα ως οικονόμος του μύλου και των εργαστηρίων. Ύστερα από μήνες αγώνα τόσο σκοτεινού που νόμιζε ότι ήταν εγκαταλελειμμένος, είδε τον Χριστό μέσα στον ναό, και αργότερα άκουσε τον λόγο που έγινε ολόκληρη η διδασκαλία του: κράτα τον νου σου στον άδη και μην απελπίζεσαι. Όσα έγραψε στα τετράδια που βρέθηκαν μετά τον θάνατό του είναι απλά και πολύ δύσκολα: η αγάπη για τους εχθρούς είναι το κριτήριο για το αν κάποιος γνωρίζει καθόλου τον Θεό, και έργο του μοναχού είναι να προσεύχεται για όλο τον κόσμο, για όλον τον Αδάμ, όπως για τον εαυτό του. Ο μαθητής του, ο Όσιος Σωφρόνιος του Έσσεξ, τα εξέδωσε. Εκοιμήθη το 1938 και αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1987. Μνήμη: 24 Σεπτεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Σπυρίδων ΤριμυθούντοςΒοσκός από την Κύπρο, έγγαμος, με μια κόρη, που έγινε επίσκοπος Τριμυθούντος και συνέχισε να βόσκει πρόβατα. Υπέφερε στον τελευταίο διωγμό και κατά την παράδοση ήρθε στη Νίκαια, όπου λέγεται ότι απάντησε σε έναν φιλόσοφο με ένα μόνο κεραμίδι, από το οποίο ξεπήδησε φωτιά, έτρεξε νερό, και στο χέρι του έμεινε πηλός: τρία και ένα. Η Εκκλησία τον υμνεί ως απλό και αγράμματο και ισάξιο των σοφών, και ως θαυματουργό που τα χαρίσματά του ήταν για τους φτωχούς. Το σώμα του, άφθαρτο, μεταφέρθηκε έξω από την Κωνσταντινούπολη όταν έπεσε η Πόλη και έφτασε στην Κέρκυρα το 1456, και η Κέρκυρα τον φυλάσσει από τότε, λιτανεύοντάς τον στους δρόμους τέσσερις φορές τον χρόνο. Μνήμη: 12 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Στέφανος ο ΠρωτομάρτυςΈνας από τους επτά άνδρες που όρισαν οι Απόστολοι για να διακονούν στις τράπεζες, ώστε οι ίδιοι να αφοσιωθούν στην προσευχή και στον λόγο, τους πρώτους διακόνους, και ο πρώτος που πέθανε για τον Χριστό. Κατηγορημένος ενώπιον του Συνεδρίου, απάντησε με έναν λόγο που ξεκινά από τον Αβραάμ, φτάνει ως τον Ναό και τελειώνει κατηγορώντας τους δικαστές του, είδε τους ουρανούς ανοιγμένους και τον Υιό του Ανθρώπου να στέκεται στα δεξιά του Θεού, και λιθοβολήθηκε έξω από την πόλη προσευχόμενος: «Κύριε, μη στήσης αυτοίς την αμαρτίαν ταύτην» (Πράξ. 7, 60). Ο νέος που φύλαγε τα ιμάτια ήταν ο Σαύλος. Η Εκκλησία τον ονομάζει αρχιδιάκονο και τον εορτάζει την τρίτη ημέρα των Χριστουγέννων, ώστε την εορτή της γεννήσεως να την ακολουθεί αμέσως η πρώτη γέννηση στον ουρανό. Τα λείψανά του βρέθηκαν το 415. Μνήμη: 27 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΆλωση της Κωνσταντινούπολης (1453)Η κατάληψη της Πόλης από τον Οθωμανό σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ την Τρίτη 29 Μαΐου 1453, ύστερα από πολιορκία επτά εβδομάδων, που έθεσε τέλος στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία της Ανατολής. Ο τελευταίος αυτοκράτορας, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, έπεσε μαχόμενος στα τείχη, και το σώμα του δεν αναγνωρίστηκε ποτέ. Την προηγούμενη νύχτα Έλληνες και Λατίνοι προσευχήθηκαν μαζί στην Αγία Σοφία, την οποία το μεγαλύτερο μέρος του λαού απέφευγε από τότε που είχε διακηρυχθεί εκεί η ένωση της Φλωρεντίας, τον Δεκέμβριο του προηγούμενου έτους. Η Πόλη λεηλατήθηκε και η Μεγάλη Εκκλησία έγινε τζαμί. Ο Μωάμεθ έκανε έπειτα πατριάρχη, το 1454, τον μαθητή του Αγίου Μάρκου Εφέσου Γεννάδιο Σχολάριο, πολέμιο της ένωσης, και κεφαλή όλων των Ορθοδόξων της αυτοκρατορίας, κι έτσι το Πατριαρχείο επέζησε ως Εκκλησία ενός υπόδουλου λαού για σχεδόν πέντε αιώνες. Οι Έλληνες θεωρούν ακόμη την Τρίτη αποφράδα ημέρα. Η Αγία Σοφία έγινε μουσείο το 1934 και ξανά τζαμί το 2020.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΑνακεφαλαίωσηΟ Χριστός ανακεφαλαιώνει στον εαυτό Του ολόκληρη την ανθρώπινη ζωή και τη ζει ξανά σωστά. Ο Άγιος Ειρηναίος το αναπτύσσει λεπτομερώς κατά των Γνωστικών: εκεί όπου ο Αδάμ παράκουσε μπροστά σε ένα ξύλο, ο Χριστός υπακούει πάνω σε ένα ξύλο· εκεί όπου η Εύα πίστεψε σε έναν αγγελιοφόρο και έδεσε τον εαυτό της, η Παρθένος πίστεψε σε έναν αγγελιοφόρο και έλυσε τον κόμπο· και ο Χριστός πέρασε από κάθε ηλικία της ζωής, τη βρεφική, την παιδική, τη νεανική και την ώριμη, αγιάζοντας την καθεμιά με την παρουσία Του σε αυτήν. Η σωτηρία, κατά την ανάγνωση αυτή, δεν είναι μια συναλλαγή που γίνεται πάνω από τα κεφάλια μας, αλλά μια δεύτερη διαδρομή ολόκληρης της ανθρώπινης πορείας, σωστή αυτή τη φορά, από Κάποιον που είναι δικός μας.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΑνάληψη του ΚυρίουΣαράντα ημέρες μετά το Πάσχα, ημέρα Πέμπτη, ο Χριστός οδήγησε τους μαθητές Του έξω, στο Όρος των Ελαιών, τους ευλόγησε και αναλήφθηκε με το σώμα, ώσπου νεφέλη Τον πήρε από τα μάτια τους, και δύο άνδρες με λευκά ενδύματα τους είπαν ότι θα έρθει πάλι με τον ίδιο τρόπο. Η εορτή έρχεται αμέσως μετά την Απόδοση του Πάσχα, που γίνεται την προηγούμενη ημέρα. Η Εκκλησία βλέπει σε αυτήν την ανθρώπινη φύση, τη δική μας φύση, να αναλαμβάνεται στη ζωή του Θεού και να κάθεται εκ δεξιών του Πατρός, και δεν την εννοεί ως αναχώρηση: στο κοντάκιό της αναλαμβάνεται «οὐδαμόθεν χωριζόμενος, ἀλλὰ μένων ἀδιάστατος, καὶ βοῶν τοῖς ἀγαπῶσί σε· Ἐγώ εἰμι μεθ᾽ ὑμῶν, καὶ οὐδεὶς καθ᾽ ὑμῶν». Στην εικόνα η Θεοτόκος στέκεται στο κέντρο, κάτω από Αυτόν, ανάμεσα στους αποστόλους και τους αγγέλους, γιατί είναι η εικόνα της Εκκλησίας που αφήνει στη γη. Δέκα ημέρες αργότερα στέλνει το Πνεύμα.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΑποστολική διαδοχήΗ αδιάκοπη μετάδοση του αποστολικού λειτουργήματος με την επίθεση των χειρών, από επίσκοπο σε επίσκοπο, από τους Αποστόλους ως σήμερα. Η Ορθοδοξία δεν τη θεωρεί μηχανική γενεαλογία: η διαδοχή στο αξίωμα είναι αχώριστη από τη διαδοχή στην πίστη, και έναν επίσκοπο που εγκαταλείπει την αποστολική διδασκαλία δεν τον κρατά ενωμένο με την Εκκλησία η εγκυρότητα της χειροτονίας του. Η διαδοχή που μετρά είναι επομένως ταυτόχρονα διαδοχή χειροτονίας και ομολογίας, και γι’ αυτό η Εκκλησία έχει καθαιρέσει επισκόπους των οποίων τη χειροτονία κανείς δεν αμφισβητούσε.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΑποστολική εποχή (30-100 μ.Χ.)Η πρώτη χριστιανική γενιά, από την Πεντηκοστή ως τη μετάσταση του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, του τελευταίου από τους Δώδεκα, γύρω στο τέλος του πρώτου αιώνα. Σε αυτήν το Ευαγγέλιο έφτασε από την Ιερουσαλήμ στην Αντιόχεια, όπου οι μαθητές ονομάστηκαν για πρώτη φορά Χριστιανοί, και στη Ρώμη· η Αποστολική Σύνοδος της Ιερουσαλήμ αποφάσισε γύρω στο 49 ότι οι εξ εθνών δεν χρειάζεται να περιτέμνονται· ο Απόστολος Παύλος έκανε τις περιοδείες του και έγραψε τις επιστολές του· μαρτύρησαν οι Άγιοι Ιάκωβος του Ζεβεδαίου, Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, Πέτρος και Παύλος· και το 70 καταστράφηκε ο Ναός. Στο τέλος της η Καινή Διαθήκη είχε γραφτεί, η Θεία Ευχαριστία τελούνταν την πρώτη ημέρα της εβδομάδας και η Εκκλησία είχε τη διάρθρωση που έχει ακόμη και σήμερα. Ο Άγιος Κλήμης Ρώμης, γράφοντας γύρω στο 96, λέει ότι οι απόστολοι κατέστησαν επισκόπους και διακόνους και φρόντισαν να τους διαδεχθούν άλλοι, και μια δεκαετία αργότερα ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας γράφει για τον επίσκοπο, τους πρεσβυτέρους και τους διακόνους σε κάθε εκκλησία, και ότι τίποτε δεν γίνεται χωρίς τον επίσκοπο.ΣημαντικόΨαλμωδία και υμνογραφίαΒυζαντινή μουσικήΗ ψαλτική τέχνη, το μέλος της Ελληνικής Εκκλησίας και η ρίζα κάθε ορθόδοξης παράδοσης ψαλμωδίας. Είναι μονοφωνικό μέλος, χωρίς αρμονία και χωρίς όργανα, που ψάλλεται πάνω σε έναν κρατημένο φθόγγο, το ίσον, και κινείται στους οκτώ ήχους της Οκτωήχου, τέσσερις κύριους και τέσσερις πλάγιους, καθέναν με τη δική του κλίμακα και το δικό του ήθος. Η σημειογραφία της, τα σημάδια της παρασημαντικής, σημειώνει τα βήματα της φωνής και όχι σταθερά τονικά ύψη, και απλοποιήθηκε στη Νέα Μέθοδο από τον Χρύσανθο τον εκ Μαδύτων και τους συνεργάτες του το 1814· αυτή τη μορφή διαβάζουν ακόμη οι ψάλτες. Υπάρχουν τρία είδη μέλους: το γρήγορο, συλλαβικό ειρμολογικό των κανόνων, το πληρέστερο στιχηραρικό των ύμνων του Εσπερινού και το αργό, πλούσια ποικιλμένο παπαδικό του Χερουβικού ύμνου και των κοινωνικών, μεγάλος μαΐστωρ του οποίου υπήρξε ο Όσιος Ιωάννης ο Κουκουζέλης, ο επονομαζόμενος Αγγελόφωνος. Από αυτήν αναπτύχθηκαν οι σλαβικές ψαλμωδίες. Το 2019 η UNESCO την ενέγραψε ως μέρος της παγκόσμιας κληρονομιάς, περιγραφή που αποδίδει δίκαια τον τρόπο με τον οποίο την αντιμετώπιζε πάντοτε η Εκκλησία.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΓέννηση του Χριστού (Χριστούγεννα)Η γέννηση του Χριστού, που εορτάζεται στις 25 Δεκεμβρίου, ημερομηνία που με το Παλαιό Ημερολόγιο πέφτει στις 7 Ιανουαρίου. Η Ανατολή την εόρταζε μαζί με τα Θεοφάνεια ως το τέλος του τέταρτου αιώνα· ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος κήρυττε στην Αντιόχεια, το 386, τη χωριστή εορτή ως κάτι που είχε έρθει πρόσφατα. Την προετοιμάζουν σαράντα ημέρες νηστείας από τις 15 Νοεμβρίου, και την παραμονή, που τηρείται αυστηρά, διαβάζονται οι Μεγάλες Ώρες και τελείται η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου μαζί με τον Εσπερινό. Το κοντάκιό της, του Οσίου Ρωμανού, λέει τι είναι η εορτή: «Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει, καὶ ἡ γῆ τὸ σπήλαιον τῷ ἀπροσίτῳ προσάγει». Η εικόνα κλείνει μέσα της όλο το μυστήριο. Το Βρέφος κείται σε φάτνη με σχήμα τάφου, σπαργανωμένο όπως οι νεκροί· το βόδι και ο όνος του Ησαΐα γνωρίζουν τη φάτνη του Κυρίου τους· η Θεοτόκος αναπαύεται δίπλα Του· και σε μια γωνία κάθεται ο Άγιος Ιωσήφ ταραγμένος, ενώ ένας γέρος τον βάζει σε πειρασμό να αμφιβάλει.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΓιατί όχι «μόνη η Γραφή»Η Γραφή είναι το βιβλίο της ίδιας της Εκκλησίας: εκείνη αναγνώρισε ποια κείμενα ήταν δικά της, τα διαβάζει στις ακολουθίες της πριν τα διαβάσει οποιοσδήποτε ιδιωτικά, και τα ερμηνεύει κατά το φρόνημα των Πατέρων. Έτσι η αρχή της Μεταρρύθμισης «μόνη η Γραφή» δεν απορρίπτεται επειδή υποβιβάζει τη Γραφή, αλλά επειδή την αποσπά από το σώμα που τη γέννησε και τη διαφύλαξε, πράγμα που στην πράξη αντικαθιστά τη συμφωνία των Πατέρων με την κρίση του αναγνώστη. Ούτε όμως η Ορθοδοξία τοποθετεί την Παράδοση δίπλα στη Γραφή ως δεύτερη πηγή: η Γραφή είναι η γραπτή καρδιά της Παράδοσης, και η Θεία Λειτουργία, οι Σύνοδοι, οι κανόνες και οι εικόνες είναι η ίδια πίστη σε άλλες μορφές.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΔιάταγμα των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.)Η συμφωνία που συνήφθη στα Μεδιόλανα το 313 ανάμεσα στον Κωνσταντίνο, αυτοκράτορα στη Δύση, και τον Λικίνιο, στην Ανατολή, να δοθεί στους χριστιανούς και σε όλους τους άλλους η ελευθερία να λατρεύουν όπως επιλέγουν, και να επιστραφούν οι ναοί, τα κοιμητήρια και οι περιουσίες που είχαν δημευθεί. Δεν ήταν, αυστηρά μιλώντας, διάταγμα, ούτε εκδόθηκε στα Μεδιόλανα: το κείμενο σώζεται ως επιστολή που έστειλε ο Λικίνιος από τη Νικομήδεια στους διοικητές των επαρχιών, και μας το παραδίδουν ο Λακτάντιος και ο Ευσέβιος. Ο Γαλέριος είχε σταματήσει τον διωγμό με διάταγμα ανοχής το 311, απρόθυμα, στο νεκροκρέβατό του, και ο Μαξιμίνος Δάια τον ξανάρχισε στην Ανατολή. Το καινούργιο το 313 ήταν ότι η ελευθερία δόθηκε όχι απρόθυμα αλλά ως πολιτική, και σε όλους. Μέσα σε μία ανθρώπινη ζωή η Εκκλησία πέρασε από την αρένα στα συμβούλια της αυτοκρατορίας, με όλα όσα έφερε η αλλαγή, για καλό και για κακό.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΕικονομαχίαΟ ένας και πλέον αιώνας κατά τον οποίο βυζαντινοί αυτοκράτορες πολέμησαν τις εικόνες. Την άρχισε ο Λέων Γ΄ τη δεκαετία του 720, ο Κωνσταντίνος Ε΄ την προώθησε ακόμη περισσότερο και φρόντισε να επικυρωθεί από τη σύνοδο της Ιερείας το 754, και περισσότερο από όλους υπέφεραν οι μοναχοί: ο Όσιος Στέφανος ο Νέος θανατώθηκε το 765. Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στη Νίκαια το 787 επί της αυτοκράτειρας Ειρήνης και του Αγίου Ταρασίου, αποκατέστησε τις εικόνες, αλλά ο Λέων Ε΄ τις απαγόρευσε ξανά το 815, και ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης ηγήθηκε της αντίστασης από την εξορία. Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα και ο Άγιος Μεθόδιος τις αποκατέστησαν οριστικά το 843: είναι ο Θρίαμβος της Ορθοδοξίας, που εορτάζεται ακόμη την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η διαμάχη αφορούσε τον Χριστό: αν ο Λόγος έγινε σάρκα, μπορεί να εικονιστεί, και η άρνηση της εικόνας είναι αμφισβήτηση της Ενανθρώπησης. Ο Όσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός το είπε καθαρά: «Οὐ προσκυνῶ τῇ ὕλῃ, προσκυνῶ δὲ τὸν τῆς ὕλης δημιουργόν, τὸν ὕλην δι’ ἐμὲ γενόμενον». Η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα, δίδαξε η Σύνοδος μαζί με τον Μέγα Βασίλειο, διαβαίνει σε εκείνον που εικονίζεται, και η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΈκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεωςΤο τρίτο και μεγαλύτερο μέρος της «Πηγής γνώσεως» του Οσίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, γραμμένο στη Λαύρα του Αγίου Σάββα τον 8ο αιώνα, μετά από ένα βιβλίο φιλοσοφικών ορισμών και έναν κατάλογο αιρέσεων. Εκθέτει σε εκατό κεφάλαια όσα είχαν διδάξει οι Έλληνες Πατέρες: τον ένα Θεό και την Τριάδα, τη δημιουργία, τους αγγέλους και τον άνθρωπο, την πρόνοια, τον σαρκωμένο Χριστό με τις δύο φύσεις και τα δύο θελήματά Του, τη Θεοτόκο, και έπειτα το βάπτισμα, την Ευχαριστία, την προσκύνηση των εικόνων και την ανάσταση. Η μέθοδός του δηλώνεται στην αρχή όλου του έργου: να μην πει τίποτε δικό του, αλλά να συγκεντρώσει όσα είχαν επεξεργαστεί οι πιο δόκιμοι διδάσκαλοι. Υπήρξε επί αιώνες το εγχειρίδιο της Εκκλησίας. Ο Βουργούνδιος της Πίζας το μετέφρασε στα λατινικά τη δεκαετία του 1150, χωρισμένο σε τέσσερα βιβλία, και από αυτό άντλησαν τόσο ο Πέτρος ο Λομβαρδός όσο και ο Θωμάς ο Ακινάτης· έτσι είναι ο δίαυλος μέσα από τον οποίο μεγάλο μέρος της θεολογίας των Ελλήνων Πατέρων έφτασε στη μεσαιωνική Δύση.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΕκκλησιολογία (η διδασκαλία για την Εκκλησία)Η ορθόδοξη διδασκαλία για την Εκκλησία, που δεν είναι τόσο διδασκαλία για έναν θεσμό όσο ομολογία του τι είναι η Εκκλησία: το Σώμα του Χριστού και ο ναός του Πνεύματος, μία, αγία, καθολική και αποστολική, όπως λέει το Σύμβολο. Βρίσκεται ολόκληρη σε κάθε Ευχαριστία που συνάγεται γύρω από τον επίσκοπό της. Ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος έγραψε ότι όπου εμφανίζεται ο επίσκοπος εκεί πρέπει να είναι και ο λαός, όπως, όπου είναι ο Ιησούς Χριστός, «ἐκεῖ ἡ καθολικὴ ἐκκλησία». Οι τοπικές Εκκλησίες δεν είναι παραρτήματα ενός μεγαλύτερου οργανισμού αλλά η μία Εκκλησία σε κάθε τόπο, που τη συνέχουν η μία πίστη, η μία Ευχαριστία και οι σύνοδοι, χωρίς κανέναν επίσκοπο πάνω από τη σύνοδο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία ομολογεί ότι είναι αυτή η μία Εκκλησία, και όχι ένα μέρος της. Το πώς πρέπει να μιλά κανείς για τους χριστιανούς έξω από αυτήν συζητείται ανάμεσα στους ίδιους τους ορθόδοξους θεολόγους: ορισμένοι, ακολουθώντας τον π. Γεώργιο Φλωρόφσκυ, έχουν πει ότι τα κανονικά όρια της Εκκλησίας δεν είναι τα όρια του έργου του Πνεύματος, ενώ άλλοι μένουν σε μια αυστηρότερη ανάγνωση. Η ίδια η Εκκλησία δεν έχει κρίνει το ζήτημα συνοδικά.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΕποχή των διωγμών (64-313 μ.Χ.)Οι δυόμισι αιώνες ανάμεσα στον Νέρωνα και τον Κωνσταντίνο, κατά τους οποίους το να είναι κανείς χριστιανός ήταν έγκλημα που μπορούσε να του κοστίσει τη ζωή. Ο διωγμός ήρθε κατά κύματα και όχι αδιάκοπα: επί Νέρωνος, που απέδωσε στους χριστιανούς την πυρκαγιά της Ρώμης το 64 και επί του οποίου μαρτύρησαν οι Άγιοι Πέτρος και Παύλος· επί Τραϊανού, που όρισε ότι οι χριστιανοί δεν πρέπει να αναζητούνται, αλλά να θανατώνονται αν καταγγελθούν και αρνηθούν να θυσιάσουν· επί Δεκίου, το 250, που απαίτησε από όλους πιστοποιητικό θυσίας· και, τελευταίο και σκληρότερο, επί Διοκλητιανού, από το 303, του οποίου ο διωγμός κράτησε στην Ανατολή ως το 313. Οι περισσότεροι μεγάλοι μάρτυρες του εορτολογίου ανήκουν σε αυτά τα χρόνια. Η Εκκλησία έμαθε τότε όσα φυλάσσει έκτοτε: ότι ο θάνατος του μάρτυρα είναι η γενέθλια ημέρα του, που τιμάται ως εορτή· ότι τα οστά του είναι, όπως έγραψαν οι Σμυρναίοι για τα οστά του Αγίου Πολυκάρπου, «τιμιώτερα λίθων πολυτελῶν»· και ότι η Θεία Ευχαριστία προσφέρεται επάνω τους, γι’ αυτό και κάθε Αγία Τράπεζα έχει ακόμη ιερά λείψανα. Το αίμα των χριστιανών είναι σπόρος, έγραψε ο Τερτυλλιανός, και η αύξηση της Εκκλησίας κάτω από το ξίφος τον δικαίωσε.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΕυαγγελισμός της Θεοτόκου: 25 ΜαρτίουΟ Αρχάγγελος Γαβριήλ ανήγγειλε στην Παρθένο Μαρία ότι θα συλλάβει τον Υιό του Θεού εκ Πνεύματος Αγίου. Η απάντηση της Μαρίας, «Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου» (Λουκ. 1, 38), είναι η ύψιστη πράξη της ανθρώπινης ελεύθερης βούλησης που συνεργεί με τη θεία χάρη. Εορτάζεται ακριβώς 9 μήνες πριν από τα Χριστούγεννα. Η νηστεία ελαφρύνεται (κατάλυση ιχθύος).ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Αγία Αναφορά (η Προσφορά)Η μεγάλη ευχαριστιακή ευχή, από το «Άνω σχώμεν τας καρδίας» ως το «Αμήν» που κλείνει τις μνημονεύσεις μετά την επίκληση του Πνεύματος. Είναι μία ευχή, όχι σειρά ευχών, και περιέχει ολόκληρη την υπόθεση της πίστεως με τη σειρά της: την ευχαριστία προς τον Πατέρα, τον αγγελικό ύμνο, την εξιστόρηση της δημιουργίας και της πτώσεως, την Ενανθρώπηση, τον Μυστικό Δείπνο, τον σταυρό, τον τάφο, την ανάσταση, την ανάληψη και τη Δευτέρα Παρουσία, όλα ειπωμένα σε παρελθοντικό χρόνο, ακόμη και η Παρουσία, γιατί η Εκκλησία θυμάται και όσα έρχονται. Έπειτα η προσφορά, έπειτα η επίκληση, έπειτα η μνημόνευση των αγίων, των ζώντων και των κεκοιμημένων. Η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου διασώζει μια πολύ μακρύτερη και αρχαιότερη μορφή της από εκείνη που χρησιμοποιείται τις περισσότερες Κυριακές.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ Βυζαντινή Αυτοκρατορία και η ΟρθοδοξίαΗ Ρωμαϊκή αυτοκρατορία της Ανατολής, από τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης το 330 ως την Άλωσή της το 1453, της οποίας οι κάτοικοι δεν αποκαλούσαν ποτέ τους εαυτούς τους αλλιώς παρά Ρωμαίους. Ήταν ο κόσμος μέσα στον οποίο πήρε τη μορφή της η Ορθοδοξία: οι αυτοκράτορες συγκαλούσαν τις Οικουμενικές Συνόδους, ο Ιουστινιανός έχτισε την Αγία Σοφία και διατύπωσε στην έκτη Νεαρά του το ιδεώδες μιας συμφωνίας ανάμεσα στην ιερωσύνη και τη βασιλεία, δύο δώρα του Θεού από μία πηγή, το καθένα με το δικό του έργο. Το ιδεώδες προδόθηκε συχνά, από εικονομάχους αυτοκράτορες και από αυτοκράτορες που επέβαλαν ενώσεις στην Εκκλησία, και η Εκκλησία αντιστάθηκε στον θρόνο περισσότερες από μία φορές. Η αυτοκρατορία έστειλε τους Αγίους Κύριλλο και Μεθόδιο στους Σλάβους, και η λειτουργική τάξη της Μεγάλης της Εκκλησίας έγινε η τάξη ολόκληρου του ορθόδοξου κόσμου. Το τέλος της δεν σήμανε το τέλος της Εκκλησίας της: υπό τους Οθωμανούς και στις σλαβικές χώρες, η Εκκλησία συνέχισε να ζει σε αυτό που ονομάστηκε Βυζάντιο μετά το Βυζάντιο.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΗ διαμάχη για το ΦιλιόκβεΟι λέξεις «και εκ του Υιού», που προστέθηκαν στη λατινική Δύση στη διατύπωση του Συμβόλου ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα. Εμφανίζονται για πρώτη φορά στην Ισπανία, στο Τολέδο το 589, και διαδόθηκαν στη φραγκική Εκκλησία· οι θεολόγοι του Καρλομάγνου πίεζαν για την προσθήκη τους, και ο Πάπας Λέων Γ΄ αρνήθηκε και έβαλε να χαραχθεί το Σύμβολο χωρίς αυτές σε ασημένιες ασπίδες στη βασιλική του Αγίου Πέτρου. Η ίδια η Ρώμη άρχισε να τις ψάλλει μόλις γύρω στο 1014. Η ορθόδοξη αντίρρηση είναι διπλή. Από κανονική άποψη, το Σύμβολο μιας Οικουμενικής Συνόδου άλλαξε από ένα μόνο μέρος της Εκκλησίας, ενώ η Έφεσος είχε απαγορεύσει κάθε άλλο σύμβολο. Από θεολογική άποψη, αν ο Υιός γίνει δεύτερη πηγή του Πνεύματος, καταλύεται η μοναρχία του Πατρός και τα Πρόσωπα συγχέονται μέσα στην κοινή τους ουσία. Ο Άγιος Φώτιος ο Μέγας, η σύνοδος του 879-880 και ο Άγιος Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός κράτησαν ο καθένας σταθερά την ίδια θέση, και το ζήτημα παραμένει ένα από εκείνα που εκκρεμούν ανάμεσα στις Εκκλησίες.ΣημαντικόΙερά ΜυστήριαΗ Ιερά Εξομολόγηση (Μετάνοια)Το Μυστήριο της μετανοίας, στο οποίο εξομολογούνται και συγχωρούνται οι αμαρτίες που διαπράχθηκαν μετά το Βάπτισμα. Ο εξομολογούμενος στέκεται μπροστά σε μια εικόνα του Χριστού, συχνά με τον ιερέα δίπλα του και όχι απέναντί του, και η σλαβική τάξη βάζει τον ιερέα να λέει καθαρά ότι ο Χριστός στέκεται εδώ αοράτως και δέχεται την εξομολόγηση, και ότι ο ίδιος είναι μόνο μάρτυρας. Στο τέλος ο ιερέας θέτει το επιτραχήλιό του επάνω στο κεφάλι του εξομολογουμένου και διαβάζει τη συγχωρητική ευχή. Η ορθόδοξη κατανόηση είναι ιατρική και όχι δικανική: ο ιερέας είναι ιατρός και η εξομολόγηση θεραπεία, γι’ αυτό συνδέεται τόσο συχνά με τη συμβουλή ενός πνευματικού πατέρα. Στην αρχαία Εκκλησία οι αμαρτίες εξομολογούνταν δημόσια· η κατ’ ιδίαν εξομολόγηση αναπτύχθηκε μέσα από τα μοναστήρια.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ ΚλίμαξΤο βιβλίο του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος για τη μοναχική ζωή, γραμμένο στο Σινά τον 7ο αιώνα κατά παράκληση του ηγουμένου της Ραϊθώ, και ο λόγος που ο ίδιος ονομάζεται «της Κλίμακος»: κλίμαξ θα πει σκάλα. Έχει τριάντα βαθμίδες, μία για κάθε χρόνο της κρυφής ζωής του Χριστού πριν από τη Βάπτισή Του, και ανεβαίνουν από την αποταγή του κόσμου, μέσα από την υπακοή, το πένθος, τον πόλεμο με κάθε πάθος διαδοχικά και τη μακρά μάχη με την υπερηφάνεια, στη διάκριση, την ησυχία, την προσευχή και την απάθεια, και στην κορυφή στην πίστη, την ελπίδα και την αγάπη, από τις οποίες μεγαλύτερη είναι η αγάπη. Είναι γραμμένο σε σύντομα, σκληρά αποφθέγματα, που εύκολα τα θυμάται κανείς και δύσκολα τα ξεχνά. Τα μοναστήρια το διαβάζουν ολόκληρο κάθε Μεγάλη Τεσσαρακοστή, και η Δ΄ Κυριακή των Νηστειών τιμά τη μνήμη του Αγίου Ιωάννου. Η εικόνα της Κλίμακος στο Σινά, του 12ου αιώνα, δείχνει εκείνο για το οποίο προειδοποιεί το βιβλίο: μοναχούς που ανεβαίνουν προς τον Χριστό, και μερικούς από αυτούς να τους τραβούν δαίμονες από τα σκαλοπάτια.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ μυστική θεολογία της Ανατολικής ΕκκλησίαςΤο βιβλίο του Βλαδίμηρου Λόσκι, που εκδόθηκε στα γαλλικά στο Παρίσι το 1944 και στα αγγλικά το 1957, και για πολλούς αναγνώστες στη Δύση η πρώτη παρουσίαση της ορθόδοξης θεολογίας με τους δικούς της όρους. Η εναρκτήρια θέση του διέπει όλα τα υπόλοιπα: δεν υπάρχει χριστιανική μυστική εμπειρία χωρίς θεολογία, και πάνω απ’ όλα δεν υπάρχει θεολογία χωρίς μυστική εμπειρία. Από εκεί προχωρεί στην αποφατική οδό του Αρεοπαγίτη, στην Τριάδα ως θεμέλιο των πάντων, στη διάκριση ανάμεσα στην ουσία του Θεού και τις ενέργειές Του, στο πρόσωπο σε αντιδιαστολή προς τη φύση, στο έργο του Υιού και στο έργο του Πνεύματος, και στη θέωση ως σκοπό του όλου. Ο Λόσκι έγραψε ως τέκνο της ρωσικής διασποράς και επικριτής της σοφιολογίας του π. Σεργίου Μπουλγκάκοφ, και μαζί με τον π. Γεώργιο Φλωρόφσκυ διαμόρφωσε την επιστροφή στους Πατέρες που σημάδεψε την ορθόδοξη θεολογία του 20ού αιώνα. Μεταγενέστεροι ορθόδοξοι μελετητές βρήκαν την αντιπαράθεση Ανατολής και Δύσεως που κάνει υπερβολικά αιχμηρή σε ορισμένα σημεία, και το είπαν χωρίς να πάψουν να τον διαβάζουν.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΗ Παλαιά ΔιαθήκηΗ Εκκλησία διαβάζει την Παλαιά Διαθήκη στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, το ελληνικό κείμενο που παραθέτουν οι Απόστολοι και ερμηνεύουν οι Πατέρες. Εκτός από τα βιβλία που έχει κοινά με τον εβραϊκό κανόνα, δέχεται και τα αναγινωσκόμενα: Τωβίτ, Ιουδίθ, Σοφία Σολομώντος, Σοφία Σειράχ, Βαρούχ μαζί με την Επιστολή Ιερεμίου, τις προσθήκες στον Δανιήλ και στην Εσθήρ, Α΄ Έσδρας, Α΄ έως Γ΄ Μακκαβαίων, την Προσευχή του Μανασσή και τον Ψαλμό 151. Τέσσερα από αυτά υπάρχουν στις ελληνικές και στις σλαβονικές Βίβλους και όχι στον ρωμαιοκαθολικό κανόνα. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν εξέδωσε ποτέ κλειστό κατάλογο κατά τον τρόπο της Συνόδου του Τριδέντου: τα βιβλία αυτά είναι Γραφή χάρη στη χρήση που κάνει η Εκκλησία, καθώς διαβάζονται στις ακολουθίες και τα παραθέτουν οι Πατέρες.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΗ πατερική τυπολογίαΟι Πατέρες διάβαζαν την Παλαιά Διαθήκη ως ένα σύνολο τύπων που βρίσκουν το νόημά τους στον Χριστό, και δεν επινόησαν οι ίδιοι τη μέθοδο: ο Απόστολος Παύλος λέει ότι η πέτρα στην έρημο ήταν ο Χριστός και ονομάζει τον Αδάμ τύπο του μέλλοντος. Έτσι η διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας είναι το βάπτισμα, το μάννα είναι η Θεία Ευχαριστία, οι τρεις ημέρες του Ιωνά είναι ο τάφος, η βάτος που καιγόταν χωρίς να κατακαίεται είναι η Παρθένος που κυοφορεί τον Θεό, και η κλίμακα που είδε ο Ιακώβ είναι επίσης εκείνη. Αυτό δεν είναι αλληγορία με τη χαλαρή έννοια: ο τύπος είναι ένα πραγματικό γεγονός, που συνέβη στ' αλήθεια και που σημαίνει περισσότερα από όσα το ίδιο γνώριζε. Η υμνογραφία της Εκκλησίας είναι οικοδομημένη σχεδόν ολόκληρη πάνω στην τυπολογία, γι' αυτό ένας αναγνώστης που δεν γνωρίζει τους τύπους δεν μπορεί να παρακολουθήσει τις ακολουθίες.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΗ ΠενταρχίαΗ διάταξη της αρχαίας Εκκλησίας γύρω από πέντε θρόνους: Ρώμη, Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια και Ιεροσόλυμα, με αυτή τη σειρά τιμής. Δεν είναι πολίτευμα παραδομένο από τους Αποστόλους, αλλά ρύθμιση στην οποία κατέληξαν σύνοδοι, και οι κανόνες που την καθορίζουν το λένε καθαρά: η Κωνσταντινούπολη πήρε τη θέση της επειδή είναι η πόλη του αυτοκράτορα και της συγκλήτου, όχι επειδή την ίδρυσε κάποιος Απόστολος. Η τιμή σε αυτό το σχήμα είναι προβάδισμα, όχι δικαιοδοσία. Κανένας θρόνος του δεν διοικεί άλλον, και η σειρά δεν υπήρξε ποτέ κλίμακα εξουσίας, και σε αυτό βρίσκεται ολόκληρο το ορθόδοξο επιχείρημα κατά της μεταγενέστερης ρωμαϊκής ανάγνωσής της. Από το 1054 η Ανατολή συνεχίζει με τους τέσσερις.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ Ρωσική Εκκλησία: χίλια χρόνιαΧίλια χρόνια σε αδρές γραμμές. Η Εκκλησία των Ρως γεννήθηκε στο Κίεβο το 988 υπό μητροπολίτη σταλμένο από την Κωνσταντινούπολη και επέζησε από τη μογγολική κατάκτηση του δέκατου τρίτου αιώνα· τον δέκατο τέταρτο, ο Άγιος Σέργιος του Ραντονέζ και οι μαθητές του γέμισαν με μοναστήρια τα βόρεια δάση. Όταν οι Έλληνες δέχθηκαν την ένωση με τη Ρώμη στη Φλωρεντία, η Μόσχα την απέρριψε και το 1448 εξέλεξε δικό της μητροπολίτη, και το 1589 ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ανύψωσε τη Μόσχα σε πατριαρχείο. Η διόρθωση των λειτουργικών βιβλίων κατά το ελληνικό πρότυπο από τον Πατριάρχη Νίκωνα προκάλεσε την απόσχιση των Παλαιοπίστων τη δεκαετία του 1660· το 1721 ο Μέγας Πέτρος κατάργησε το πατριαρχείο και υπέταξε την Εκκλησία σε μια Ιερά Σύνοδο και σε έναν λαϊκό επίτροπο. Η μεγάλη Σύνοδος του 1917 αποκατέστησε το πατριαρχείο και εξέλεξε τον Άγιο Τύχωνα τις ίδιες εβδομάδες που οι Μπολσεβίκοι κατέλαβαν την εξουσία, και η Εκκλησία πέρασε έπειτα τον χειρότερο διωγμό της ιστορίας της. Όταν ελευθερώθηκε, το 1988, ανοικοδομήθηκε με ταχύτητα που κανείς δεν είχε προβλέψει, και είναι μακράν η μεγαλύτερη από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΗ χάρη είναι άκτιστηΣτην Ορθοδοξία η χάρη δεν είναι ένα κτιστό δώρο που ο Θεός κατασκευάζει και παραδίδει. Είναι ο ίδιος ο Θεός, στις άκτιστες ενέργειές Του, που δίνεται στα κτίσματά Του: το φως του Θαβώρ, το πυρ της Πεντηκοστής και η χάρη των Μυστηρίων είναι ο Θεός που μεταδίδει τον εαυτό Του, όχι κάποια οντότητα που παράγεται γι’ αυτόν τον σκοπό. Αυτό απορρέει από τη διάκριση ουσίας και ενεργειών, και είναι το σημείο όπου η ορθόδοξη και η σχολαστική θεολογία διίστανται πιο έντονα, αφού μια κτιστή χάρη δεν μπορεί ποτέ να είναι παρά κάτι ανάμεσα στον Θεό και στην ψυχή. Η θέωση εξαρτάται ολοκληρωτικά από αυτό: ένα κτίσμα δεν μπορεί να γίνει κοινωνός της θείας φύσεως παίρνοντας κάτι κτιστό.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗσυχαστική έριδα (14ος αι.)Η διαμάχη από τη δεκαετία του 1330 ως τη δεκαετία του 1350 για την προσευχή των μοναχών του Αγίου Όρους και το φως που έλεγαν ότι έβλεπαν. Ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός, λόγιος Έλληνας από την Ιταλία, χλεύασε τη σωματική τους μέθοδο και υποστήριξε ότι κανένας κτιστός οφθαλμός δεν μπορεί να δει τον Θεό, άρα το φως έπρεπε να είναι κτίσμα. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απάντησε στις Τριάδες του Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων με τη διάκριση που οι Πατέρες είχαν προϋποθέσει και εκείνος διατύπωσε ρητά: ο Θεός είναι ακατάληπτος κατά την ουσία Του και γνωρίζεται αληθινά στις άκτιστες ενέργειές Του, και το φως του Θαβώρ ήταν η δόξα του ίδιου του Θεού. Οι μοναχοί του Αγίου Όρους υπέγραψαν υπέρ του τον Αγιορειτικό Τόμο. Σύνοδος το 1341 καταδίκασε τον Βαρλαάμ, ο οποίος έφυγε για την Ιταλία και έγινε Λατίνος επίσκοπος· η διαμάχη μπλέχτηκε έπειτα με έναν εμφύλιο πόλεμο, και ο Παλαμάς πέρασε χρόνια στη φυλακή προτού οι σύνοδοι του 1347 και του 1351 τον δικαιώσουν και καταδικάσουν τον Ακίνδυνο και τον Γρηγορά. Οι αποφάσεις περιελήφθησαν στο Συνοδικόν της Ορθοδοξίας, και η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Γρηγόριο τη Β΄ Κυριακή των Νηστειών.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΘεοφάνεια (Φώτα): 6 ΙανουαρίουΗ βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη, στις 6 Ιανουαρίου, και η πρώτη φανερή αποκάλυψη της Αγίας Τριάδος: ο Πατήρ μιλά από τον ουρανό, ο Υιός στέκεται μέσα στο νερό και το Πνεύμα κατεβαίνει εν είδει περιστεράς, όπως ψάλλει το απολυτίκιο: «Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε, ἡ τῆς Τριάδος ἐφανερώθη προσκύνησις». Ο Χριστός δεν είχε ανάγκη καθάρσεως· κατέβηκε στο νερό για να το καθαρίσει, και η Εκκλησία βλέπει στην εορτή τον αγιασμό ολόκληρης της κτίσεως. Ο Μέγας Αγιασμός τελείται την παραμονή και ανήμερα, συχνά στο ύπαιθρο, σε θάλασσα ή σε ποτάμι, όπου ένας σταυρός ρίχνεται στο νερό και, στις βόρειες χώρες, βυθίζεται μέσα από τον πάγο. Οι πιστοί πίνουν από το αγιασμένο νερό και το παίρνουν στα σπίτια τους, και τις εβδομάδες που ακολουθούν ο ιερέας αγιάζει με αυτό τα σπίτια τους. Η παραμονή τηρείται με αυστηρή νηστεία. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος την ονόμασε εορτή των Φώτων.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΚατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού«Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾽ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν», λέει η Γένεση (1, 26), και οι Πατέρες έδωσαν μεγάλη σημασία στις δύο λέξεις. Από τον Άγιο Ειρηναίο και έπειτα, πολλοί ερμήνευσαν την εικόνα ως ό,τι έχει κάθε άνθρωπος από τη δημιουργία του (το λογικό, την ελευθερία, την ικανότητα κοινωνίας με τον Θεό) και την ομοίωση ως τον σκοπό για τον οποίο υπάρχει η εικόνα, δηλαδή να γίνει ο άνθρωπος όμοιος με τον Θεό, που είναι η θέωση. Ένας από αυτούς έγραψε ότι το πρώτο το έχουμε από τη δημιουργία, ενώ το δεύτερο το αποκτούμε με την ελεύθερη προαίρεσή μας. Δεν διέκριναν όλοι οι Πατέρες τις δύο λέξεις με αυτόν τον τρόπο, όλοι όμως δίδαξαν ότι η εικόνα σκοτεινιάζει από την αμαρτία αλλά ποτέ δεν καταστρέφεται, και ότι ο Χριστός, η αληθινή Εικόνα του Πατέρα, ήρθε να την αποκαταστήσει. Η εικόνα δεν είναι ένα μέρος του ανθρώπου αλλά ολόκληρος ο άνθρωπος, σώμα και ψυχή, και η Εκκλησία πράττει ανάλογα: στη Θεία Λειτουργία ο διάκονος θυμιάζει τις εικόνες και έπειτα τον λαό, γιατί είναι κι αυτοί εικόνες.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΚένωση«Ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών» (Φιλ. 2, 7). Η ορθόδοξη ανάγνωση αυτού του στίχου είναι προσεκτική ως προς το τι είναι η κένωση: ο Υιός δεν αποθέτει τη θεότητά Του ούτε αναστέλλει κάτι από αυτήν, γιατί μια θεότητα που μπορεί να αποτεθεί δεν είναι θεότητα. Η κένωση είναι η πρόσληψη. Αυτό που προσλαμβάνει είναι ολόκληρη η κατάστασή μας, μαζί με την πείνα, την κούραση, την άγνοια ως άνθρωπος, τον φόβο στον κήπο της Γεθσημανή και τον θάνατο, και την προσλαμβάνει χωρίς να πάψει ούτε για μια στιγμή να πληροί τα πάντα ως Θεός. Οι νεότερες κενωτικές θεωρίες, κατά τις οποίες ο Λόγος απεκδύεται την παντογνωσία ή την παντοδυναμία Του για να γίνει άνθρωπος, δεν είναι επομένως μια βαθύτερη ταπείνωση αλλά η παλαιά πλάνη που κάνει την ενανθρώπηση αφαίρεση.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΚοίμηση της Θεοτόκου: 15 ΑυγούστουΗ κοίμηση της Θεοτόκου, που εορτάζεται στις 15 Αυγούστου. Η Εκκλησία πιστεύει ότι πέθανε όπως πεθαίνουν όλοι, ενταφιάστηκε από τους Αποστόλους και την τρίτη ημέρα αναστήθηκε και μετέστη με το σώμα στους ουρανούς, και ο τάφος της βρέθηκε κενός. Η Ορθοδοξία το ομολογεί με τους ύμνους της χωρίς να το ορίζει ως δόγμα, και σε αυτό διαφέρει από τη Ρώμη, ενώ δεν έχει καμία διδασκαλία περί ασπίλου συλλήψεως: η Θεοτόκος ήταν θνητή όπως εμείς, και η δόξα της είναι καρπός της ελεύθερης υπακοής της. Της προηγείται αυστηρή νηστεία δύο εβδομάδων.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΜεταμόρφωση του Σωτήρος: 6 ΑυγούστουΣτο όρος Θαβώρ ο Χριστός πήρε κατ’ ιδίαν τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη και μεταμορφώθηκε μπροστά τους: «ἔλαμψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος, τὰ δὲ ἱμάτια αὐτοῦ ἐγένετο λευκὰ ὡς τὸ φῶς» (Ματθ. 17, 2), και ο Μωυσής και ο Ηλίας, ο Νόμος και οι Προφήτες, οι νεκροί και οι ζωντανοί, συνομιλούσαν μαζί Του για την έξοδό Του. Η Εκκλησία την εορτάζει στις 6 Αυγούστου, σαράντα ημέρες πριν από την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, και το κοντάκιό της εξηγεί γιατί φανερώθηκε τότε: «ὡς ἐχώρουν οἱ Μαθηταί σου τὴν δόξαν σου, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἐθεάσαντο, ἵνα ὅταν σε ἴδωσι σταυρούμενον, τὸ μὲν πάθος νοήσωσιν ἑκούσιον». Για την Ορθόδοξη Εκκλησία το φως του Θαβώρ είναι το άκτιστο φως του Θεού, όπως δίδαξε ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς εναντίον του Βαρλαάμ: όχι ένα κτιστό σημείο της δόξας, αλλά η ίδια η δόξα, την οποία βλέπουν οι άγιοι. Στην εικόνα οι ακτίνες φθάνουν ως τους τρεις αποστόλους, ριγμένους στο έδαφος. Ανήμερα ευλογούνται τα σταφύλια και οι πρώτοι καρποί· η εορτή πέφτει μέσα στη νηστεία του Δεκαπενταύγουστου.ΣημαντικόΜοναχισμόςΜοναχισμόςΟ μοναχικός βίος: αναχώρηση από τον κόσμο για αδιάλειπτη προσευχή και μετάνοια. Ξεκίνησε στην αιγυπτιακή έρημο στα τέλη του τρίτου αιώνα με τον Μέγα Αντώνιο, και έλαβε κοινοβιακή μορφή από τον Όσιο Παχώμιο και τον Μέγα Βασίλειο. Η Ορθοδοξία δεν έχει χωριστά μοναχικά τάγματα. Υπάρχει μία μόνο μοναχική πολιτεία σε τρεις μορφές: η μόνωση του ερημίτη, η κοινοβιακή αδελφότητα και η σκήτη ανάμεσά τους. Η είσοδος γίνεται με την κουρά, και οι υποσχέσεις είναι ισόβιες.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΝηστείαΟι Ορθόδοξοι Χριστιανοί νηστεύουν περίπου τις μισές ημέρες του χρόνου: κάθε Τετάρτη και Παρασκευή, για την προδοσία και τη Σταύρωση, και σε τέσσερις περιόδους, τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή μαζί με τη Μεγάλη Εβδομάδα, τη νηστεία των Χριστουγέννων, των Αγίων Αποστόλων και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, καθώς και σε λίγες μεμονωμένες ημέρες, όπως η Αποτομή της Κεφαλής του Προδρόμου και η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. Το Τυπικό ορίζει τον κανόνα κατά βαθμίδες: πρώτα αφήνεται το κρέας, έπειτα τα γαλακτερά και τα αυγά, έπειτα το ψάρι, και τις αυστηρότερες ημέρες ακόμη και το κρασί και το λάδι. Δεν είναι δίαιτα. Ο Μέγας Βασίλειος έγραψε ότι η αληθινή νηστεία είναι η αποξένωση από το κακό: εγκράτεια της γλώσσας, αποχή από τον θυμό, χωρισμός από τις επιθυμίες, την καταλαλιά, το ψέμα και την επιορκία. Δεν τηρείται ποτέ μόνη της, αλλά μαζί με την προσευχή και την ελεημοσύνη, και προσαρμόζεται σε εκείνον που την τηρεί: για τους ασθενείς, τους ηλικιωμένους, τα παιδιά και τις εγκύους εφαρμόζεται οικονομία, και το μέτρο ορίζεται με τον πνευματικό πατέρα. Ορισμένες εβδομάδες τηρούνται χωρίς νηστεία, πάνω απ’ όλα η Διακαινήσιμος, γιατί η εορτή δεν είναι καιρός νηστείας.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟ αυτοκράτορας Μέγας ΚωνσταντίνοςΟ πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας που έγινε χριστιανός, τον οποίο η Εκκλησία τιμά μαζί με τη μητέρα του Ελένη ως Ισαπόστολο στις 21 Μαΐου. Ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας στην Υόρκη το 306 και νίκησε τον Μαξέντιο στη Μουλβία Γέφυρα το 312, αφού του φανερώθηκε το σημείο του Σταυρού με τα λόγια «Ἐν τούτῳ νίκα», όπως το άκουσε ο Ευσέβιος από το στόμα του ίδιου του αυτοκράτορα. Το 313 μαζί με τον Λικίνιο έδωσε στην Εκκλησία την ελευθερία της, το 325 συγκάλεσε τους επισκόπους στη Νίκαια και το 330 εγκαινίασε την Κωνσταντινούπολη, τη Νέα Ρώμη, που θα ήταν η καρδιά της ορθόδοξης χριστιανοσύνης για έντεκα αιώνες. Η Εκκλησία δεν κρύβει όσα άλλα είναι επίσης αληθινά: το 326 έβαλε να θανατωθούν ο γιος του Κρίσπος και η σύζυγός του Φαύστα, και βαπτίστηκε μόνο όταν πια πέθαινε, το 337, από τον Ευσέβιο Νικομηδείας, φίλο του Αρείου. Το βάπτισμα στην επιθανάτια κλίνη ήταν τότε συνηθισμένο, και η Εκκλησία τον τιμά για το βάπτισμα που έπλυνε όσα είχαν προηγηθεί και για όσα έκανε για την Εκκλησία, όχι ως πρότυπο ιδιωτικού βίου.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΟ Λόγος και οι λόγοιΚάθε κτιστό ον έχει έναν λόγο, μια αρχή με την οποία ο Θεός το θέλει, και όλοι αυτοί οι λόγοι συνέχονται στον έναν Λόγο που έγινε σάρκα. Ο Άγιος Μάξιμος το αναπτύσσει στην έβδομη από τις «Απορίες» (Ambigua): οι λόγοι δεν είναι τα ίδια τα πράγματα ούτε ένας χωριστός κόσμος ιδεών· είναι τα θελήματα του Θεού για κάθε πράγμα, άκτιστα μέσα σε Αυτόν, και η αιτία που κάθε πράγμα είναι αυτό που είναι. Το να γνωρίσει κανείς αληθινά ένα κτίσμα σημαίνει επομένως να το αναγάγει στον Δημιουργό του, και η αμαρτία είναι η άρνηση να το κάνει. Αυτή είναι η ορθόδοξη απάντηση στις πλατωνικές ιδέες, και γι’ αυτό η φυσική θεωρία στέκεται ως στάδιο της πνευματικής ζωής ανάμεσα στην τήρηση των εντολών και στη γνώση του Θεού.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟ Μέγας Κανών του Αγίου Ανδρέου ΚρήτηςΔιακόσια πενήντα τροπάρια που διατρέχουν ολόκληρη την Αγία Γραφή, από τον Αδάμ ως τον ληστή πάνω στον σταυρό, και κάνουν κάθε πρόσωπό της κατηγορία εναντίον εκείνου που ψάλλει. Ο ψάλλων ξεπέρασε τον Κάιν στον φόνο, φονεύοντας τη δική του συνείδηση, και υστέρησε από τον Άβελ στη δικαιοσύνη· η Λεία και η Ραχήλ είναι η πράξη και η θεωρία· ο άνθρωπος που έπεσε στους ληστές στον δρόμο για την Ιεριχώ είναι πάλι ο ψάλλων. Πριν από σχεδόν κάθε τροπάριο έρχεται το ίδιο εφύμνιο: «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, ἐλέησόν με». Διαβάζεται σε τέσσερα μέρη την πρώτη εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, και ολόκληρος, μαζί με τον Βίο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, την Πέμπτη της πέμπτης εβδομάδας, με τους πιστούς όρθιους και με μετάνοιες.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΟ νους και η καρδιάΟ νους είναι το μάτι της ψυχής, η δύναμη με την οποία ο άνθρωπος γνωρίζει τον Θεό άμεσα, και δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη λογική. Η ορθόδοξη ασκητική γραμματεία τον περιγράφει σκοτισμένο από τα πάθη και διασκορπισμένο στα πράγματα, ώστε το έργο της πνευματικής ζωής είναι να τον συνάξει και να τον κατεβάσει στην καρδιά, που σε αυτή την παράδοση σημαίνει το κέντρο ολόκληρου του ανθρώπου και όχι την έδρα του συναισθήματος. Ο νους μέσα στην καρδιά, προσεκτικός και απερίσπαστος, είναι αυτό που οι Πατέρες ονομάζουν καρδιακή προσευχή. Η διάκριση έχει σημασία, επειδή αυτή ακριβώς χωρίζει την ορθόδοξη θεωρία από την επίμονη σκέψη για τον Θεό.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΟ Σταυρός (σύμβολο και αντικείμενο)Το κύριο σύμβολο του ορθόδοξου Χριστιανισμού. Έχει διάφορες μορφές: ο βυζαντινός σταυρός (με λοξό υποπόδιο), ο ρωσικός σταυρός (με τρεις οριζόντιες κεραίες), ο ελληνικός σταυρός (με ίσα σκέλη) και ο λιτανευτικός σταυρός. Βρίσκεται σε κάθε ορθόδοξο ναό και σπίτι, και οι πιστοί τον φορούν. Το σημείο του σταυρού (από δεξιά προς τα αριστερά, με τα τρία δάχτυλα ενωμένα για την Αγία Τριάδα και τα δύο διπλωμένα για τις δύο φύσεις του Χριστού) γίνεται διαρκώς στην προσευχή και στη λατρεία.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Τρισάγιος Ύμνος και οι ευχές του ΤρισαγίουΆγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός, Άγιος Αθάνατος, ελέησον ημάς. Ψάλλεται τρεις φορές σχεδόν σε κάθε ακολουθία και βρίσκεται στην αρχή της σύντομης σειράς ευχών με την οποία αρχίζει σχεδόν κάθε ορθόδοξη ακολουθία, γι’ αυτό είναι το πρώτο που μαθαίνει ένα παιδί και το τελευταίο που λέγεται πάνω από έναν τάφο. Η παράδοση αναφέρει ότι δόθηκε κατά τη διάρκεια ενός σεισμού στην Κωνσταντινούπολη τον πέμπτο αιώνα, όταν ένα παιδί αρπάχθηκε στον αέρα και άκουσε τους αγγέλους να τον ψάλλουν. Απευθύνεται στην Αγία Τριάδα, όχι μόνο στον Υιό, και γι’ αυτό η Πενθέκτη Σύνοδος απαγόρευσε την προσθήκη «ο σταυρωθείς δι’ ημάς»: η φράση δεν είναι ψευδής για τον Χριστό, αλλά, προσαρτημένη σε αυτόν τον ύμνο, λέει ότι σταυρώθηκε η Τριάδα.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΟ Χριστός Παντοκράτωρ (εικονογραφικός τύπος)Η σημαντικότερη και πιο διαδεδομένη εικόνα του Χριστού: εικονίζεται ως άρχων και κριτής των πάντων (Παντοκράτωρ: ο Παντοδύναμος). Ο Χριστός εικονίζεται μετωπικά, κρατώντας το Ευαγγέλιο στο αριστερό Του χέρι και ευλογώντας με το δεξί. Στην εικόνα του Σινά το πρόσωπό Του είναι ασύμμετρο, και συχνά ερμηνεύεται ότι η μία πλευρά δείχνει έλεος και η άλλη κρίση. Συνήθως τοποθετείται στον κεντρικό τρούλο του ναού και στο τέμπλο. Ο Παντοκράτωρ του Σινά (6ος αι.) είναι το αρχαιότερο γνωστό δείγμα.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟι Ασκητικοί Λόγοι του Οσίου Ισαάκ του ΣύρουΟ Όσιος Ισαάκ ο Σύρος, ή Νινευίτης (7ος αιώνας), συριόφωνος επίσκοπος που έγινε ερημίτης. Οι Ασκητικοί Λόγοι του συγκαταλέγονται στα βαθύτερα μυστικά κείμενα της χριστιανικής γραμματείας: για την ταπείνωση, τη μόνωση, τα δάκρυα, την προσευχή, την αγάπη του Θεού για όλη την κτίση και το μυστήριο της θείας ευσπλαχνίας. Διαβάζονται ευρέως στα ορθόδοξα μοναστήρια. Η θεώρησή του για την αγάπη του Θεού ως φωτιά που τα καταναλώνει όλα αποτελεί πρόκληση για τους αναγνώστες εδώ και αιώνες.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΟι Επιστολές του Αποστόλου ΠαύλουΔεκατέσσερις επιστολές που η Εκκλησία δέχεται ως επιστολές του Αποστόλου Παύλου: Ρωμαίους, Α΄ και Β΄ Κορινθίους, Γαλάτας, Εφεσίους, Φιλιππησίους, Κολοσσαείς, Α΄ και Β΄ Θεσσαλονικείς, Α΄ και Β΄ Τιμόθεον, Τίτον, Φιλήμονα και Εβραίους. Οι Πατέρες τις διαβάζουν για τον Χριστό ως νέο Αδάμ, για τη ζωή εν Πνεύματι, για την Εκκλησία ως Σώμα Του και για τη μορφή της χριστιανικής ζωής· η δικαίωση είναι ένα από τα θέματά τους και όχι το κλειδί για την κατανόησή τους. Σε κάθε Θεία Λειτουργία, πριν από το Ευαγγέλιο, διαβάζεται μια αποστολική περικοπή, τις περισσότερες φορές από αυτές, και το ανάγνωσμα, όπως και το βιβλίο από το οποίο διαβάζεται, ονομάζεται Απόστολος.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟι Νεομάρτυρες και Ομολογητές της ΡωσίαςΗ Ρωσική Εκκλησία έχασε στον εικοστό αιώνα περισσότερους ανθρώπους απ’ όσους πήρε ολόκληρη η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε τριακόσια χρόνια. Επίσκοποι, ιερείς, μοναχοί και λαϊκοί εκτελέστηκαν ή πέθαναν από την εξοντωτική εργασία από το 1918 και έπειτα, με κορυφώσεις το 1922, το 1929 και πάνω απ’ όλα το 1937, όταν πάνω από εκατό χιλιάδες συνελήφθησαν με θρησκευτικές κατηγορίες και δεκάδες χιλιάδες εκτελέστηκαν· μόνο στο Μπούτοβο, έξω από τη Μόσχα, οι κατάλογοι των εκτελεσθέντων κατονομάζουν πάνω από χίλιους που θανατώθηκαν για την πίστη. Το 2000 η Αρχιερατική Σύνοδος στη Μόσχα προχώρησε στην αγιοκατάταξη της Σύναξης των Νεομαρτύρων και Ομολογητών, κατονομάζοντας πάνω από χίλιους και αφήνοντας τους υπόλοιπους γνωστούς στον Θεό. Με την ίδια πράξη αγιοκατατάχθηκαν και τα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας ως παθοφόροι, ξεχωριστή ρωσική κατηγορία αγίων για όσους θανατώθηκαν χωρίς να αντισταθούν, ενώ η Εκκλησία εκτός Ρωσίας τους είχε ανακηρύξει μάρτυρες ήδη το 1981.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΟι Παλαμικές Σύνοδοι (1341-1351)Σειρά συνόδων στην Κωνσταντινούπολη, κυρίως το 1341, το 1347 και το 1351, που έκριναν την ησυχαστική έριδα υπέρ του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά και κατά του Βαρλαάμ του Καλαβρού και των διαδόχων του. Η σύνοδος του 1351, στις Βλαχέρνες, εξέδωσε τον Συνοδικό Τόμο που διατυπώνει τη διδασκαλία: υπάρχει στον Θεό πραγματική διάκριση ανάμεσα στην ακατάληπτη ουσία και τις άκτιστες ενέργειες, και οι δύο είναι αληθινά Θεός, και το φως που βλέπουν οι ησυχαστές είναι αυτή η άκτιστη ενέργεια και όχι κτιστό σημείο. Μια ακόμη σύνοδος, το 1368, κατέταξε τον Παλαμά στους αγίους. Οι ορθόδοξοι συγγραφείς συνήθως αντιμετωπίζουν αυτές τις συνόδους ως συνόδους οικουμενικού κύρους, χωρίς καθορισμένη αρίθμηση.ΣημαντικόΜοναχισμόςΟι Πατέρες και οι Μητέρες της ερήμουΟι άνδρες και οι γυναίκες που βγήκαν στις ερήμους της Αιγύπτου, της Παλαιστίνης και της Συρίας από τα τέλη του τρίτου αιώνα, για να ζήσουν μόνο για τον Θεό, και έκαναν, όπως έγραψε ο Μέγας Αθανάσιος, την έρημο πόλη. Ο Μέγας Αντώνιος πήγε πιο μακριά και έμεινε περισσότερο από όλους, και ο Βίος του που έγραψε ο Αθανάσιος γύρω στο 360 μετέφερε το ιδεώδες σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο. Γύρω τους αναπτύχθηκαν οι τρεις τρόποι ζωής που η Εκκλησία διατηρεί ακόμη: ο ερημίτης μόνος του, όπως ο Αντώνιος· η μικρή συνοδεία γύρω από έναν γέροντα, όπως στη Σκήτη υπό τον Όσιο Μακάριο τον Αιγύπτιο· και η κοινότητα υπό κανόνα, όπως την ίδρυσε ο Όσιος Παχώμιος στη Θηβαΐδα. Υπήρχαν Μητέρες όπως και Πατέρες, ανάμεσά τους η Συγκλητική, η Σάρρα και η Θεοδώρα. Όσα δίδαξαν παραδόθηκαν ως ρήσεις, σύντομες και κοφτές, που συγκεντρώθηκαν τον πέμπτο αιώνα στα Αποφθέγματα των Πατέρων· ο Παλλάδιος κατέγραψε όσα είδε ανάμεσά τους, και ο Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός μετέφερε τη διδασκαλία τους στη Δύση. Σχεδόν κάθε μεταγενέστερος λόγος της ορθόδοξης πνευματικότητας, για τα πάθη, για τη νήψη, για την ταπείνωση, ξεκινά από τον δικό τους.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΟι περιπέτειες ενός προσκυνητούΑνώνυμη ρωσική διήγηση, που πρωτοεκδόθηκε στο Καζάν το 1881 και, επαυξημένη, το 1884, για έναν οδοιπόρο που άκουσε να διαβάζονται στη Θεία Λειτουργία τα λόγια «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε» (Α΄ Θεσ. 5, 17) και δεν έβρισκε κανέναν να του πει πώς. Τελικά του το λέει ένας στάρετς: του δίνει τη Φιλοκαλία και την Ευχή του Ιησού, και του ορίζει να τη λέει τρεις χιλιάδες φορές την ημέρα, έπειτα έξι χιλιάδες, έπειτα δώδεκα, ώσπου η ευχή περνά από τα χείλη στην καρδιά του και αρχίζει να λέγεται μόνη της. Ύστερα ο προσκυνητής διασχίζει πεζός τη Ρωσία προς τη Σιβηρία, με παξιμάδια, μια Αγία Γραφή και τη Φιλοκαλία στο σακίδιό του, και διηγείται τι έκανε η ευχή στον ίδιο και στους ανθρώπους που συνάντησε. Ο στάρετς του ίδιου του βιβλίου επιμένει ότι η ευχή μαθαίνεται υπό υπακοή, και από τότε ορθόδοξοι συγγραφείς προειδοποιούν να μη διαβάζεται ως τεχνική που δοκιμάζει κανείς μόνος του. Ο συγγραφέας του δεν έχει ποτέ κατονομαστεί με βεβαιότητα. Στα αγγλικά έγινε το πιο γνωστό βιβλίο για την Ευχή του Ιησού, με τη βοήθεια του Τζ. Ντ. Σάλιντζερ, που η ηρωίδα του, η Φράνι, το κουβαλά στην τσάντα της.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΟικουμενικό Πατριαρχείο ΚωνσταντινουπόλεωςΗ Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, της Νέας Ρώμης, της οποίας ο αρχιεπίσκοπος κατέχει την πρώτη θέση τιμής ανάμεσα στους Ορθοδόξους από τότε που η Ρώμη αποκόπηκε, σύμφωνα με τους κανόνες της Β΄ και της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου, που έδωσαν στην πρωτεύουσα τη δεύτερη θέση μετά την Πρεσβυτέρα Ρώμη. Από το Φανάρι, στην Κωνσταντινούπολη, ο Πατριάρχης ποιμαίνει ένα μικρό ποίμνιο στην Τουρκία και ένα ευρύ στο εξωτερικό, με το Άγιον Όρος, την Κρήτη, τα Δωδεκάνησα και πολλές επαρχίες της διασποράς. Τι περιλαμβάνει αυτή η πρώτη θέση δεν είναι κοινά αποδεκτό. Η Κωνσταντινούπολη υποστηρίζει ότι μπορεί να συγκαλεί τις Εκκλησίες, να δέχεται εκκλήσεις κληρικών άλλων Εκκλησιών και να χορηγεί αυτοκεφαλία με δική της πράξη. Η Μόσχα και άλλοι απαντούν ότι το πρωτείο τιμής δεν της δίνει δικαιοδοσία έξω από τη δική της περιοχή, και ότι η αυτοκεφαλία χρειάζεται τη συναίνεση όλων. Η διαφωνία έγινε ρήξη το 2018, όταν η Κωνσταντινούπολη κινήθηκε για να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην Ουκρανία και η Μόσχα διέκοψε την κοινωνία μαζί της. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος προΐσταται του Πατριαρχείου από το 1991.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΟμοούσιοςΤης ίδιας ουσίας: η λέξη που η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος έβαλε στο Σύμβολο για να πει ότι ο Υιός είναι Θεός ακριβώς με την έννοια που είναι Θεός ο Πατέρας, όχι κατώτερος θεός ούτε το πρώτο από τα κτίσματα. Η επιλογή της δεν ήταν εύκολη. Η λέξη δεν υπάρχει στη Γραφή, είχε χρησιμοποιηθεί με μια έννοια που καταδικάστηκε στην Αντιόχεια το 268, και επί μισό αιώνα μετά τη Νίκαια επίσκοποι που δεν ήταν αρειανοί προτιμούσαν το «ομοιούσιος», όμοιος κατά την ουσία, που απέχει μόλις ένα γράμμα. Ο Μέγας Αθανάσιος υποστήριζε ότι τίποτε λιγότερο δεν αρκούσε, και οι Καππαδόκες Πατέρες κέρδισαν όσους δίσταζαν, δείχνοντας ότι μία ουσία δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ένα πρόσωπο. Η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος την επικύρωσε το 381. Η Χαλκηδόνα χρησιμοποίησε έπειτα την ίδια λέξη δύο φορές: ο Χριστός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα κατά τη θεότητα και ομοούσιος με εμάς κατά την ανθρωπότητα.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΟσία Μαρία η ΑιγυπτίαΚορίτσι που έφυγε από το σπίτι της στα δώδεκά της και πήγε στην Αλεξάνδρεια, όπου έζησε δεκαεπτά χρόνια στην ακολασία, και που επιβιβάστηκε σε ένα πλοίο προσκυνητών για τα Ιεροσόλυμα, για την εορτή του Τιμίου Σταυρού, επειδή δεν είχε τίποτε καλύτερο να κάνει. Στην πόρτα του ναού μια αόρατη δύναμη την κρατούσε πίσω, ενώ όλοι οι άλλοι έμπαιναν, και τη στιγμή εκείνη η Μαρία είδε τη ζωή της. Προσευχήθηκε στην εικόνα της Θεοτόκου στον νάρθηκα, της επετράπη να μπει για να προσκυνήσει τον Σταυρό, και έφυγε πέρα από τον Ιορδάνη στην έρημο, όπου έζησε μόνη σαράντα επτά χρόνια. Ο μοναχός Ζωσιμάς τη βρήκε εκεί, άκουσε την ιστορία της και της έφερε τη Θεία Κοινωνία, και έναν χρόνο αργότερα βρήκε το σώμα της. Ο Άγιος Σωφρόνιος Ιεροσολύμων έγραψε τον Βίο της, και η Εκκλησία τον διαβάζει τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή μαζί με τον Μέγα Κανόνα και της αφιερώνει μια Κυριακή. Μνήμη: 1 Απριλίου και Ε΄ Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Εφραίμ ο ΣύροςΔιάκονος στη Νίσιβη και έπειτα στην Έδεσσα, στη συριόφωνη Εκκλησία του ανατολικού άκρου της αυτοκρατορίας, που έγραψε τη θεολογία του σε ύμνους και τους έδωσε σε χορούς γυναικών να τους ψάλλουν, ώστε η πίστη να διδάσκεται στους δρόμους όπως δίδασκαν οι αιρετικοί τη δική τους. Τον ονομάζουν Κιθάρα του Πνεύματος. Τα ποιήματά του για την πίστη, τον Παράδεισο, τη Γέννηση και την Εκκλησία αρνούνται να ορίσουν τον Θεό και είναι γεμάτα θαυμασμό για το ότι ο Θεός δέχτηκε καν να ονομάζεται. Όταν η Νίσιβη παραδόθηκε στους Πέρσες, έφυγε μαζί με τους πρόσφυγες για την Έδεσσα, και εκεί κοιμήθηκε το 373, οργανώνοντας βοήθεια σε καιρό λιμού. Η ελληνόφωνη Εκκλησία τον γνωρίζει από έργα που μεταφράστηκαν με το όνομά του και προπάντων από τη σύντομη ευχή που λέει με μετάνοιες κάθε Ορθόδοξος χριστιανός στις ακολουθίες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Μνήμη: 28 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ισαάκ ο ΣύροςΜοναχός του 7ου αιώνα από το Μπεθ Κατράγιε στον Περσικό Κόλπο, που χειροτονήθηκε επίσκοπος Νινευή και ύστερα από πέντε μήνες έφυγε, για να ζήσει στη σιωπή στα βουνά και να γράφει. Ήταν επίσκοπος της Εκκλησίας της Ανατολής, η οποία δεν δέχθηκε τη Σύνοδο της Εφέσου, κι όμως η Ορθόδοξη Εκκλησία τον τιμά εδώ και πάνω από χίλια χρόνια, μέσα από την ελληνική μετάφραση των Ασκητικών Λόγων του που έγινε στη Λαύρα του Αγίου Σάββα, επειδή αναγνώρισε σε αυτούς τη δική της πίστη και τη δική της προσευχή. Είναι ο διδάσκαλος της ελεήμονος καρδίας, την οποία περιγράφει ως καρδιά που φλέγεται για όλη την κτίση, για τους ανθρώπους, τα πουλιά, τα ζώα, ακόμη και για τους δαίμονες, και δεν αντέχει να δει την παραμικρή βλάβη να γίνεται σε οτιδήποτε. Μνήμη: 28 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (περ. 676-749)Γόνος χριστιανικής οικογένειας που υπηρετούσε τον χαλίφη στη Δαμασκό, και ο ίδιος οικονομικός αξιωματούχος στην αυλή των Ομεϋαδών, προτού γίνει μοναχός στη Λαύρα του Αγίου Σάββα κοντά στα Ιεροσόλυμα. Από εκεί, ασφαλής έξω από τη δικαιοδοσία του αυτοκράτορα, έγραψε τους τρεις Απολογητικούς λόγους κατά όσων κατέστρεφαν τις εικόνες, με το επιχείρημα που η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος έκανε δικό της: ο αόρατος Θεός έγινε ορατός, άρα ό,τι είναι ορατό μπορεί να ζωγραφιστεί, και η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα διαβαίνει σε εκείνον που εικονίζεται. Η Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως συγκέντρωσε τη διδασκαλία των Πατέρων στην πρώτη συστηματική έκθεση της πίστεως. Υπήρξε επίσης υμνογράφος πρώτου μεγέθους: ο Κανόνας του Πάσχα και μεγάλο μέρος της Οκτωήχου είναι δικά του. Η παράδοση διασώζει τη διήγηση για το κομμένο χέρι του, που το αποκατέστησε η Θεοτόκος, και γι’ αυτό μία εικόνα της ζωγραφίζεται με τρία χέρια. Μνήμη: 4 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Μάξιμος ο Ομολογητής (περ. 580-662)Αυλικός αξιωματούχος που έγινε μοναχός, και ο θεολόγος που κράτησε την Εκκλησία πιστή στην πλήρη ανθρώπινη φύση του Χριστού, όταν ο αυτοκράτορας, οι πατριάρχες τριών θρόνων και σχεδόν όλοι οι άλλοι είχαν συμφωνήσει να διδάσκουν ότι σε Αυτόν υπάρχει ένα μόνο θέλημα. Ο Μάξιμος απάντησε ότι μια φύση χωρίς δικό της θέλημα δεν είναι φύση, άρα ένας Χριστός χωρίς ανθρώπινο θέλημα δεν έχει σώσει το ανθρώπινο θέλημα, που ήταν ακριβώς αυτό που χρειαζόταν σωτηρία: στη Γεθσημανή θέλησε ως άνθρωπος αυτό που θέλησε ως Θεός. Επειδή αρνήθηκε να σωπάσει, δικάστηκε στην Κωνσταντινούπολη, του έκοψαν τη γλώσσα και το δεξί χέρι, και πέθανε εξόριστος στη Λαζική το 662. Η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος τον δικαίωσε δεκαοκτώ χρόνια αργότερα. Τα Περί διαφόρων απόρων (Ambigua) και τα έργα του για τους λόγους της κτίσεως συγκαταλέγονται σε ό,τι βαθύτερο έχει η ορθόδοξη θεολογία. Μνήμη: 21 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης (1749-1809)Ο Νικόλαος Καλλιβούρτσης από τη Νάξο ήρθε στο Άγιον Όρος στα είκοσι έξι του και πέρασε εκεί την υπόλοιπη ζωή του επιμελούμενος εκδόσεις, και έκανε περισσότερα από κάθε άλλον στον αιώνα του για να ξαναβάλει τους Πατέρες στα χέρια των Ελλήνων. Με τον Άγιο Μακάριο Κορίνθου εξέδωσε τη Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών στη Βενετία το 1782· με τον μοναχό Αγάπιο, το Πηδάλιον, τους ιερούς κανόνες με ερμηνεία που χρησιμοποιείται ακόμη· και επιμελήθηκε τον Ευεργετινό και έγραψε το Εξομολογητάριον για τους πνευματικούς. Υπήρξε ένας από τους ηγέτες των Κολλυβάδων, οι οποίοι υπερασπίστηκαν τη συχνή Θεία Κοινωνία και την τέλεση των μνημοσύνων το Σάββατο και όχι την Κυριακή, και διώχθηκαν γι’ αυτό. Ο Αόρατος Πόλεμος και τα Πνευματικά Γυμνάσματά του είναι διασκευές δυτικών ρωμαιοκαθολικών βιβλίων ευσεβείας, προσαρμοσμένες για ορθόδοξους αναγνώστες, γεγονός που οι επικριτές του επισημαίνουν και οι θαυμαστές του δεν αποκρύπτουν. Αγιοκατατάχθηκε το 1955. Μνήμη: 14 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924-1994)Γεννήθηκε το 1924 στα Φάρασα της Καππαδοκίας με το όνομα Αρσένιος Εζνεπίδης, βαπτίστηκε από τον άγιο του χωριού, τον Άγιο Αρσένιο τον Καππαδόκη, και μεταφέρθηκε βρέφος στην Ελλάδα με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Ήταν ξυλουργός και, στον Εμφύλιο, ασυρματιστής, πριν γίνει μοναχός, και έζησε στο Στόμιο κοντά στην Κόνιτσα, στο Σινά και από το 1979 στο κελί που ονομάζεται Παναγούδα, στο Άγιον Όρος, όπου επί δεκαπέντε χρόνια χιλιάδες άνθρωποι έρχονταν κοντά του. Οι συμβουλές του είναι πρακτικές, γεμάτες χιούμορ και διεισδυτικές, και στρέφουν πάντοτε τον επισκέπτη από την κατηγορία των άλλων στο ένα πράγμα που μπορούσε ο ίδιος να αλλάξει· είναι καταγεγραμμένες στους έξι τόμους των Λόγων. Εκοιμήθη από καρκίνο στις 12 Ιουλίου 1994 στο Ησυχαστήριο της Σουρωτής κοντά στη Θεσσαλονίκη, όπου είναι ενταφιασμένος, και αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2015. Μνήμη: 12 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης (1906-1991)Βοσκόπουλο από την Εύβοια που είχε τελειώσει μόνο την πρώτη τάξη του δημοτικού, έφυγε κρυφά στα δώδεκά του για το Άγιον Όρος, στη σκήτη των Καυσοκαλυβίων, και έλαβε εκεί το διορατικό χάρισμα, που οι γέροντές του τού είπαν να το φυλάξει με την υπακοή. Η ασθένεια τον έστειλε πίσω στον κόσμο, και ο ίδιος υπηρέτησε επί τριάντα τρία χρόνια ως εφημέριος στην Πολυκλινική, στο κέντρο της Αθήνας, και εξομολογούσε σε μια πόλη που αγαπούσε. Η διδασκαλία του αποφεύγει την κατά μέτωπο μάχη με το κακό: γέμισε την ψυχή με την αγάπη του Χριστού, έλεγε, και δεν μένει χώρος για τίποτε άλλο· γι’ αυτό η χριστιανική ζωή είναι πρώτα χαρά και ύστερα αγώνας. Τα λόγια του συγκεντρώθηκαν μετά την κοίμησή του στο βιβλίο Βίος και Λόγοι. Επέστρεψε στα Καυσοκαλύβια για να πεθάνει εκεί, το 1991, και αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2013. Μνήμη: 2 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Σάββας ο ΗγιασμένοςΚαππαδόκης που πήγε στην Παλαιστίνη στα δεκαοκτώ του, έγινε μαθητής του Οσίου Ευθυμίου και το 483 ίδρυσε στη χαράδρα του Κέδρων τη Μεγάλη Λαύρα, που φέρει ακόμη το όνομά του και κατοικείται σχεδόν αδιάκοπα εδώ και δεκαπέντε αιώνες. Στην ακμή της είχε περίπου εκατόν πενήντα μοναχούς σε κελιά λαξευμένα στον βράχο. Υπερασπίστηκε τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας απέναντι σε αυτοκράτορες που ευνοούσαν τους αντιπάλους της και ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη σε ηλικία ενενήντα ετών για χάρη του λαού της Παλαιστίνης. Ο κανόνας προσευχής που ίσχυε στη Λαύρα του έγινε το Ιεροσολυμιτικό Τυπικό, η τάξη των ακολουθιών που τηρεί ολόκληρη η Ορθόδοξη Εκκλησία. Εκοιμήθη το 532. Μνήμη: 5 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Σάββας, πρώτος Αρχιεπίσκοπος ΣερβίαςΟ Ράστκο, ο μικρότερος γιος του Σέρβου ηγεμόνα Στεφάνου Νεμάνια, που στα δεκαεπτά του έφυγε κρυφά στο Άγιον Όρος και εκάρη εκεί μοναχός· ο πατέρας του τον ακολούθησε και έγινε ο μοναχός Συμεών, και μαζί ίδρυσαν τη σερβική Μονή Χιλανδαρίου το 1198. Το 1219 ο Σάββας πέτυχε από τον Πατριάρχη στη Νίκαια την αυτοκεφαλία της Σερβικής Εκκλησίας και χειροτονήθηκε ο πρώτος αρχιεπίσκοπός της. Οργάνωσε τις επισκοπές της, συνέταξε τον Νομοκάνονά της και έγραψε την πρώτη της γραμματεία, και συμφιλίωσε τους αδελφούς του που φιλονικούσαν. Εκοιμήθη το 1236 στο Τύρνοβο. Το 1594 οι Οθωμανοί έκαψαν τα λείψανά του στο Βελιγράδι για να συντρίψουν το φρόνημα του λαού· στον τόπο εκείνο στέκει ο μεγάλος ναός του Αγίου Σάββα. Μνήμη: 14 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Σεραφείμ του Σάρωφ (1754-1833)Γιος εμπόρου από το Κουρσκ, μπήκε στη μονή του Σάρωφ στα είκοσι τέσσερά του και πέρασε τα περισσότερα από τα επόμενα πενήντα χρόνια μόνος: σε μια καλύβα στο δάσος, πάνω σε έναν βράχο όπου, όπως διηγήθηκε ο ίδιος, προσευχήθηκε χίλιες νύχτες, και έγκλειστος σε ένα κελί. Συγχώρησε τους ληστές που τον χτύπησαν σχεδόν μέχρι θανάτου και ζήτησε να μην τιμωρηθούν. Από το 1825 άνοιξε την πόρτα του, και πλήθη έρχονταν σε έναν άνθρωπο που υποδεχόταν τον καθένα, όποια εποχή του χρόνου κι αν ήταν, με τον χαιρετισμό: χαρά μου, Χριστός ανέστη. Η συνομιλία του με τον γαιοκτήμονα Μοτοβίλωφ είναι η πιο καθαρή διατύπωση στη ρωσική πνευματικότητα του σκοπού της χριστιανικής ζωής: η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος, που ο Μοτοβίλωφ το είδε να λάμπει από το πρόσωπό του μέσα στο χιόνι. Απόκτησε ειρηνικό πνεύμα, έλεγε, και χιλιάδες γύρω σου θα σωθούν. Αγιοκατατάχθηκε το 1903. Μνήμη: 2 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος (949-1022)Ο τρίτος από τους τρεις που η Εκκλησία ονομάζει Θεολόγους, και εκείνος του οποίου η θεολογία είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου αφήγηση όσων είδε. Νεαρός αυλικός στην Κωνσταντινούπολη, μαθήτευσε στον μοναχό Συμεών τον Ευλαβή, είδε το άκτιστο φως ενώ ήταν ακόμη λαϊκός, και έγινε μοναχός στη Μονή του Στουδίου και έπειτα ηγούμενος της Μονής του Αγίου Μάμαντος επί είκοσι πέντε χρόνια. Δίδασκε ότι όποιος δεν έχει λάβει συνειδητά το Άγιο Πνεύμα δεν έχει γίνει ακόμη χριστιανός με την πλήρη έννοια, και ότι η θέα του Θεού δεν είναι μόνο για τους αγίους των παλαιών χρόνων αλλά για τον καθένα και σήμερα· οι εκκλησιαστικές αρχές είδαν σε αυτό μια πρόκληση, και εξορίστηκε στην απέναντι ακτή του Βοσπόρου το 1009. Οι Έρωτες των θείων ύμνων του συγκαταλέγονται στη μεγάλη μυστική ποίηση της Εκκλησίας. Εκοιμήθη το 1022. Μνήμη: 12 Μαρτίου.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΟυσία (φύση)Η ουσία: το τι είναι κάτι, και στον Θεό αυτό που είναι κοινό στον Πατέρα, στον Υιό και στο Πνεύμα, ώστε ο καθένας να είναι ολόκληρος Θεός και να μην υπάρχουν τρεις θεοί. Ο Ευνόμιος ισχυριζόταν ότι η θεία ουσία μπορεί να γνωσθεί και να ονομαστεί (ότι ο Θεός είναι απλώς η αγεννησία) και ότι επομένως ο γεννητός Υιός δεν μπορεί να είναι Θεός. Ο Μέγας Βασίλειος και ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης απάντησαν ότι δεν γνωρίζουμε την ουσία ούτε ενός μυρμηγκιού, πολύ λιγότερο του Θεού, και ότι κάθε όνομα που δίνουμε στον Θεό ονομάζει κάτι σχετικό με Αυτόν, ποτέ το τι είναι. Αυτή η άρνηση είναι η ρίζα της αποφατικής παράδοσης και της διάκρισης ανάμεσα στην ακατάληπτη ουσία και στις ενέργειες με τις οποίες ο Θεός δίνει τον εαυτό Του. Στη γλώσσα των Συνόδων για τον Χριστό, ουσία και φύση σημαίνουν το ίδιο: Εκείνος έχει δύο, τη θεία και την ανθρώπινη.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΠεριχώρηση (αμοιβαία ενοίκηση)Κάθε Πρόσωπο της Τριάδας ενοικεί ολόκληρο στα άλλα, χωρίς ανάμειξη και χωρίς να παύει να είναι ο εαυτός Του. Ο Όσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός δίνει στη λέξη την παγιωμένη θεολογική της χρήση: τα τρία έχουν την ύπαρξή τους το ένα μέσα στο άλλο, ώστε όπου είναι το ένα εκεί είναι και τα τρία, και τα προς τα έξω έργα του Θεού δεν μοιράζονται ποτέ ανάμεσά τους. Η ίδια λέξη έχει και δεύτερη χρήση στη Χριστολογία, όπου οι δύο φύσεις του Χριστού περιχωρούν η μία στην άλλη ασυγχύτως· έτσι η Εκκλησία μπορεί να λέει ότι ο Θεός σταυρώθηκε και ότι άνθρωπος προσκυνείται, απορρίπτοντας συγχρόνως και την ανάμειξη του Ευτυχούς και τη διαίρεση του Νεστορίου.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΠλάνη (πρέλεστ)Πλάνη στα ελληνικά, πρέλεστ στα ρωσικά: η κατάσταση μιας ψυχής που εξέλαβε τη δική της φαντασία, ή την υποβολή ενός δαίμονα, για χάρη του Θεού. Οι Πατέρες τη θεωρούν τον χαρακτηριστικό κίνδυνο της πνευματικής ζωής, και την κρίνουν πιο επικίνδυνη από τη φανερή αμαρτία, επειδή οι πλανεμένοι πιστεύουν ότι προοδεύουν. Γνωρίσματά της είναι η επιθυμία για οράματα, η βεβαιότητα του ανθρώπου για τη δική του πρόοδο, η περιφρόνηση των άλλων και η απροθυμία να διορθωθεί. Τα φάρμακά της είναι παντού τα ίδια στην παράδοση: υπακοή σε πνευματικό πατέρα, άρνηση να δεχθεί κανείς οποιοδήποτε όραμα ή αίσθηση, και αυτομεμψία. Γι’ αυτό η σωματική μέθοδος της Ευχής του Ιησού δεν διδάσκεται ποτέ μόνη της, και γι’ αυτό στον αρχάριο λένε να προσέχει τα λόγια και τίποτε άλλο.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΠνευματική πατρότητα (Γέροντας/Στάρετς)Η καθοδήγηση μιας ψυχής από έναν γέροντα, ή στάρετς όπως λέγεται στα ρωσικά, πράγμα τόσο παλαιό όσο η έρημος, όπου ένας νέος μοναχός πήγαινε σε έναν αββά και του έλεγε: πες μου έναν λόγο. Ο υποτακτικός φανερώνει τους λογισμούς του, ακόμη κι εκείνους για τους οποίους ντρέπεται, και υπακούει· ο γέροντας προσεύχεται γι’ αυτόν και του δίνει τον λόγο που χρειάζεται και όχι εκείνον που θέλει. Τον γέροντα δεν τον κάνει ένα αξίωμα αλλά ένα χάρισμα, η διάκριση, και σε ορισμένους δόθηκαν περισσότερα: ο Όσιος Σεραφείμ του Σάρωφ και ο Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης έμειναν στη μνήμη επειδή απαντούσαν σε ερωτήσεις πριν τους τις θέσουν. Ο γέροντας δεν είναι ανάγκη να είναι ιερέας, αφού πολλοί ήταν απλοί μοναχοί, αν και η άφεση στην εξομολόγηση ανήκει στον ιερέα. Η παράδοση επέστρεψε στη Ρωσία μέσω των μαθητών του Οσίου Παϊσίου Βελιτσκόφσκυ και έφτασε στο απόγειό της στην Όπτινα, όπου ο Όσιος Αμβρόσιος δεχόταν επισκέπτες από ολόκληρη τη Ρωσία, και όπου ο Ντοστογιέφσκι βρήκε μεγάλο μέρος του δικού του στάρετς Ζωσιμά.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΠροφήτης ΗλίαςΟ Θεσβίτης, που έκλεισε τον ουρανό για τρία χρόνια εξαιτίας της ειδωλολατρίας του Αχαάβ και της Ιεζάβελ, τράφηκε από κόρακες στον χείμαρρο και από μια χήρα στα Σάρεπτα, της οποίας ανέστησε τον γιο, και κατέβασε φωτιά στον Κάρμηλο μπροστά στους προφήτες του Βάαλ. Φεύγοντας για να σώσει τη ζωή του, βάδισε σαράντα ημέρες ως το Χωρήβ και βρήκε τον Θεό όχι στον άνεμο ούτε στον σεισμό ούτε στη φωτιά, αλλά σε «φωνή αύρας λεπτής» (Γ΄ Βασ. 19, 12). Δεν πέθανε: ένα πύρινο άρμα τον ανέλαβε, και εμφανίστηκε πάλι μαζί με τον Μωυσή στο Θαβώρ, συνομιλώντας με τον Χριστό για την έξοδό Του. Οι μοναχοί του Καρμήλου και κάθε ερήμου τον θεώρησαν πατέρα τους, και στην Ελλάδα και την Κύπρο τα εκκλησάκια του στέκουν στις κορυφές των λόφων, όσο πιο κοντά στον ουρανό όπου ανέβηκε εκείνος. Μνήμη: 20 Ιουλίου.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΣοβιετικός διωγμός της ΕκκλησίαςΤα εβδομήντα χρόνια κατά τα οποία το σοβιετικό κράτος επιχείρησε να εξαλείψει τη θρησκεία στη Ρωσία, και παραλίγο να το πετύχει. Από το 1918 η Εκκλησία έχασε την περιουσία της και τη νομική της υπόσταση· το 1922 η κατάσχεση των εκκλησιαστικών τιμαλφών, με πρόσχημα την αρωγή στους πληγέντες από τον λιμό, έφερε τις πρώτες μαζικές δίκες και εκτελέσεις, αρχίζοντας από τη Σούγια· ο Πατριάρχης Τύχων φυλακίστηκε και το κράτος στήριξε εναντίον του το σχίσμα των Ανακαινιστών. Το 1927 ο Μητροπολίτης Σέργιος διακήρυξε τη νομιμοφροσύνη της Εκκλησίας προς το σοβιετικό κράτος, βήμα που δίχασε τότε τους πιστούς και συζητείται ακόμη. Ο Μεγάλος Τρόμος του 1937 και του 1938 ήταν η χειρότερη φάση: από τους περίπου πενήντα τέσσερις χιλιάδες ενοριακούς ναούς που λειτουργούσαν το 1917, ως το 1939 λειτουργούσαν μερικές εκατοντάδες. Δεκάδες χιλιάδες κληρικοί, μοναχοί και μοναχές εκτελέστηκαν ή πέθαναν στα στρατόπεδα, και η Ρωσική Εκκλησία έχει κατατάξει ονομαστικά στο αγιολόγιο περισσότερους από χίλιους από αυτούς, ως Νεομάρτυρες και Ομολογητές. Ο Στάλιν επέτρεψε μια αναζωογόνηση στα χρόνια του πολέμου, το 1943, ο Χρουστσόφ έκλεισε ξανά τους μισούς ναούς, και μόνο η χιλιετηρίδα του 1988 έφερε την ελευθερία.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 680-681)Τη συγκάλεσε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ΄ και συνεδρίασε στην τρουλλωτή αίθουσα του αυτοκρατορικού ανακτόρου. Καταδίκασε τον μονοθελητισμό και τη μία ενέργεια που τον συνόδευε, και όρισε ότι ο Χριστός έχει δύο φυσικά θελήματα και δύο φυσικές ενέργειες, αδιαιρέτως, ατρέπτως, αμερίστως και ασυγχύτως, με το ανθρώπινο θέλημά Του να ακολουθεί το θείο, όχι ως αντιστεκόμενο ή απρόθυμο αλλά ως υποτασσόμενο σε αυτό. Το επιχείρημα είναι του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή: το θέλημα ανήκει στη φύση και όχι στο πρόσωπο, άρα ένας Χριστός χωρίς ανθρώπινο θέλημα δεν θα ήταν άνθρωπος, και ό,τι δεν προσέλαβε δεν το θεράπευσε. Το χωρίο στο οποίο στηρίζεται είναι η Γεθσημανή, όπου ο Κύριος προσεύχεται να γίνει όχι το δικό Του θέλημα αλλά του Πατρός, και προσεύχεται με ανθρώπινο θέλημα που θέλει να ζήσει. Καταδίκασε τους Σέργιο, Πύρρο, Παύλο και Πέτρο Κωνσταντινουπόλεως, τον Κύρο Αλεξανδρείας, τον Θεόδωρο Φαράν και τον Πάπα Ονώριο Ρώμης, την καταδίκη του οποίου επικύρωσε έπειτα ο Πάπας Λέων Β΄· μια Οικουμενική Σύνοδος που δικάζει πάπα για αίρεση είναι από τις σαφέστερες ορθόδοξες απαντήσεις στη μεταγενέστερη αξίωση του προσωπικού αλάθητου. Ο Άγιος Μάξιμος και ο Άγιος Μαρτίνος Α΄, Πάπας Ρώμης, είχαν πεθάνει και οι δύο στην εξορία για αυτή την ομολογία, και κανείς τους δεν έζησε για να τη δει να γίνεται δεκτή. Δεν εξέδωσε δικούς της κανόνες, και τους συμπλήρωσε έντεκα χρόνια αργότερα η Πενθέκτη Σύνοδος.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤα Αποφθέγματα των Πατέρων της ερήμου (Γεροντικόν)Συλλογή όσων είπαν πραγματικά οι μοναχοί της Αιγύπτου, που καταγράφηκαν μετά τον θάνατό τους από ανθρώπους που τα είχαν ακούσει από άλλους που τα είχαν ακούσει. Τίποτε σε αυτήν δεν είναι συστηματικό. Ένας αδελφός ζητά έναν λόγο και ένας γέροντας του δίνει μία φράση, και η φράση συνήθως αφορά το να μην κατακρίνεις κανέναν, ή το να μένεις στο κελλί σου, ή το τι να κάνεις όταν έχεις αποτύχει πάλι. Σώζεται σε δύο μεγάλες διατάξεις, μία αλφαβητική κατά τον πατέρα που μίλησε και μία κατά θέμα, και είναι η πρώτη ύλη πίσω από σχεδόν όλη τη μεταγενέστερη ορθόδοξη ασκητική γραμματεία. Αν τη διαβάσει κανείς από την αρχή ως το τέλος, είναι επίσης πολύ αστεία, και αυτό δεν είναι τυχαίο.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤα Αρεοπαγιτικά συγγράμματαΤέσσερις πραγματείες και δέκα επιστολές με το όνομα του Αθηναίου που τον έφερε στην πίστη ο Απόστολος Παύλος: «Περί θείων ονομάτων», «Περί μυστικής θεολογίας», «Περί της ουρανίας ιεραρχίας» και «Περί της εκκλησιαστικής ιεραρχίας». Το «Περί μυστικής θεολογίας» έχει έκταση έντεκα σελίδων και είναι η πηγή όλου του αποφατικού λεξιλογίου της Ανατολής· καταλήγει σε μια σειρά αρνήσεων που αρνούνται ακόμη και τις αρνήσεις. Από το «Περί της ουρανίας ιεραρχίας» προέρχονται τα εννέα τάγματα των αγγέλων. Η πατρότητα των έργων αμφισβητήθηκε ήδη από τον 6ο αιώνα, και σήμερα χρονολογούνται γύρω στο 500, κάτι που η ορθόδοξη παράδοση αφομοίωσε χωρίς δυσκολία: αυτό που τα στήριξε ήταν ο Όσιος Μάξιμος ο Ομολογητής, του οποίου οι Απορίες, μαζί με τα σχόλια που κυκλοφόρησαν με το όνομά του, τα ερμήνευσαν με τρόπο που κανένας ωριγενιστής ή μονοφυσίτης δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει.ΣημαντικόΙερά ΜυστήριαΤο Άγιο ΧρίσμαΗ χρίση που ακολουθεί αμέσως το Βάπτισμα, με τα λόγια «Σφραγίς δωρεάς Πνεύματος Αγίου», στο μέτωπο, τα μάτια, τα ρουθούνια, το στόμα, τα αυτιά, το στήθος, τα χέρια και τα πόδια: η προσωπική Πεντηκοστή κάθε χριστιανού. Η Δύση το χώρισε από το Βάπτισμα και το μετέθεσε στην εφηβεία ως confirmatio (επιβεβαίωση)· η Ανατολή το κράτησε ενωμένο με το Βάπτισμα σε μία ακολουθία, ώστε ένα νήπιο βαπτίζεται, χρίεται και κοινωνεί την ίδια ημέρα. Το ίδιο το Χρίσμα, το Άγιο Μύρο, καθαγιάζεται από τον πατριάρχη μιας τοπικής Εκκλησίας (στην Κωνσταντινούπολη τη Μεγάλη Πέμπτη, και από εκεί αποστέλλεται σε πολλές από τις Εκκλησίες) από έλαιο και δεκάδες αρωματικές ύλες, ώστε κάθε χριστιανός να χρίεται με έλαιο που τον συνδέει με ολόκληρη την Εκκλησία. Με το Χρίσμα γίνονται επίσης δεκτοί πολλοί από όσους προσέρχονται στην Ορθοδοξία.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤο ΠεντηκοστάριοΤο βιβλίο των πενήντα ημερών από το Πάσχα ως την Πεντηκοστή και της Κυριακής των Αγίων Πάντων που ακολουθεί. Περιέχει την ίδια την ακολουθία του Πάσχα, τη Διακαινήσιμο Εβδομάδα, τις Κυριακές του Θωμά, των Μυροφόρων, του Παραλύτου, της Σαμαρείτιδος και του Τυφλού, έπειτα τη Μεσοπεντηκοστή, την Ανάληψη, τους Πατέρες της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου και την Πεντηκοστή με τις ευχές της γονυκλισίας. Ο τόνος του βιβλίου είναι αμιγής: επί πενήντα ημέρες δεν γίνεται γονυκλισία, δεν υπάρχει νηστεία Τετάρτης και Παρασκευής κατά τη Διακαινήσιμο, και το «Χριστός ανέστη» αντικαθιστά σχεδόν κάθε εναρκτήρια προσευχή.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΤο πρωτείο και οι παπικές αξιώσειςΗ Ορθοδοξία δέχεται πρωτείο τιμής: ο πρώτος θρόνος προεδρεύει, συγκαλεί και δέχεται εκκλήσεις, αλλά δεν διοικεί τις άλλες Εκκλησίες. Κάθε επίσκοπος είναι πλήρως επίσκοπος και η Εκκλησία είναι ολόκληρη σε κάθε τοπική ευχαριστιακή σύναξη, γι’ αυτό η αυθεντία είναι συνοδική, και οι Οικουμενικές Σύνοδοι έγιναν δεκτές από ολόκληρη την Εκκλησία και δεν επικυρώθηκαν από έναν επίσκοπο. Εκείνο που η Ορθοδοξία δεν δέχεται είναι η οικουμενική άμεση δικαιοδοσία και το προσωπικό αλάθητο, που ορίστηκαν στην Α΄ Βατικανή Σύνοδο το 1870. Οι Πατέρες ερμήνευσαν την πέτρα του Ματθ. 16, 18 ως την ομολογία του Πέτρου, μια Οικουμενική Σύνοδος καταδίκασε πάπα για αίρεση, και οι κανόνες που δίνουν στη Ρώμη τη θέση της τη δίνουν για την τιμή της πόλεως, κάτι που αποτελεί επιχείρημα για την τάξη και όχι για το αξίωμα.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤο ΤριώδιοΤο λειτουργικό βιβλίο των δέκα εβδομάδων πριν από το Πάσχα, από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου ως το Μέγα Σάββατο. Το όνομά του προέρχεται από τους κανόνες τριών ωδών, τα τριώδια, που χρησιμοποιεί τις καθημερινές. Περιέχει τις Κυριακές πριν από τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, που προετοιμάζουν τη νηστεία, ολόκληρη τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τα Ψυχοσάββατα, το Σάββατο του Λαζάρου, την Κυριακή των Βαΐων και τις ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας, μεταξύ των οποίων τα δώδεκα Ευαγγέλια των Παθών και τα Εγκώμια του Επιταφίου. Το μεγαλύτερο μέρος της ωραιότερης υμνογραφίας της βυζαντινής λατρείας βρίσκεται σε αυτό το βιβλίο, και ένα μεγάλο μέρος της πραγματικής διδασκαλίας της Εκκλησίας για τη μετάνοια βρίσκεται εδώ και όχι σε κάποια πραγματεία.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΤο Ψαλτήριο (Βιβλίο των Ψαλμών)Οι 150 Ψαλμοί (151 στους Ο΄) είναι το προσευχητάριο της Εκκλησίας και απαγγέλλονται ή ψάλλονται καθημερινά. Διαιρούνται σε 20 καθίσματα, ώστε να διαβάζονται μέσα σε μία εβδομάδα (δύο φορές την εβδομάδα τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή). Το Ψαλτήριο είναι η ραχοκοκαλιά των ακολουθιών του νυχθημέρου. Ο Μέγας Βασίλειος ονομάζει το Ψαλτήριο βιβλίο που θεραπεύει ό,τι αγγίζει, και αυτό ανεβάζει κάθε ανθρώπινο συναίσθημα στον Θεό.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΥπαπαντή του Κυρίου: 2 ΦεβρουαρίουΣαράντα ημέρες μετά τη Γέννηση η Θεοτόκος φέρνει το Βρέφος στον Ναό, και ο πρεσβύτης Συμεών, στον οποίο είχε δοθεί η υπόσχεση ότι δεν θα έβλεπε θάνατο πριν δει τον Χριστό του Κυρίου, δέχεται τον Θεό στην αγκαλιά του. Το ελληνικό όνομα, Υπαπαντή, σημαίνει Συνάντηση: ο Νόμος συναντά τον Νομοθέτη του, ο Ναός υποδέχεται Εκείνον για τον οποίο χτίστηκε, και ο αιώνας που περίμενε είναι πια ελεύθερος να αναχωρήσει εν ειρήνη. Τα λόγια του Συμεών εκείνη τη στιγμή δεν φυλάσσονται μόνο γι’ αυτή την ημέρα. Κλείνουν τον Εσπερινό κάθε βράδυ του έτους, ώστε όλη η Εκκλησία τα λέει κάθε νύχτα. Η προφήτις Άννα, χήρα ογδόντα τεσσάρων ετών που δεν έφευγε από τον Ναό, είναι η δεύτερη μάρτυρας. Η λατινική ονομασία της ημέρας, Καθαρισμός της Μακαρίας Παρθένου, ρίχνει το βάρος σε έναν καθαρισμό που η πανάχραντη Θεοτόκος δεν είχε ανάγκη· η ορθόδοξη ονομασία το κρατά στην ίδια τη Συνάντηση, και η εορτή συγκαταλέγεται στις Δεσποτικές εορτές. Εορτάζεται στις 2 Φεβρουαρίου και αποδίδεται στις 9 Φεβρουαρίου, και είναι η τελευταία από τις Δώδεκα Μεγάλες Εορτές του εκκλησιαστικού έτους που απέκτησε σελίδα εδώ.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΥπόσταση (πρόσωπο)Πρόσωπο: καθένα από τα τρία Πρόσωπα της Τριάδας, ή το ένα Πρόσωπο του σαρκωμένου Υιού. Ως τον τέταρτο αιώνα η λέξη ήταν σχεδόν συνώνυμη της ουσίας, και οι ίδιοι οι αναθεματισμοί της Νίκαιας χρησιμοποιούν τις δύο μαζί· γι’ αυτό η Ανατολή υποψιαζόταν ότι η Δύση έκανε τα τρία ένα πρόσωπο, και η Δύση υποψιαζόταν ότι η Ανατολή τα έκανε τρεις θεούς. Οι Καππαδόκες Πατέρες καθόρισαν τη διάκριση που κράτησε η Εκκλησία: η ουσία είναι το κοινό, η υπόσταση το ιδιαίτερο, όπως η ανθρώπινη φύση είναι κοινή στον Πέτρο και στον Παύλο, ενώ ο καθένας τους είναι κάποιος. Πατέρας, Υιός και Πνεύμα είναι μία ουσία και τρεις υποστάσεις, που διακρίνονται μόνο ως προς την προέλευσή τους. Η Χαλκηδόνα εφάρμοσε έπειτα τη λέξη στον Χριστό: μία υπόσταση σε δύο φύσεις. Μεγάλο μέρος της σύγχρονης ορθόδοξης σκέψης για το τι είναι πρόσωπο ξεκινά από εδώ.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Αικατερίνη η ΜεγαλομάρτυςΚατά τη διήγηση που διαβάζει η Εκκλησία, νεαρή ευγενής της Αλεξάνδρειας με μεγάλη παιδεία, που αντιμετώπισε τον αυτοκράτορα σε μια ειδωλολατρική γιορτή, κλήθηκε να αντιπαρατεθεί με πενήντα φιλοσόφους και τους οδήγησε στην πίστη, κι εκείνοι κάηκαν γι’ αυτό. Ένας τροχός με αιχμές που προοριζόταν γι’ αυτήν έσπασε, και αποκεφαλίστηκε. Η παράδοση λέει ότι άγγελοι μετέφεραν το σώμα της στο Όρος Σινά, και η μονή εκεί φέρει το όνομά της από τον Μεσαίωνα και φυλάσσει τα λείψανά της. Οι ιστορικοί δεν μπορούν να τη βρουν στις πρώιμες πηγές, και η Εκκλησία την τιμά ωστόσο ως αυτό που ήταν πάντοτε στη λατρεία: προστάτιδα όσων αναζητούν τη σοφία και μάρτυρα ότι η παιδεία ανήκει στον Χριστό. Μνήμη: 25 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Βαρβάρα η ΜεγαλομάρτυςΚατά τη διήγηση που διαβάζει η Εκκλησία, κόρη ενός πλούσιου ειδωλολάτρη που την έκλεισε σε έναν πύργο για να την κρατήσει μακριά από τους μνηστήρες και από τους χριστιανούς. Έγινε κρυφά χριστιανή και έβαλε να ανοίξουν ένα τρίτο παράθυρο στο λουτρό που της έχτιζε εκείνος, για την Αγία Τριάδα. Όταν το έμαθε, την παρέδωσε στον ηγεμόνα, και μετά τα βασανιστήρια την αποκεφάλισε ο ίδιος, και στον δρόμο της επιστροφής τον σκότωσε κεραυνός. Εξαιτίας αυτού του θανάτου την επικαλούνται από παλιά όσοι φοβούνται αιφνίδιο τέλος χωρίς μετάνοια, και είναι αγαπητή σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο, από την Εγγύς Ανατολή, όπου το πιάτο με βραστό σιτάρι που φτιάχνεται την ημέρα της φέρει το όνομά της, ως τη Ρωσία. Μνήμη: 4 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Ελισάβετ η ΝεομάρτυςΗ πριγκίπισσα Ελισάβετ της Έσσης, εγγονή της βασίλισσας Βικτωρίας και αδελφή της τελευταίας αυτοκράτειρας της Ρωσίας, παντρεύτηκε τον Μεγάλο Δούκα Σέργιο και έγινε δεκτή στην Ορθόδοξη Εκκλησία με δική της επιλογή. Όταν ο σύζυγός της σκοτώθηκε από τη βόμβα ενός επαναστάτη το 1905, πήγε στη φυλακή και ζήτησε από τον δολοφόνο του να μετανοήσει. Πούλησε τα κοσμήματά της, ίδρυσε στη Μόσχα τη Μονή των Αγίων Μάρθας και Μαρίας για τη νοσηλεία των ασθενών και τους φτωχούς, και ήταν η ηγουμένη της. Συνελήφθη το 1918 και ρίχτηκε ζωντανή στο φρέαρ ενός ορυχείου στο Αλαπάγεφσκ μαζί με τους συντρόφους της, όπου ακούστηκαν να ψάλλουν. Το λείψανό της αναπαύεται στα Ιεροσόλυμα, στον ναό της Αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής στο Όρος των Ελαιών. Αγιοκατατάχθηκε από τη Ρωσική Εκκλησία της Διασποράς το 1981 και από τη Μόσχα το 1992. Μνήμη: 5 Ιουλίου (με το παλαιό ημερολόγιο, 18 Ιουλίου).ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Θέκλα η ΙσαπόστολοςΝεαρή γυναίκα από το Ικόνιο, που άκουσε από ένα παράθυρο τον Απόστολο Παύλο να κηρύττει στο διπλανό σπίτι, διέλυσε τον αρραβώνα της και τον ακολούθησε. Την ιστορία της αφηγούνται οι Πράξεις Παύλου και Θέκλης, του 2ου αιώνα, τις οποίες η Εκκλησία διαβάζει για τη μαρτυρία τους και όχι ως ιστορία: καταδικασμένη να καεί, σώθηκε από μια καταιγίδα· ριγμένη στα θηρία, την υπερασπίστηκε μια λέαινα. Δίδαξε και πέρασε το υπόλοιπο της ζωής της κοντά στη Σελεύκεια, όπου το ιερό της έγινε ένας από τους μεγάλους τόπους προσκυνήματος του αρχαίου κόσμου· το επισκέφθηκε η προσκυνήτρια Αιθερία, και εκεί πήγε να προσευχηθεί ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Η Εκκλησία την ονομάζει Πρωτομάρτυρα μεταξύ των γυναικών και Ισαπόστολο. Μνήμη: 24 Σεπτεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Μαρία η ΜαγδαληνήΓυναίκα από τα Μάγδαλα της Γαλιλαίας, από την οποία ο Χριστός έβγαλε επτά δαιμόνια· εκείνη Τον ακολούθησε και Τον διακονούσε με τα υπάρχοντά της, στάθηκε κοντά στον Σταυρό όταν οι μαθητές είχαν φύγει, ήρθε στον τάφο με μύρα πριν ξημερώσει, και ήταν η πρώτη που Τον είδε αναστημένο, και Εκείνος την έστειλε να το αναγγείλει στους Αποστόλους. Η Εκκλησία την ονομάζει Ισαπόστολο. Η ορθόδοξη παράδοση ποτέ δεν την ταύτισε με την αμαρτωλή γυναίκα του Λουκά 7: η ταύτιση αυτή προέρχεται από ένα κήρυγμα του Πάπα Γρηγορίου του Μεγάλου (του Διαλόγου) το 591, και γι’ αυτό η Δύση τη ζωγράφιζε επί χίλια χρόνια ως μετανοούσα. Η Ανατολή τη διαφύλαξε ως αυτόπτη μάρτυρα. Κατά την παράδοση κήρυξε στη Ρώμη και παρουσιάστηκε στον Τιβέριο με ένα κόκκινο αυγό, από όπου προέρχονται τα αυγά του Πάσχα, και εκοιμήθη στην Έφεσο. Μνήμη: 22 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Μαρίνα η ΜεγαλομάρτυςΚατά τη διήγηση που αναγινώσκει η Εκκλησία, ήταν κόρη δεκαπέντε ετών στην Αντιόχεια της Πισιδίας, θυγατέρα ειδωλολάτρη ιερέα, που την ανέθρεψε χριστιανή τροφός, και αρνήθηκε στον έπαρχο και τους θεούς του και τον γάμο που της πρότεινε. Στη φυλακή, όπως λέει η διήγηση, της παρουσιάστηκε ο διάβολος, κι εκείνη τον άρπαξε και τον χτύπησε με σφυρί, και έτσι εικονίζεται· αποκεφαλίστηκε γύρω στο 304. Στη Δύση είναι γνωστή ως Μαργαρίτα. Η δεξιά χείρα της φυλάσσεται στη Μονή Βατοπαιδίου του Αγίου Όρους, και την αγαπούν ιδιαίτερα τα νησιά, όπου η γιορτή της είναι ένα από τα πανηγύρια του καλοκαιριού. Μνήμη: 17 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Νίνα η ΙσαπόστολοςΝεαρή γυναίκα από την Καππαδοκία που, κατά τη γεωργιανή παράδοση, ήρθε στην Καρτλί τον τέταρτο αιώνα, αιχμάλωτη ή προσκυνήτρια, κρατώντας έναν σταυρό από δύο κληματόβεργες δεμένες με τα ίδια της τα μαλλιά. Έζησε κοντά στη βασιλική πόλη Μτσχέτα, προσευχόταν και θεράπευε: ένα παιδί, έπειτα τη βασίλισσα Νάνα. Ο βασιλιάς Μιριάν αντιστεκόταν, ώσπου, χαμένος μέσα σε ένα ξαφνικό σκοτάδι σε ένα κυνήγι, προσευχήθηκε στον Θεό της Νίνας και είδε το φως να επιστρέφει· βαπτίστηκαν αυτός και ο λαός του, και ζήτησε από τον αυτοκράτορα ιερείς. Ο ναός Σβετιτσχοβέλι υψώθηκε στον τόπο όπου προσευχόταν. Κοιμήθηκε στην Μπόντμπε της Καχετίας, όπου είναι θαμμένη και όπου μια γυναικεία μονή φυλάσσει τον τάφο της, και ο σταυρός της από κληματόβεργες είναι το έμβλημα της Γεωργιανής Εκκλησίας. Μνήμη: 14 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Όλγα η ΙσαπόστολοςΠριγκίπισσα του Κιέβου, χήρα του πρίγκιπα Ιγκόρ, τον οποίο σκότωσαν οι Δρεβλιανοί, και της οποίας την εκδίκηση εναντίον τους το χρονικό αφηγείται χωρίς να την ωραιοποιεί. Κυβερνώντας για λογαριασμό του ανήλικου γιου της, πήγε στην Κωνσταντινούπολη γύρω στο 957 και βαπτίστηκε εκεί, η πρώτη του ηγεμονικού οίκου των Ρως που έγινε χριστιανή. Δεν μπόρεσε να πείσει τον γιο της Σβιατοσλάβ, που έλεγε ότι οι πολεμιστές του θα τον περιγελούσαν, ανέθρεψε όμως τον εγγονό της Βλαδίμηρο, που έμελλε να βαπτίσει τη χώρα. Εκοιμήθη το 969, αφού ζήτησε χριστιανική ταφή χωρίς ειδωλολατρικό νεκρόδειπνο. Η Εκκλησία την ονομάζει αυγερινό που προηγείται του ήλιου. Μνήμη: 11 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Παρασκευή η ΟσιομάρτυςΧριστιανή της Ρώμης του δεύτερου αιώνα, που πήρε το όνομά της από την Παρασκευή, την ημέρα του Σταυρού, επειδή γεννήθηκε τέτοια ημέρα. Κατά τη διήγηση που διαβάζει η Εκκλησία, μοίρασε την κληρονομιά της, κήρυξε και βασανίστηκε επί Αντωνίνου του Ευσεβούς, και ξανάδωσε το φως σε έναν αυτοκράτορα που είχε τυφλωθεί· αποκεφαλίστηκε. Η Εκκλησία την επικαλείται για τη θεραπεία των ματιών, και εικονίζεται να κρατά ένα πιάτο με δύο μάτια. Σε όλη την Ελλάδα, την Κύπρο και τα Βαλκάνια υπάρχουν εκκλησάκια αφιερωμένα σε αυτήν και πηγές με το όνομά της, και η ημέρα της, στο κατακαλόκαιρο, είναι πανηγύρι σε εκατοντάδες χωριά. Μνήμη: 26 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Ταμάρ, βασίλισσα της ΓεωργίαςΣτέφθηκε το 1184 με τον τίτλο του βασιλέα των βασιλέων και κυβέρνησε τη Γεωργία στην ακμή της δύναμης και του πολιτισμού της. Συγκάλεσε εκκλησιαστική σύνοδο στην αρχή της βασιλείας της για τη μεταρρύθμιση του κλήρου, έχτισε ναούς και μονές, ανάμεσά τους τη σπηλαιούπολη Βάρτζια, έστειλε δώρα στις μονές του Άθω, του Σινά και των Ιεροσολύμων, και έμεινε στη μνήμη επειδή κατάργησε τη θανατική ποινή και τον ακρωτηριασμό στα δικαστήριά της. Το μεγάλο γεωργιανό ποίημα, Ο ιππότης με δέρμα τίγρη, είναι αφιερωμένο σε αυτήν. Ο τόπος της ταφής της κρατήθηκε μυστικός και δεν έχει βρεθεί ποτέ. Η Γεωργιανή Εκκλησία την τιμά ως δίκαιη βασίλισσα. Μνήμη: 1 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Κωνσταντίνος και ΕλένηΟ αυτοκράτορας που τερμάτισε τον διωγμό και η μητέρα που αναζήτησε τους τόπους του Ευαγγελίου, που τιμώνται μαζί την ίδια ημέρα ως Ισαπόστολοι. Ο Κωνσταντίνος είδε το σημείο του Σταυρού πριν από τη μάχη της Μουλβίας Γέφυρας το 312, έδωσε στην Εκκλησία την ελευθερία της τον επόμενο χρόνο, συγκάλεσε τους επισκόπους στη Νίκαια το 325 και ίδρυσε την Κωνσταντινούπολη. Βαπτίστηκε μόλις στο νεκροκρέβατό του, το 337, από επίσκοπο με αρειανικές συμπάθειες, και η Εκκλησία δεν προσποιήθηκε ποτέ ότι έγινε αλλιώς. Η Ελένη, σε ηλικία άνω των εβδομήντα ετών, ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους γύρω στο 326, όπου βρέθηκε ο Σταυρός στον Γολγοθά, και ο γιος της έχτισε πάνω από τον τόπο τον Ναό του Παναγίου Τάφου, καθώς και ναούς στη Βηθλεέμ και στο Όρος των Ελαιών. Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού τιμά αυτό που εκείνη βρήκε. Μνήμη: 21 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Μπόρις και Γκλεμπ οι ΠαθοφόροιΔύο νεαροί γιοι του Αγίου Βλαδιμήρου, που σκοτώθηκαν το 1015 με εντολή του μεγαλύτερου αδελφού τους Σβιατοπόλκ στη διαμάχη για το Κίεβο. Ο Μπόρις είχε μαζί του τον στρατό του πατέρα του και δεν θέλησε να τον οδηγήσει εναντίον του αδελφού του· τον έστειλε μακριά και περίμενε, προσευχόμενος, τους ανθρώπους που ήρθαν να τον σκοτώσουν, και ο Γκλεμπ σκοτώθηκε λίγο αργότερα. Δεν μαρτύρησαν για την ομολογία της πίστεως, κι όμως η Ρωσική Εκκλησία τους ανακήρυξε πρώτους από τους αγίους της, ως παθοφόρους: όσους δέχονται άδικο θάνατο χωρίς να αντισταθούν, κατ’ ομοίωση του Χριστού. Η κατηγορία αυτή είναι ιδιαίτερη της Ρωσικής Εκκλησίας και αρχίζει με αυτούς. Μνήμη: 24 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες της ΣεβάστειαςΣαράντα στρατιώτες ρωμαϊκής λεγεώνας που στάθμευε στη Σεβάστεια της Αρμενίας, οι οποίοι αρνήθηκαν να θυσιάσουν επί Λικινίου γύρω στο 320 και γυμνώθηκαν και αφέθηκαν όλη τη νύχτα πάνω σε μια παγωμένη λίμνη, με ένα ζεστό λουτρό αναμμένο στην όχθη για όποιον θα αρνιόταν τον Χριστό. Ένας πήγε. Πέθανε στο κατώφλι, και ένας από τους φρουρούς, βλέποντας στεφάνια να κατεβαίνουν πάνω στους τριάντα εννέα, πέταξε τα ρούχα του και βγήκε στον πάγο για να συμπληρωθούν οι σαράντα. Ο Μέγας Βασίλειος κήρυξε γι’ αυτούς στην Καισάρεια μία γενιά αργότερα, και μέσα από την ομιλία του η Εκκλησία διηγείται έκτοτε την ιστορία τους. Η ημέρα τους πέφτει συνήθως μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή και τότε εορτάζεται με Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων. Μνήμη: 9 Μαρτίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Αλέξανδρος ΝιέφσκιΠρίγκιπας του Νόβγκοροντ και έπειτα Μέγας Πρίγκιπας του Βλαντιμίρ τον αιώνα της μογγολικής κατάκτησης. Νίκησε τους Σουηδούς στον ποταμό Νέβα το 1240, νίκη από την οποία πήρε το όνομά του, και τους Τεύτονες Ιππότες στον πάγο της λίμνης Πεϊπούς το 1242, και απέρριψε την πρόταση του Πάπα για συμμαχία κατά των Μογγόλων με όρο την υποταγή στη Ρώμη. Στους Μογγόλους έγινε φόρου υποτελής και πήγε τέσσερις φορές στην Ορδή για να παρακαλέσει υπέρ του λαού του, επιλέγοντας, όπως τον θυμάται η Εκκλησία, να σώσει τη Ρωσία με την ταπείνωση εκεί όπου δεν μπορούσε να τη σώσει με τα όπλα. Έλαβε το μοναχικό σχήμα στην επιθανάτια κλίνη του και εκοιμήθη το 1263. Μνήμη: 23 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Αμβρόσιος ΜεδιολάνωνΟ Ρωμαίος διοικητής της βόρειας Ιταλίας που μπήκε στον καθεδρικό ναό των Μεδιολάνων το 374 για να τηρήσει την τάξη σε μια αμφισβητούμενη εκλογή και άκουσε το πλήθος να φωνάζει να γίνει εκείνος επίσκοπος· δεν ήταν ακόμη βαπτισμένος, και μέσα σε μία εβδομάδα βαπτίστηκε και χειροτονήθηκε επίσκοπος. Κράτησε την πόλη πιστή στο Σύμβολο της Νικαίας απέναντι στην αρειανή αυτοκράτειρα, καταλαμβάνοντας έναν ναό μαζί με τον λαό του και διδάσκοντάς τους ύμνους για να ψάλλουν σε όλη τη διάρκεια της πολιορκίας, και έτσι η Δύση έμαθε να ψάλλει ύμνους στην εκκλησία. Όταν ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος έβαλε να σφαγιαστούν χιλιάδες άνθρωποι στη Θεσσαλονίκη το 390, ο Αμβρόσιος τον απέκλεισε από τη Θεία Κοινωνία ώσπου να κάνει δημόσια μετάνοια, και εκείνος την έκανε. Βάπτισε τον Αυγουστίνο. Μνήμη: 7 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Αμφιλόχιος Ικονίου (περ. 340-394)Γεννήθηκε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, γιος ενός άλλου Αμφιλοχίου, αδελφού της Νόννας, πράγμα που τον έκανε εξάδελφο του Γρηγορίου του Θεολόγου. Σπούδασε ρητορική κοντά στον Λιβάνιο στην Αντιόχεια και άσκησε τη δικηγορία στην Κωνσταντινούπολη, έπειτα όμως την εγκατέλειψε για τρία χρόνια προσευχής στα Οζίζαλα της Καππαδοκίας, γράφοντας στον Γρηγόριο και στον Βασίλειο. Το 374, με την προτροπή του Βασιλείου, έγινε επίσκοπος Ικονίου, και ύστερα από δική του παράκληση έγραψε ο Βασίλειος το Περί του Αγίου Πνεύματος, που απευθύνεται σε αυτόν. Συγκάλεσε σύνοδο στο Ικόνιο για τη θεότητα του Πνεύματος, μετείχε στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο το 381, και οι στίχοι του Προς Σέλευκον, που απαριθμούν τα βιβλία της Γραφής, συγκαταλέγονται στους κανόνες της Εκκλησίας. Μνήμη: 23 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ανδρέας ΚρήτηςΑρχιεπίσκοπος Γόρτυνας στην Κρήτη και ο υμνογράφος που χάρισε στην Εκκλησία τον κανόνα ως υμνογραφικό είδος. Ο Μέγας Κανών του, διακόσια πενήντα τροπάρια που διατρέχουν ολόκληρη την Αγία Γραφή και στρέφουν κάθε μορφή της προς τον ίδιο τον ψάλλοντα, διαβάζεται σε τέσσερα μέρη την πρώτη εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και ολόκληρος την Πέμπτη της πέμπτης εβδομάδας. Κατά την παράδοση γεννήθηκε άλαλος και μίλησε για πρώτη φορά σε ηλικία επτά ετών, αφού κοινώνησε, κάτι που η Εκκλησία δεν κουράστηκε ποτέ να επισημαίνει για τον άνθρωπο που έγραψε έπειτα περισσότερους ύμνους από όσους σχεδόν οποιοσδήποτε άλλος. Μνήμη: 4 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Αρτέμιος ο Μεγαλομάρτυς († 362)Στρατηγός του Μεγάλου Κωνσταντίνου, που τον έκανε πατρίκιο, και του γιου του Κωνσταντίου, επί του οποίου διοίκησε στην Αίγυπτο: ένας πάπυρος του 360 κατονομάζει τον Φλάβιο Αρτέμιο ως δούκα της. Το 357 ο Κωνστάντιος τον έστειλε στην Πάτρα για τα λείψανα του Αποστόλου Ανδρέα, και το Μαρτύριό του προσθέτει εκείνα του Λουκά και του Τιμοθέου, που κατατέθηκαν όλα στον ναό των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη. Όταν ο Ιουλιανός, που είχε στραφεί ξανά στους θεούς, καταδίωξε την Εκκλησία, ο Αρτέμιος πήγε να τον βρει στην Αντιόχεια, ομολόγησε τον Χριστό κατά πρόσωπο και τον ήλεγξε, και το 362 βασανίστηκε και αποκεφαλίστηκε. Η διακόνισσα Αρίστη μετέφερε το σώμα του στην Κωνσταντινούπολη, όπου το προσκύνημά του έγινε γνωστό για τις θεραπείες: ένα βιβλίο με σαράντα πέντε θαύματά του, γραμμένο στα τέλη του έβδομου αιώνα, αφορά κυρίως άνδρες που θεραπεύτηκαν από κήλη, και μέχρι σήμερα ζητούν τη βοήθειά του γι' αυτήν. Μνήμη: 20 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γερμανός ΚωνσταντινουπόλεωςΠατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από το 715, που αρνήθηκε να συμμορφωθεί προς τον αυτοκράτορα Λέοντα Γ΄ όταν εκείνος άρχισε τον πόλεμο κατά των εικόνων το 726, και προτίμησε να καθαιρεθεί τέσσερα χρόνια αργότερα παρά να υπογράψει. Την υπεράσπιση των εικόνων από αυτόν την επικαλείται η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος. Η πραγματεία του για τη Θεία Λειτουργία (Ιστορία εκκλησιαστική και μυστική θεωρία), που ερμηνεύει κάθε μέρος της ακολουθίας ως στιγμή της ζωής του Χριστού και της ουράνιας λατρείας, ήταν επί αιώνες το καθιερωμένο βυζαντινό υπόμνημα στη Λειτουργία, και έγραψε ύμνους που η Εκκλησία ψάλλει ακόμη στις θεομητορικές εορτές. Εκοιμήθη αποσυρμένος γύρω στο 740. Μνήμη: 12 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γεώργιος ο Μεγαλομάρτυς (περ. 275-303)Ρωμαίος αξιωματικός από χριστιανική οικογένεια της Καππαδοκίας και της Παλαιστίνης, μαρτύρησε στη Νικομήδεια το 303, όταν ο Διοκλητιανός άρχισε τον τελευταίο και μεγαλύτερο διωγμό, και είναι από τους πρώτους μάρτυρες των οποίων η τιμή διαδόθηκε σε ολόκληρη την Εκκλησία. Η Εκκλησία τον ονομάζει Μεγαλομάρτυρα και Τροπαιοφόρο, και ο ναός του στη Λύδδα, όπου ενταφιάστηκε, είχε γίνει τόπος προσκυνήματος μέσα σε έναν αιώνα. Ο δράκος των εικόνων του είναι μεταγενέστερος της τιμής του κατά αρκετές εκατοντάδες χρόνια και διαβάζεται όπως ζωγραφίζεται: η νίκη της πίστεως επί του εχθρού, ένας πολεμιστής που ανήκει στον Χριστό. Είναι προστάτης της Γεωργίας και της Αγγλίας, των στρατιωτών και των γεωργών, και η εορτή του την άνοιξη είναι από τις μεγάλες ημέρες του χρόνου στα Βαλκάνια και στον Καύκασο. Μνήμη: 23 Απριλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γρηγόριος ο Ε΄ ΚωνσταντινουπόλεωςΤρεις φορές Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ανεγέρτης σχολείων και εκδότης βιβλίων, που βρισκόταν στον πατριαρχικό θρόνο όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση το 1821. Υπό την πίεση του σουλτάνου είχε εκφωνήσει αφορισμό κατά της εξέγερσης, και αυτό δεν έσωσε ούτε τον ίδιο ούτε το ποίμνιό του. Την Κυριακή του Πάσχα, 10 Απριλίου 1821, αφού τέλεσε τη Θεία Λειτουργία, απαγχονίστηκε με τα άμφιά του στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου, και το σώμα του ρίχτηκε στον Βόσπορο· Έλληνες ναυτικοί το ανέσυραν και το μετέφεραν στην Οδησσό, και το 1871 μεταφέρθηκε στην Αθήνα. Η πύλη παραμένει κλειστή από τότε. Αγιοκατατάχθηκε το 1921. Μνήμη: 10 Απριλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γρηγόριος ο Θαυματουργός (περ. 210-270)Γεννημένος στη Νεοκαισάρεια του Πόντου γύρω στο 210, από επιφανείς ειδωλολάτρες γονείς, ξεκίνησε να σπουδάσει νομικά και βρήκε αντί γι' αυτό τη σχολή του Ωριγένη στην Καισάρεια της Παλαιστίνης, όπου έμεινε πέντε χρόνια και έγινε χριστιανός. Όταν έγινε επίσκοπος της πόλης του, βρήκε εκεί δεκαεπτά χριστιανούς, και λέγεται ότι όταν πέθανε, γύρω στο 270, είχαν απομείνει δεκαεπτά ειδωλολάτρες. Ο Γρηγόριος Νύσσης έγραψε τον Βίο του, που διηγείται πώς η Θεοτόκος και ο Ιωάννης ο Θεολόγος του εμφανίστηκαν και του έδωσαν την ομολογία πίστεως στην Τριάδα που φέρει το όνομά του· ο Μέγας Βασίλειος τον επικαλείται στο Περί του Αγίου Πνεύματος ως μάρτυρα της πίστεως, την οποία η γιαγιά του Βασιλείου, η Μακρίνα, είχε μάθει από τους μαθητές του. Τα θαύματα που τέλεσε στον Πόντο του χάρισαν την επωνυμία του. Μνήμη: 17 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Γρηγόριος ο ΦωστήρΟ απόστολος της Αρμενίας. Ανατράφηκε χριστιανός στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, επέστρεψε στην Αρμενία, και ο βασιλιάς Τιριδάτης Γ΄ τον έριξε σε έναν λάκκο στο Χορ Βιράπ, όπου κατά την παράδοση έμεινε δεκατρία χρόνια. Όταν ο βασιλιάς έπεσε σε παραφροσύνη, ο Γρηγόριος, αφού τον ανέβασαν από τον λάκκο, ήταν εκείνος που τον θεράπευσε, και γύρω στις αρχές του τέταρτου αιώνα ο Τιριδάτης βαπτίστηκε και η Αρμενία έγινε το πρώτο βασίλειο που ομολόγησε τον Χριστό. Ο Γρηγόριος χειροτονήθηκε επίσκοπος στην Καισάρεια και οργάνωσε την Εκκλησία της χώρας του, και ο καθεδρικός του ναός στο Ετσμιατζίν στέκει ακόμη. Έζησε πολύ πριν η Σύνοδος της Χαλκηδόνας χωρίσει την Αρμενική Εκκλησία από την Ορθόδοξη, και τον τιμούν και οι δύο. Μνήμη: 30 Σεπτεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Επιφάνιος ΚύπρουΜοναχός από την Παλαιστίνη που γνώριζε εβραϊκά, συριακά, ελληνικά, κοπτικά και λίγα λατινικά, και έγινε επίσκοπος Σαλαμίνος στην Κύπρο το 367, όπου ποίμανε τριάντα έξι χρόνια. Το έργο του Πανάριον, δηλαδή κιβώτιο φαρμάκων, περιγράφει ογδόντα αιρέσεις και δίνει το αντίδοτο για καθεμιά, και για πολλές από αυτές είναι η μόνη μαρτυρία που σώζεται. Πολέμησε τον ωριγενισμό με έναν ζήλο που τον έφερε στην Κωνσταντινούπολη σε βαθύτατα γεράματα για να αντιταχθεί στον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, για τον οποίο τον είχαν παραπλανήσει, και έφυγε από την Πόλη και κοιμήθηκε στη θάλασσα, στο ταξίδι της επιστροφής, το 403. Οι εικονομάχοι κυκλοφόρησαν αργότερα με το όνομά του κείμενα κατά των εικόνων, που η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος δεν τα δέχτηκε ως δικά του. Ο Αγκυρωτός του περιέχει ένα Σύμβολο της Πίστεως κοντά σε εκείνο που ομολογεί η Εκκλησία. Μνήμη: 12 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Θεόδωρος ο ΤήρωνΝεοσύλλεκτος στρατιώτης στην Αμάσεια του Πόντου, που αρνήθηκε να θυσιάσει, πήρε προθεσμία για να το ξανασκεφτεί και την αξιοποίησε για να πυρπολήσει τον ναό της μητέρας των θεών. Κάηκε ζωντανός γύρω στο 306. Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης εκφώνησε το εγκώμιό του στο προσκύνημα του μάρτυρα, και αυτό αποτελεί την αρχαιότερη μαρτυρία γι’ αυτόν. Η Εκκλησία τον τιμά και δεύτερη φορά, το πρώτο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, θυμούμενη την παράδοση ότι, όταν ο Ιουλιανός ο Παραβάτης έβαλε να ραντιστούν τα τρόφιμα στις αγορές της Κωνσταντινούπολης με αίμα θυσιών, ο Θεόδωρος εμφανίστηκε στον επίσκοπο και του είπε να θρέψει τον λαό με βρασμένο σιτάρι αντί γι’ αυτά: γι’ αυτό ευλογούνται κόλλυβα εκείνη την ημέρα. Μνήμη: 17 Φεβρουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Θωμάς ο ΑπόστολοςΟ Δίδυμος, που είπε «άγωμεν και ημείς ίνα αποθάνωμεν μετ’ αυτού» (Ιω. 11, 16) όταν ο Χριστός στράφηκε προς τα Ιεροσόλυμα, και που δεν ήταν παρών το βράδυ της Αναστάσεως. Αν δεν δω και δεν αγγίξω, δεν θα πιστέψω, είπε (Ιω. 20, 25), και μια εβδομάδα αργότερα ο Χριστός ήρθε και του το επέτρεψε, και ο Θωμάς απάντησε με την πρώτη ρητή ομολογία στα Ευαγγέλια ότι ο Ιησούς είναι Θεός: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου» (Ιω. 20, 28). Η Εκκλησία του αφιερώνει εκείνη την Κυριακή, την πρώτη μετά το Πάσχα, και αποκαλεί καλή την απιστία του, γιατί χάρη σε αυτήν η Ανάσταση ψηλαφήθηκε. Κατά την παράδοση των χριστιανών της Ινδίας, που φέρουν το όνομά του, κήρυξε εκεί και θανατώθηκε με λόγχη κοντά στο Μαδράς. Μνήμη: 6 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιννοκέντιος της ΑλάσκαςΈγγαμος ιερέας από το Ιρκούτσκ, που προσφέρθηκε να πάει στις Αλεούτιες Νήσους, έπλευσε με την οικογένειά του στην Ουναλάσκα το 1824 και έμεινε στην Αμερική τα περισσότερα από τα επόμενα σαράντα χρόνια. Έφτιαξε μόνος του τον ναό του και τα έπιπλά του, έμαθε τη γλώσσα ουνανγκάν, της έφτιαξε αλφάβητο, μετέφρασε το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο και έγραψε σε αυτήν μια Υπόδειξη της οδού προς τη Βασιλεία των Ουρανών που κυκλοφορεί ακόμη. Έγινε επίσκοπος Καμτσάτκας και Αλεουτίων Νήσων μετά τον θάνατο της συζύγου του, και κατέληξε Μητροπολίτης Μόσχας. Η ορθόδοξη ιεραποστολή στην Αμερική είναι έργο δικό του όσο και οποιουδήποτε άλλου. Αγιοκατατάχθηκε το 1977. Μνήμη: 31 Μαρτίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιουστίνος ο Φιλόσοφος και Μάρτυς (περ. 100-165)Φιλόσοφος από τη Φλαβία Νεάπολη της Σαμάρειας, που πέρασε από τις σχολές (στωική, περιπατητική, πυθαγόρεια, πλατωνική) και οδηγήθηκε στον Χριστό από έναν γέροντα σε μια ακρογιαλιά, ο οποίος του είπε ότι οι προφήτες είχαν δει αυτό που αναζητούσαν οι φιλόσοφοι. Κράτησε τον μανδύα του φιλοσόφου, άνοιξε σχολή στη Ρώμη και έγραψε μερικές από τις πρώτες λογικά τεκμηριωμένες απολογίες της πίστεως, απευθυνόμενες στους αυτοκράτορες. Η διδασκαλία του ότι σπέρματα του Λόγου ήταν σκορπισμένα ανάμεσα στους Έλληνες, ώστε ό,τι είπε σωστά οποιοσδήποτε ανήκει στους χριστιανούς, έδωσε στην Εκκλησία έναν τρόπο να δεχθεί ό,τι αληθινό υπήρχε στη φιλοσοφία. Η Α΄ Απολογία του περιέχει την αρχαιότερη περιγραφή της κυριακάτικης Ευχαριστίας εκτός της Καινής Διαθήκης. Καταγγέλθηκε από έναν αντίπαλό του και αποκεφαλίστηκε στη Ρώμη μαζί με έξι μαθητές του γύρω στο 165. Μνήμη: 1 Ιουνίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιωάννης ο Ελεήμων († 619)Ο Ιωάννης γεννήθηκε στην Αμαθούντα της Κύπρου από πλούσια οικογένεια, και είχε παντρευτεί και χηρέψει πριν ο λαός της Αλεξάνδρειας τον ζητήσει από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο για πατριάρχη του, γύρω στο 610. Πίστευε ότι όποιος μπορεί να δίνει, οφείλει να δίνει: έβαλε να καταγράψουν τους φτωχούς της πόλης, περίπου επτά χιλιάδες πεντακόσιους, τους έτρεφε καθημερινά και τους ονόμαζε κυρίους του, και ξόδευε τον πλούτο της Εκκλησίας για να εξαγοράζει αιχμαλώτους και να περιθάλπει τους πρόσφυγες που έφευγαν από την περσική κατάκτηση της Παλαιστίνης. Όταν οι Πέρσες επιτέθηκαν στην Αλεξάνδρεια, έπλευσε πίσω στην πατρίδα του, την Κύπρο, και κοιμήθηκε στην Αμαθούντα το 619. Τον Βίο του έγραψε ένας Κύπριος επίσκοπος, ο Λεόντιος Νεαπόλεως, και η Λεμεσός τιμά τη μνήμη του στον δικό του ναό. Μνήμη: 12 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιωάννης της Κρονστάνδης (1829-1908)Εφημέριος επί πενήντα τρία χρόνια στον ίδιο τόπο: στον καθεδρικό ναό του Αγίου Ανδρέα στην Κρονστάνδη, τη ναυτική βάση έξω από την Πετρούπολη, όπου έφτασε το 1855 και βρήκε μια πόλη λιμενεργατών, εξορίστων και μεθύστακων. Τελούσε τη Θεία Λειτουργία κάθε ημέρα, κάτι σχεδόν ανήκουστο, και κοινωνούσε συχνά το ποίμνιό του, κάτι ακόμη σπανιότερο. Το 1882 ίδρυσε έναν Οίκο Εργασίας με εργαστήρια, σχολείο, άσυλο και δωρεάν συσσίτιο, και μοίραζε σχεδόν ό,τι του έδιναν. Στο τέλος χιλιάδες έρχονταν σε κάθε Λειτουργία, και άκουγε τις αμαρτίες τους σε γενική εξομολόγηση, επειδή κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να τους εξομολογήσει έναν έναν. Το ημερολόγιό του, Η εν Χριστώ ζωή μου, παραμένει ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία της ρωσικής πνευματικότητας. Αγιοκατατάχθηκε από τη Ρωσική Εκκλησία της Διασποράς το 1964 και από το Πατριαρχείο Μόσχας το 1990. Μνήμη: 20 Δεκεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Κλήμης ΑχρίδοςΜαθητής των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, που εκδιώχθηκε από τη Μοραβία μαζί με τους άλλους μετά τον θάνατο του Μεθοδίου και ήρθε στη Βουλγαρία, όπου ο ηγεμόνας Βόρις τον έστειλε στην Αχρίδα να διδάξει. Σε επτά χρόνια εκπαίδευσε χιλιάδες Σλάβους κληρικούς, και του αποδίδεται η δημιουργία του κυριλλικού αλφαβήτου ή η καθιέρωσή του, ώστε η Εκκλησία των Σλάβων να διαβάζει με γράμματα απλούστερα από το γλαγολιτικό αλφάβητο των διδασκάλων του. Έγραψε ομιλίες για τις εορτές σε απλή σλαβονική γλώσσα, για να τις αναγινώσκουν οι ιερείς, και το 893 έγινε ο πρώτος επίσκοπος σλαβικής καταγωγής. Εκοιμήθη το 916 και είναι ένας από τους Αγίους Επταρίθμους, τους επτά φωτιστές της Βουλγαρικής Εκκλησίας. Μνήμη: 27 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Κλήμης Ρώμης († περ. 101)Ο Κλήμης, από ευγενή ρωμαϊκή οικογένεια και καλλιεργημένος στα ελληνικά γράμματα, ήρθε στην πίστη μέσω του Αποστόλου Πέτρου και έγινε, κατά τους παλαιούς καταλόγους, ο τρίτος επίσκοπος Ρώμης μετά από εκείνον, από το 92 περίπου. Η επιστολή του, της Εκκλησίας της Ρώμης προς την Εκκλησία της Κορίνθου, γραμμένη περί το 96 για να θεραπεύσει μια διένεξη κατά την οποία είχαν εκδιωχθεί οι πρεσβύτεροί της, είναι το αρχαιότερο χριστιανικό κείμενο εκτός της Καινής Διαθήκης του οποίου ο συγγραφέας είναι γνωστός. Η παράδοση λέει ότι εξορίστηκε στα λατομεία της Κριμαίας, όπου πολλοί ήρθαν στο βάπτισμα χάρη σε αυτόν, και ότι ρίχτηκε στη θάλασσα με μια άγκυρα δεμένη στον λαιμό. Το 861 ο Κωνσταντίνος, ο μετέπειτα Άγιος Κύριλλος, βρήκε στη Χερσόνησο λείψανα που θεωρούνταν δικά του και τα μετέφερε στη Ρώμη. Μνήμη: 24 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Λάζαρος ο ΤετραήμεροςΟ φίλος του Χριστού από τη Βηθανία, του οποίου ο θάνατος έκανε τον Ιησού να δακρύσει και τον οποίο Εκείνος κάλεσε έξω από τον τάφο ύστερα από τέσσερις ημέρες, δεμένο ακόμη με τα νεκρικά σάβανα. Οι αρχιερείς σχεδίασαν να σκοτώσουν κι αυτόν, επειδή πολλοί πίστευαν εξαιτίας του. Η παράδοση της Εκκλησίας της Κύπρου λέει ότι κατέφυγε εκεί, χειροτονήθηκε επίσκοπος Κιτίου από τον Βαρνάβα και τον Παύλο και έζησε άλλα τριάντα χρόνια· ο τάφος του βρίσκεται κάτω από τον ναό που φέρει το όνομά του στη Λάρνακα, όπου το 1972 βρέθηκαν οστά κάτω από την Αγία Τράπεζα. Όλη η Εκκλησία του αφιερώνει το Σάββατο πριν από την Κυριακή των Βαΐων, το Σάββατο του Λαζάρου, όταν η Ανάσταση αναγγέλλεται μια εβδομάδα νωρίτερα. Μνήμη: 17 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Λέων ο Μέγας, Πάπας ΡώμηςΕπίσκοπος Ρώμης από το 440 έως το 461, τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά μεταξύ των Πατέρων. Η επιστολή του προς τον Φλαβιανό Κωνσταντινουπόλεως, ο Τόμος, διατύπωσε ότι ο Χριστός είναι ένα Πρόσωπο σε δύο φύσεις, καθεμιά από τις οποίες ενεργεί ό,τι της ανήκει, και στη Χαλκηδόνα αναγνώστηκε και έγινε δεκτή με την επευφημία ότι ο Πέτρος μίλησε διά του Λέοντος και ότι τα ίδια δίδαξε και ο Κύριλλος: οι επίσκοποι την αποδέχθηκαν επειδή την είχαν ελέγξει με κριτήριο τον Άγιο Κύριλλο, όχι επειδή μίλησε η Ρώμη. Ο ίδιος αρνήθηκε να αποδεχθεί τον 28ο κανόνα της Συνόδου, ο οποίος έδινε στην Κωνσταντινούπολη τη δεύτερη θέση. Συνάντησε τον Αττίλα κοντά στον ποταμό Μίντσιο, στη βόρεια Ιταλία, το 452, και η Ρώμη γλίτωσε. Μνήμη: 18 Φεβρουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Λογγίνος ο ΕκατόνταρχοςΟ εκατόνταρχος που επέβλεπε τη Σταύρωση και που, όταν σείστηκε η γη καθώς εξέπνεε ο Χριστός, είπε: «Ἀληθῶς Θεοῦ υἱὸς ἦν οὗτος» (Ματθ. 27, 54). Η παράδοση τον ονομάζει Λογγίνο, Καππαδόκη που υπηρετούσε υπό τον Πιλάτο στα χρόνια του Τιβερίου, και αποδίδει στη μονάδα του επίσης τη σφράγιση και τη φρούρηση του τάφου, ώστε υπήρξε και μάρτυρας της Αναστάσεως. Εγκατέλειψε το αξίωμα και τον πλούτο του και γύρισε στην πατρίδα του, την Καππαδοκία, με δύο από τους στρατιώτες του, για να κηρύξει την Ανάσταση. Όταν ήρθαν στρατιώτες στην Καππαδοκία για να τον θανατώσουν, τους δέχτηκε ως φιλοξενουμένους του και φρόντισε να ετοιμαστεί ο τάφος του, και αποκεφαλίστηκε μαζί με τους δύο συντρόφους του. Η κεφαλή του μεταφέρθηκε στην Ιερουσαλήμ ως απόδειξη του θανάτου του, και μια τυφλή χήρα από την Καππαδοκία, στην οποία φανερώθηκε σε όνειρο πού βρισκόταν, τη βρήκε έξω από την πόλη και ανέβλεψε. Μνήμη: 16 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός (1394-1444)Ο Μανουήλ Ευγενικός, δάσκαλος της ρητορικής, έγινε μοναχός και, το 1437, Μητροπολίτης Εφέσου, του θρόνου του Αγίου Ιωάννου, για να μεταβεί στην ενωτική Σύνοδο της Φερράρας και της Φλωρεντίας ως ο κορυφαίος θεολόγος της ελληνικής αντιπροσωπείας. Επί δεκαπέντε μήνες, ενώ η αυτοκρατορία ζητούσε βοήθεια από τη Δύση εναντίον των Τούρκων, συζήτησε με επιχειρήματα το Φιλιόκβε, το καθαρτήριο πυρ, την επίκληση και τις παπικές αξιώσεις, και όταν ο όρος της ενώσεως τέθηκε ενώπιον των Ελλήνων, μόνος αυτός από τους παρόντες επισκόπους αρνήθηκε να τον υπογράψει. Στην πατρίδα έγινε η φωνή όσων απέρριπταν την ένωση, και αυτοί ήταν το μεγαλύτερο μέρος της Εκκλησίας: ο κλήρος και ο λαός της Κωνσταντινουπόλεως δεν δέχθηκαν την ένωση, και οι Πατριάρχες της Ανατολής την αποκήρυξαν. Εκοιμήθη το 1444, ζητώντας να μην προσευχηθεί στην κηδεία του κανείς από όσους την είχαν δεχθεί. Αγιοκατατάχθηκε το 1734. Μνήμη: 19 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ματθαίος ο ΕυαγγελιστήςΟ Λευίς, τελώνης στην Καπερναούμ, δωσίλογος στα μάτια του λαού του, που σηκώθηκε από το τελώνιό του όταν ο Χριστός του είπε «ακολούθει μοι» (Ματθ. 9, 9) και παρέθεσε γεύμα στους συναδέλφους του τελώνες, όπου οι Φαρισαίοι ρώτησαν γιατί ο Διδάσκαλος τρώει με αμαρτωλούς. Το Ευαγγέλιό του γράφτηκε, κατά την αρχαιότερη μαρτυρία, για Ιουδαίους που είχαν πιστέψει, και δείχνει τον Χριστό να εκπληρώνει σε κάθε βήμα τον Νόμο και τους Προφήτες· περιέχει την Επί του Όρους Ομιλία και την Κυριακή Προσευχή στη μορφή που τη λέει η Εκκλησία. Η παράδοση τον στέλνει να κηρύξει στην Ανατολή και λέει ότι πέθανε μαρτυρικά. Μνήμη: 16 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Μεθόδιος ο ΟμολογητήςΜοναχός από τις Συρακούσες της Σικελίας, που μετέφερε στον εικονομάχο αυτοκράτορα Μιχαήλ Β΄ επιστολή του Πάπα υπέρ των εικόνων, και μαστιγώθηκε και κλείστηκε για χρόνια σε έναν τάφο πάνω σε ένα νησί μαζί με δύο ληστές. Όταν αφέθηκε ελεύθερος, συνέχισε να υπερασπίζεται τις εικόνες. Το 843, μετά τον θάνατο του τελευταίου εικονομάχου αυτοκράτορα, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα φρόντισε να αναδειχθεί εκείνος Πατριάρχης, και την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής εκείνου του έτους επανέφεραν τις εικόνες στην Αγία Σοφία: είναι ο Θρίαμβος της Ορθοδοξίας, που η Εκκλησία εορτάζει κάθε χρόνο εκείνη την Κυριακή και για τον οποίο συντάχθηκε το Συνοδικόν της Ορθοδοξίας. Εκοιμήθη το 847. Μνήμη: 14 Ιουνίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Μηνάς ο Μεγαλομάρτυς († περ. 304)Αιγύπτιος, γεννημένος από ειδωλολάτρες γονείς στα μέσα του τρίτου αιώνα και χριστιανός από τη νεότητά του, που υπηρέτησε με διάκριση στο ρωμαϊκό ιππικό. Όταν ο Διοκλητιανός και ο Μαξιμιανός διέταξαν τον διωγμό, παραιτήθηκε από τη διοίκησή του και αποσύρθηκε για να ζήσει ασκητικά· γύρω στα πενήντα του κατέβηκε στην πόλη μια ημέρα ειδωλολατρικής γιορτής, ομολόγησε τον Χριστό μπροστά στο πλήθος, και φυλακίστηκε, βασανίστηκε και αποκεφαλίστηκε, περί το 304, στο Κοτυάειο της Φρυγίας κατά τον ελληνικό Συναξαριστή. Το σώμα του μεταφέρθηκε πίσω στην Αίγυπτο, και το προσκύνημά του στο Αμπού Μίνα, δυτικά της Αλεξάνδρειας, έγινε ένα από τα μεγάλα προσκυνήματα του αρχαίου κόσμου, και τα μικρά πήλινα φιαλίδια του με λάδι τα έπαιρναν οι προσκυνητές στους τόπους τους σε όλη τη Μεσόγειο. Το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας τον τιμά ως δικό του, και το Ηράκλειο της Κρήτης ως πολιούχο του από το Πάσχα του 1826, όταν οι χριστιανοί της πόλης πίστεψαν ότι τους έσωσε. Μνήμη: 11 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Νικόλαος ο ΚαβάσιλαςΛαϊκός της Θεσσαλονίκης τον 14ο αιώνα, αξιωματούχος της αυλής και φίλος αυτοκρατόρων, που έγραψε δύο από τα ωραιότερα βιβλία της ορθόδοξης θεολογίας χωρίς να χειροτονηθεί ποτέ. Η Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας του εξηγεί την ακολουθία ως έργο του Χριστού και προσφορά ολόκληρης της Εκκλησίας, και υπερασπίζεται την επίκληση απέναντι στους Λατίνους θεολόγους της εποχής του. Το Περί της εν Χριστώ ζωής παρουσιάζει τη χριστιανική ζωή ως κάτι που πηγάζει από το βάπτισμα, το χρίσμα και τη Θεία Κοινωνία και όχι από την ατομική προσπάθεια: τα μυστήρια είναι ο ίδιος ο Χριστός που δίνεται, και η αγιότητα είναι να ζει κανείς αυτό που έχει λάβει. Στάθηκε στο πλευρό του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο τον αγιοκατέταξε το 1983. Μνήμη: 20 Ιουνίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Νικόλαος της ΙαπωνίαςΟ Ιωάννης Κασάτκιν, απόφοιτος της ιερατικής σχολής του Σμολένσκ, διάβασε μια περιγραφή της Ιαπωνίας και προσφέρθηκε να υπηρετήσει στο παρεκκλήσι του προξενείου στο Χακοντάτε, όπου έφτασε το 1861. Αφιέρωσε οκτώ χρόνια στη γλώσσα, στην ιστορία και στα κλασικά κείμενα του βουδισμού και του σιντοϊσμού πριν επιχειρήσει να κηρύξει, με την αρχή ότι ο ιεραπόστολος που δεν έχει κατανοήσει έναν λαό δεν έχει τίποτε να του πει. Ο πρώτος που έφερε στην πίστη ήταν ο Σαουάμπε Τακούμα, σιντοϊστής ιερέας και ξιφομάχος, που ήρθε να τον σκοτώσει και έμεινε να συζητά μαζί του. Μετέφρασε τις ακολουθίες και μεγάλο μέρος της Αγίας Γραφής στα ιαπωνικά, έχτισε τον καθεδρικό ναό στο Τόκιο, και στον πόλεμο του 1904 είπε στους Ιάπωνες Ορθοδόξους να προσεύχονται για τη δική τους πατρίδα, ενώ ο ίδιος δεν λειτουργούσε, και φρόντισε τους Ρώσους αιχμαλώτους. Αγιοκατατάχθηκε το 1970. Μνήμη: 3 Φεβρουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Πολύκαρπος Σμύρνης (περ. 69-155)Επίσκοπος Σμύρνης, μαθητής του Αποστόλου Ιωάννη και με τη σειρά του διδάσκαλος του Αγίου Ειρηναίου. Σε προχωρημένη ηλικία ταξίδεψε στη Ρώμη για να συζητήσει με τον επίσκοπό της την ημερομηνία του Πάσχα, και οι δύο χώρισαν ειρηνικά κρατώντας ο καθένας τη δική του συνήθεια, κάτι που η Εκκλησία θυμάται από τότε ως τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να τελειώνει μια διαφωνία για ζητήματα πρακτικής. Όταν συνελήφθη, στα ογδόντα έξι του, και του είπαν να καταραστεί τον Χριστό για να σωθεί, απάντησε: ογδόντα έξι χρόνια Τον υπηρετώ, και σε τίποτε δεν με αδίκησε· πώς μπορώ να βλασφημήσω τον Βασιλιά μου που με έσωσε; Η διήγηση του θανάτου του, γραμμένη από τη δική του Εκκλησία προς μια άλλη, είναι η αρχαιότερη αφήγηση μαρτυρίου εκτός της Καινής Διαθήκης, και το πρώτο σημείο όπου βλέπουμε την Εκκλησία να τιμά την ημέρα του θανάτου ενός μάρτυρα ως ημέρα των γενεθλίων του. Μνήμη: 23 Φεβρουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ραφαήλ του ΜπρούκλινΟ Ραφαήλ Χαουαουίνι, που γεννήθηκε στη Βηρυτό από οικογένεια της Δαμασκού και σπούδασε στη Χάλκη και στη Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου, ήρθε στη Νέα Υόρκη το 1895 ύστερα από αίτημα των ορθόδοξων μεταναστών από τη Συρία που ζούσαν εκεί, οι οποίοι δεν είχαν ιερέα που να μιλά τη γλώσσα τους. Έχτισε τον καθεδρικό ναό του Αγίου Νικολάου στο Μπρούκλιν, περιόδευσε την ήπειρο πεζός και με το τρένο αναζητώντας διάσπαρτες ορθόδοξες οικογένειες, ίδρυσε περίπου τριάντα ενορίες και ένα αραβικό περιοδικό, και το 1904 έγινε ο πρώτος ορθόδοξος επίσκοπος που χειροτονήθηκε στη Βόρεια Αμερική, από τα χέρια του Αγίου Τύχωνα. Εκοιμήθη το 1915. Αγιοκατατάχθηκε από την Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική και την Αντιοχειανή Αρχιεπισκοπή το 2000. Μνήμη: 27 Φεβρουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Σωφρόνιος ΙεροσολύμωνΛόγιος από τη Δαμασκό που περιηγήθηκε τα μοναστήρια της Ανατολής με τον φίλο του Ιωάννη Μόσχο, του οποίου το Λειμωνάριο καταγράφει όσα βρήκαν. Ήταν ο πρώτος που κατάλαβε ότι ο συμβιβασμός της μίας ενέργειας στον Χριστό, με τον οποίο ο αυτοκράτορας ήλπιζε να ενώσει ξανά την Εκκλησία, πρόδιδε την ανθρώπινη φύση Του, και ως Πατριάρχης Ιεροσολύμων από το 634 διατύπωσε με τη Συνοδική Επιστολή του την απάντηση που έδωσε αργότερα η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος. Το 638, με την πόλη πολιορκημένη, παρέδωσε τα Ιεροσόλυμα στον χαλίφη Ομάρ και εκοιμήθη μέσα σε λίγους μήνες. Έγραψε τον Βίο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, και ευχές του Μεγάλου Αγιασμού αποδίδονται κατά την παράδοση σε αυτόν. Μνήμη: 11 Μαρτίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ταράσιος ΚωνσταντινουπόλεωςΛαϊκός και αυτοκρατορικός γραμματέας, που έγινε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως το 784 κατ’ επιθυμία της αυτοκράτειρας Ειρήνης και με τον δικό του όρο ότι μια σύνοδος θα αποκαθιστούσε τις εικόνες. Η πρώτη απόπειρα, το 786, διαλύθηκε από στρατιώτες πιστούς στην εικονομαχική παράταξη· η δεύτερη, στη Νίκαια το 787, συνήλθε υπό την προεδρία του και έγινε η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, η οποία όρισε ότι οι εικόνες πρέπει να προσκυνούνται και ότι η τιμή τους διαβαίνει σε εκείνον που εικονίζουν. Ήταν γνωστός για τη φροντίδα του προς τους φτωχούς και για την αυστηρότητα του δικού του βίου. Εκοιμήθη το 806. Μνήμη: 25 Φεβρουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Τύχων Μόσχας (1865-1925)Ο Βασίλειος Μπελλάβιν, γιος ιερέα χωριού, έγινε επίσκοπος των Αλεουτίων Νήσων και της Βόρειας Αμερικής από το 1898 έως το 1907, μετέφερε την έδρα της επισκοπής στη Νέα Υόρκη, έχτισε εκεί τον καθεδρικό ναό του Αγίου Νικολάου και ίδρυσε τη Μονή του Αγίου Τύχωνος στην Πενσυλβάνια. Τον Νοέμβριο του 1917, έντεκα ημέρες αφότου οι Μπολσεβίκοι κατέλαβαν την εξουσία, η Σύνοδος της Ρωσικής Εκκλησίας, που είχε αναβιώσει, τον εξέλεξε Πατριάρχη Μόσχας, τον πρώτο ύστερα από δύο αιώνες, και εκείνος οδήγησε την Εκκλησία στα πρώτα χρόνια του διωγμού. Αναθεμάτισε όσους έχυναν αθώο αίμα, διαμαρτυρήθηκε για την κατάσχεση των εκκλησιαστικών τιμαλφών το 1922, συνελήφθη και κρατήθηκε για έναν χρόνο, και έμεινε υπό επιτήρηση στη Μονή Ντονσκόι μέχρι την κοίμησή του, ανήμερα του Ευαγγελισμού, το 1925. Αγιοκατατάχθηκε από τη Ρωσική Εκκλησία της Διασποράς το 1981 και από το Πατριαρχείο Μόσχας το 1989. Μνήμη: 25 Μαρτίου (με το παλαιό ημερολόγιο, 7 Απριλίου).ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Τύχων του ΖαντόνσκΓιος φτωχού νεωκόρου ενός χωριού, έγινε Επίσκοπος Βορονέζ, μέσα σε τέσσερα χρόνια αρρώστησε από την υπερβολική εργασία και αποσύρθηκε στη μονή του Ζαντόνσκ, όπου πέρασε τα τελευταία δεκατέσσερα χρόνια του σε ένα κελί, δίνοντας στους φτωχούς ό,τι είχε. Έγραψε τα έργα Περί του αληθινού Χριστιανισμού και Πνευματικός θησαυρός συλλεγόμενος από τον κόσμο, που βρίσκει ένα δίδαγμα του Ευαγγελίου σε καθετί, από ένα οργωμένο χωράφι μέχρι μια σόμπα. Ήταν γνωστό ότι υπέμενε τις προσβολές χωρίς να απαντά, και κάποτε ζήτησε συγχώρηση από έναν ευγενή που τον είχε χτυπήσει. Ο Ντοστογιέφσκι άντλησε από αυτόν για τη μορφή του γέροντα Ζωσιμά. Εκοιμήθη το 1783 και αγιοκατατάχθηκε το 1861. Μνήμη: 13 Αυγούστου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Φώτιος ο Μέγας (περ. 810-893)Ο πιο πολυμαθής άνθρωπος του Βυζαντίου του 9ου αιώνα, λαϊκός και αυτοκρατορικός γραμματέας, έγινε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως το 858 μέσα σε έξι ημέρες, από λαϊκός πατριάρχης, όταν ο προκάτοχός του απομακρύνθηκε με τη βία. Ο Πάπας Νικόλαος Α΄ αρνήθηκε να τον αναγνωρίσει, και η διαμάχη που ακολούθησε ήταν η πρώτη ανοιχτή ρήξη ανάμεσα στη Ρώμη και την Ανατολή. Ο Φώτιος απάντησε στο πεδίο που είχε σημασία: στην Εγκύκλιο επιστολή του το 867 και στη Μυσταγωγία του Αγίου Πνεύματος κατονόμασε το Φιλιόκβε, που τότε διαδιδόταν στη Δύση, ως αλλαγή του Συμβόλου της Πίστεως και πλάνη σχετικά με την Αγία Τριάδα. Καθαιρέθηκε και αποκαταστάθηκε, και προήδρευσε στη Σύνοδο του 879-880, στην οποία μετείχαν οι τοποτηρητές της ίδιας της Ρώμης και η οποία απαγόρευσε κάθε προσθήκη στο Σύμβολο. Επί πατριαρχίας του ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος πήγαν στους Σλάβους. Η Βιβλιοθήκη του διασώζει περιλήψεις και αποσπάσματα εκατοντάδων αρχαίων βιβλίων, πολλά από τα οποία έχουν χαθεί. Μνήμη: 6 Φεβρουαρίου.ΣημαντικόΕσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΑποκατάσταση των πάντωνΗ διδασκαλία ότι στο τέλος όλα τα λογικά κτίσματα, ακόμη και οι δαίμονες, θα αποκατασταθούν και η τιμωρία θα λάβει τέλος. Συνδέεται πρωτίστως με τον Ωριγένη, και σε αυτή τη μορφή καταδικάστηκε: οι αναθεματισμοί που εκδόθηκαν στην Κωνσταντινούπολη επί Ιουστινιανού και πέρασαν στην Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο κατονομάζουν μαζί την προΰπαρξη των ψυχών και την αποκατάσταση, γιατί στον Ωριγένη τα δύο πάνε μαζί. Η δυσκολία, που η Εκκλησία δεν την έκρυψε ποτέ, είναι ότι ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης χρησιμοποιεί γλώσσα καθολικής αποκατάστασης, και είναι άγιος και Πατέρας της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου. Η ορθόδοξη διέξοδος δεν είναι ούτε να επέμβει κανείς στα κείμενά του ούτε να τον ακολουθήσει σε αυτό: εκείνο που καταδικάζεται είναι το ωριγενιστικό σύστημα, και η Εκκλησία προσεύχεται για όλους, αρνούμενη όμως να υποσχεθεί ό,τι δεν της έχει ειπωθεί.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΑποφατική θεολογίαΗ θεολογία που μιλά για τον Θεό λέγοντας τι δεν είναι, επειδή ό,τι μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους είναι λιγότερο από τον Θεό. Ο Μωυσής «εἰσῆλθεν εἰς τὸν γνόφον, οὗ ἦν ὁ Θεός» (Έξ. 20, 21), και ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης ερμηνεύει αυτόν τον γνόφο ως τον τόπο όπου σταματά η γνώση και αρχίζει η συνάντηση. Το έργο του Αρεοπαγίτη Περί μυστικής θεολογίας ανεβαίνει με αρνήσεις ώσπου να αρνηθεί ακόμη και τις αρνήσεις. Αυτό δεν είναι αγνωστικισμός ούτε σιωπή για χάρη της σιωπής: φυλάει τον νου από το να κάνει είδωλο τις δικές του έννοιες, και είναι δρόμος προς την ένωση, όχι τείχος. Η Θεία Λειτουργία το λέει με την προσευχή της: «Σὺ γὰρ εἶ Θεὸς ἀνέκφραστος, ἀπερινόητος, ἀόρατος, ἀκατάληπτος». Η θετική, καταφατική θεολογία δεν καταργείται από αυτό (ο Θεός είναι αληθινά αγαθός και αληθινά Πατέρας), αλλά λέγεται πάντοτε με τη γνώση ότι η πραγματικότητα είναι κάτι περισσότερο από τη λέξη.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΑρειανισμόςΗ διδασκαλία του Αρείου, πρεσβυτέρου της Αλεξάνδρειας, ότι ο Υιός του Θεού είναι το πρώτο και μεγαλύτερο από τα κτίσματα, μέσω του οποίου ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, αλλά κτίσμα: «ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν». Την έβαλε σε λαϊκά τραγούδια, και τα τραγουδούσαν ναυτικοί και μυλωνάδες. Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος την καταδίκασε το 325 και ενέγραψε στο Σύμβολο το «ομοούσιος», και επί μισό αιώνα έπειτα φαινόταν ότι η Νίκαια είχε χάσει: οι αυτοκράτορες ευνοούσαν τις αρειανικές και ημιαρειανικές μερίδες, ο Μέγας Αθανάσιος εξορίστηκε πέντε φορές, και μετά τις συνόδους του 359 ο Άγιος Ιερώνυμος έγραψε ότι ολόκληρη η οικουμένη στέναξε και έμεινε έκπληκτη που βρέθηκε αρειανή. Οι Γότθοι εκχριστιανίστηκαν από έναν αρειανό ιεραπόστολο, και έτσι τα βασίλεια που διαδέχθηκαν τη Ρώμη στη Δύση ξεκίνησαν αρειανά. Η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος το 381 της έθεσε τέλος μέσα στην αυτοκρατορία.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΑυτοκεφαλία και εκκλησιαστική οργάνωσηΗ θέση μιας Εκκλησίας που είναι κεφαλή του εαυτού της: εκλέγει τον προκαθήμενο και τους επισκόπους της μέσω της δικής της συνόδου και δεν λογοδοτεί σε καμία άλλη Εκκλησία, ενώ κρατά τη μία πίστη και τη μία Ευχαριστία μαζί με όλες τις άλλες. Ο αρχαίος κανόνας στον οποίο στηρίζεται λέει στους επισκόπους κάθε έθνους να γνωρίζουν ποιος είναι ο πρώτος ανάμεσά τους και να μην κάνουν τίποτε σημαντικό χωρίς αυτόν, ούτε εκείνος τίποτε χωρίς αυτούς. Οι Εκκλησίες αναγράφονται στα δίπτυχα με μια σειρά τιμής για την οποία δεν συμφωνούν πλήρως: πρώτα η Κωνσταντινούπολη, η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια και τα Ιεροσόλυμα, έπειτα η Μόσχα και μετά από αυτήν, με τη σειρά που τηρεί η Κωνσταντινούπολη, η Σερβία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Γεωργία, η Κύπρος, η Ελλάδα, η Πολωνία, η Αλβανία και οι Τσεχικές Χώρες και η Σλοβακία. Κάτω από την αυτοκεφαλία βρίσκεται η αυτονομία, όπως στο Σινά, στη Φινλανδία και στην Ιαπωνία. Πώς γίνεται μια Εκκλησία αυτοκέφαλη δεν είναι κοινά αποδεκτό: η Κωνσταντινούπολη υποστηρίζει ότι μπορεί να τη χορηγεί η ίδια, άλλοι ότι χρειάζεται η συναίνεση όλων, και γι’ αυτό οι Εκκλησίες της Αμερικής, της Ουκρανίας και της Βόρειας Μακεδονίας λογίζονται διαφορετικά από διαφορετικές Εκκλησίες.ΣημαντικόΨαλμωδία και υμνογραφίαΒυζαντινή παρασημαντικήΗ βυζαντινή μουσική δεν γράφεται σε πεντάγραμμο. Τα σημάδια της καταγράφουν διαστήματα και κίνηση, όχι τονικά ύψη: κάθε σημάδι λέει πόσο μακριά να πας από εκεί όπου βρίσκεσαι και με ποιον τρόπο, ώστε η σημειογραφία είναι σχετική και ένα μέλος μπορεί να ψαλεί από οποιονδήποτε αρχικό φθόγγο. Τα παλαιότερα στρώματά της, από τον δέκατο αιώνα και έπειτα, φέρουν επίσης μεγάλα σημάδια που ρυθμίζουν τον χρόνο, την έκφραση και ολόκληρες μελωδικές θέσεις. Το σύστημα που χρησιμοποιείται σήμερα είναι η Νέα Μέθοδος που επινόησαν οι Τρεις Διδάσκαλοι, ο Χρύσανθος, ο Γρηγόριος και ο Χουρμούζιος, γύρω στο 1814, η οποία απλοποίησε τα σημάδια και έκανε δυνατή τη μεταγραφή του παλαιότερου ρεπερτορίου χωρίς να αντικαταστήσει την αρχή του συστήματος.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΓια τη ζωή του κόσμου (For the Life of the World, π. Αλέξανδρος Σμέμαν)Έργο του π. Αλεξάνδρου Σμέμαν (1963), κλασικό κείμενο της μυστηριακής θεολογίας. Παρουσιάζει την ορθόδοξη θεώρηση όλης της ζωής ως μυστηρίου: την κτίση ως δώρο του Θεού, τη Θεία Ευχαριστία ως κέντρο της χριστιανικής ζωής, και τον Χριστιανισμό ως χαρά και ευχαριστία και όχι ως απλή ηθική ή τελετουργία. Ίσως το καλύτερο βιβλίο του 20ού αιώνα για την ορθόδοξη πίστη, για όποιον δεν είναι ειδικός.ΣημαντικόΕσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΓιατί δεν υπάρχει καθαρτήριοΗ Ορθοδοξία προσεύχεται για τους κεκοιμημένους και πιστεύει ότι οι προσευχές αυτές τους ωφελούν, και ποτέ δεν δίδαξε καθαρτήριο. Η λατινική διδασκαλία προϋποθέτει έναν τόπο πρόσκαιρης ποινής, όπου εξοφλείται ένα χρέος ικανοποίησης που οφείλεται ακόμη μετά τη συγχώρηση, και καθένα από τα σκέλη της είναι ξένο προς το ορθόδοξο φρόνημα: ότι η αμαρτία αφήνει ένα ποσό ποινής προς έκτιση, ότι η έκτιση γίνεται σε ξεχωριστό τόπο, και ότι η διάρκειά της μπορεί να υπολογιστεί ή να συντομευθεί με συγχωροχάρτια. Η Ορθοδοξία μιλά αντίθετα για ψυχές που αναμένουν την Κρίση μέσα σε μια πρόγευση όσων έρχονται, βοηθούμενες από τις προσευχές της Εκκλησίας, και αρνείται να πει περισσότερα. Αυτό ακριβώς υποστήριξε στη Σύνοδο της Φλωρεντίας ο Άγιος Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός, και αρνήθηκε να υπογράψει.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΔημιουργία και κοσμολογίαΟ Θεός δημιούργησε τον κόσμο εξ ουκ όντων (από το μηδέν) ως ελεύθερη πράξη αγάπης, όχι από ανάγκη. Η κτίση είναι από τη φύση της καλή (Γέν. 1, 31) αλλά όχι θεία: είναι διακριτή από τον Θεό, και όμως συντηρείται από τις άκτιστες ενέργειές Του. Ο υλικός κόσμος δεν είναι κακός (σε αντίθεση με τον γνωστικισμό). Ολόκληρος ο κόσμος προορίζεται για μεταμόρφωση, όχι για καταστροφή.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΕ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 553)Τη συγκάλεσε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός και προήδρευσε ο Ευτύχιος Κωνσταντινουπόλεως, ενώ τα πρακτικά της υπέγραψαν 165 επίσκοποι. Έργο της ήταν να καθορίσει πώς πρέπει να διαβάζεται η Χαλκηδόνα: καταδίκασε τα Τρία Κεφάλαια, δηλαδή το πρόσωπο και τα συγγράμματα του Θεοδώρου Μοψουεστίας, τα συγγράμματα του Θεοδωρήτου Κύρου κατά του Αγίου Κυρίλλου και την επιστολή του Ίβα Εδέσσης προς τον Μάρι, ώστε οι δύο φύσεις να μην μπορούν ποτέ να εκληφθούν ως δύο υποκείμενα. Ομολόγησε ότι Ένας της Αγίας Τριάδος έπαθε σαρκί, δέχθηκε τους δώδεκα αναθεματισμούς του Αγίου Κυρίλλου ως μέτρο της Χαλκηδόνας και ονόμασε τη Θεοτόκο Αειπάρθενο. Καταδίκασε ονομαστικά τον Ωριγένη μαζί με τον Άρειο, τον Νεστόριο και τον Ευτυχή, και οι δεκαπέντε αναθεματισμοί κατά του ωριγενισμού γίνονται δεκτοί στην παράδοση μαζί με τη σύνοδο, αν και αμφισβητείται αν τους εξέδωσε η ίδια η σύνοδος ή μια σύνοδος λίγο πριν από αυτήν. Ο Πάπας Βιγίλιος βρισκόταν στην πόλη αλλά αρνήθηκε να μετάσχει, έγραψε υπερασπιζόμενος τα Τρία Κεφάλαια και συγκατατέθηκε μόνο αργότερα, και η βόρεια Ιταλία περιήλθε στο σχίσμα των Τριών Κεφαλαίων, η Ακυληία για περισσότερο από έναν αιώνα. Δεν κέρδισε πίσω όσους είχαν απορρίψει τη Χαλκηδόνα, αυτό που περισσότερο απ’ όλα ήθελε από αυτήν ο Ιουστινιανός.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΕικονογραφικοί τύποι της ΘεοτόκουΟι κύριοι εικονογραφικοί τύποι της Παναγίας: η Οδηγήτρια (Εκείνη που δείχνει τον δρόμο, υποδεικνύοντας τον Χριστό), η Ελεούσα ή Γλυκοφιλούσα (η τρυφερότητα, με τα μάγουλα να ακουμπούν), η Πλατυτέρα των Ουρανών (ο Χριστός στη μήτρα της, με τα χέρια της υψωμένα σε προσευχή) και η Δεομένη (σε προσευχή με υψωμένα χέρια). Ονομαστές θαυματουργές εικόνες: της Μονής Ιβήρων, του Καζάν, του Βλαδιμίρ, η Μεγαλόχαρη της Τήνου.ΣημαντικόΕσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΕσχατολογία (τα έσχατα)Όσα ομολογεί η Εκκλησία για το τέλος. Κατά το Σύμβολο της Πίστεως, ο Χριστός θα έλθει πάλι με δόξα να κρίνει ζώντες και νεκρούς, και η βασιλεία Του δεν θα έχει τέλος, και εμείς προσδοκούμε ανάσταση νεκρών και ζωή του μέλλοντος αιώνος. Η Ορθοδοξία διδάσκει μερική κρίση κατά τον θάνατο και κοινή ανάσταση και Μέλλουσα Κρίση κατά τη Δευτέρα Παρουσία, και είναι σκόπιμα επιφυλακτική ως προς τις λεπτομέρειες όσων μεσολαβούν ανάμεσά τους.ΣημαντικόΨαλμωδία και υμνογραφίαΖναμένι μέλοςΤο μέλος της Ρωσικής Εκκλησίας από τον εκχριστιανισμό των Ρώσων ως τον 17ο αιώνα, γραμμένο με τη σημειογραφία των «αγκίστρων», τα κριούκι, και ψαλλόμενο μονοφωνικά, χωρίς αρμονία και χωρίς όργανα. Είναι χτισμένο από μελωδικούς τύπους και όχι από κλίμακες: ο ψάλτης μαθαίνει τις ποπέφκι, τις μελωδικές θέσεις που ανήκουν σε καθέναν από τους οκτώ ήχους, και από αυτές συναρμολογείται κάθε μέλος. Η πολυφωνία που ήλθε από τη Δύση τον 17ο και τον 18ο αιώνα παραλίγο να το αφανίσει, και εκείνο επέζησε στους Παλαιόπιστους και σε λίγα μοναστήρια. Από τα τέλη του 19ου αιώνα ανακάμπτει, και σήμερα πολλές ρωσικές ενορίες ψάλλουν σε αυτό τουλάχιστον τους ήχους.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΗ Αγία Σκέπη της Θεοτόκου: 1 ΟκτωβρίουΚατά τη διάρκεια μιας πολιορκίας της Κωνσταντινουπόλεως, στην ολονύκτια αγρυπνία στον ναό των Βλαχερνών, όπου φυλασσόταν η Τιμία Εσθής της, ο Όσιος Ανδρέας ο διά Χριστόν σαλός είδε τη Θεοτόκο να εισέρχεται πάνω από τον λαό, να προσεύχεται και να απλώνει το μαφόριό της επάνω τους. Η εορτή τιμά εκείνο το όραμα. Δεν είναι μία από τις Δώδεκα, και στις σλαβικές Εκκλησίες εορτάζεται πιο πανηγυρικά από αρκετές που είναι: το Ποκρόβ είναι μία από τις μεγάλες ημέρες του ρωσικού έτους, και οι Εκκλησίες της Ουκρανίας και της Σερβίας την εορτάζουν επίσης έτσι. Η Εκκλησία της Ελλάδος μετέφερε τον εορτασμό της στις 28 Οκτωβρίου, για να τον ενώσει με την επέτειο του «Όχι» του 1940, σπάνια περίπτωση όπου μια νεότερη σωτηρία γράφτηκε στο εορτολόγιο.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Αγία Τριάδα του ΡουμπλιόφΗ πιο ονομαστή ορθόδοξη εικόνα, που ιστόρησε ο Όσιος Ανδρέας Ρουμπλιόφ (περ. 1411-1427) για τη Λαύρα της Αγίας Τριάδος του Αγίου Σεργίου. Εικονίζει τους τρεις αγγέλους που επισκέφθηκαν τον Αβραάμ (Γεν. 18) ως εικόνα της Αγίας Τριάδος. Ξεχωρίζει για την κυκλική της σύνθεση, που υποδηλώνει την αμοιβαία αγάπη (περιχώρηση) των τριών Προσώπων. Θεολογικό αριστούργημα.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΗ Αποκάλυψη του ΙωάννηΗ Αποκάλυψη του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, το τελευταίο βιβλίο της Καινής Διαθήκης: προφητικό όραμα των εσχάτων, του αγώνα ανάμεσα στο καλό και στο κακό και της τελικής νίκης του Χριστού. Είναι το μόνο βιβλίο της Καινής Διαθήκης από το οποίο δεν ορίζεται καμία περικοπή ούτε στο Ευαγγέλιο ούτε στον Απόστολο, απουσία που ανάγεται στη μακρά αμφισβήτηση της κανονικότητάς του στην Ανατολή. Είναι ωστόσο κανονικό, και η Εκκλησία το διαβάζει μέσα από τον Άγιο Ανδρέα Καισαρείας, του οποίου το υπόμνημα, γραμμένο τον έκτο αιώνα, καθόρισε την ερμηνεία του για την ελληνική παράδοση. Η ορθόδοξη ανάγνωση είναι συμβολική και απορρίπτει τον χιλιασμό, την προσδοκία μιας επίγειας βασιλείας χιλίων ετών.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Αχειροποίητη Εικόνα (Άγιο Μανδήλιο)Το ύφασμα πάνω στο οποίο, κατά την παράδοση, ο Χριστός αποτύπωσε το ίδιο Του το πρόσωπο και το έστειλε στον Αύγαρο, βασιλιά της Έδεσσας, που ήταν άρρωστος. Είναι η εικόνα στην οποία πρώτη κατέφυγαν οι εικονόφιλοι στη διαμάχη για τις εικόνες, επειδή είναι εικόνα του Χριστού που δεν την έφτιαξε κανένας ζωγράφος και που την έδωσε ο ίδιος ο Χριστός, ώστε το επιχείρημα ότι μια εικόνα του Θεού είναι θρασύτητα οφείλει να δώσει απάντηση σε αυτήν. Το ύφασμα μεταφέρθηκε από την Έδεσσα στην Κωνσταντινούπολη το 944, και η Εκκλησία εορτάζει εκείνη την ημέρα. Στην αγιογραφία είναι πάντοτε μόνο το πρόσωπο πάνω σε ύφασμα, μετωπικό, χωρίς σώμα, και είναι η εικόνα που κατά παράδοση τοποθετείται πάνω από τις πόρτες του ναού ή πάνω από την Ωραία Πύλη. Εορτάζεται στις 16 Αυγούστου.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ ΔέησηΟ Χριστός ένθρονος, με τη Θεοτόκο στα δεξιά Του και τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο στα αριστερά Του, στραμμένους και τους δύο προς Αυτόν, με υψωμένα τα χέρια και γερμένο το κεφάλι. Η λέξη σημαίνει ικεσία, και η σύνθεση είναι ένα επιχείρημα για την προσευχή: οι δύο μεγαλύτεροι εν γεννητοίς γυναικών εικονίζονται να κάνουν το ένα πράγμα που τους παρακαλεί να κάνουν η Εκκλησία, δηλαδή να παρακαλούν. Είναι το κέντρο του τέμπλου, η σειρά που δίνει το όνομά της σε ολόκληρη τη ζώνη, και σε έναν μεγάλο ναό η σειρά αυτή επεκτείνεται με τους αρχαγγέλους, τους αποστόλους και τους ιεράρχες, όλους γερμένους προς την ίδια μεριά. Κανείς στη σύνθεση δεν κοιτάζει τον θεατή εκτός από τον Χριστό.ΣημαντικόΕσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΗ Δευτέρα Παρουσία του ΧριστούΗ ορθόδοξη εσχατολογία ομολογεί την ορατή και ένδοξη επάνοδο του Χριστού στο τέλος της ιστορίας. Το Σύμβολο της Πίστεως λέει: «Καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος». Η Ορθοδοξία αποφεύγει τις λεπτομερείς εικασίες για τα έσχατα και απορρίπτει τον χιλιασμό (επίγεια βασιλεία 1000 ετών). Το βάρος πέφτει στην ετοιμότητα μέσω της μετανοίας.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΗ Διδαχή των δώδεκα ΑποστόλωνΤο αρχαιότερο γνωστό χριστιανικό κατηχητικό κείμενο (περ. 50-120 μ.Χ.), που ανακαλύφθηκε το 1873. Περιέχει οδηγίες για την ηθική (οι «δύο οδοί»: της ζωής και του θανάτου), το βάπτισμα, τη νηστεία, την προσευχή (μεταξύ άλλων το «Πάτερ ημών» τρεις φορές την ημέρα), την Ευχαριστία και την εκκλησιαστική τάξη. Ανοίγει ένα παράθυρο στη λατρεία και στη ζωή των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Ελεούσα (Γλυκοφιλούσα)Ο μικρός Χριστός ακουμπά το μάγουλό Του στο μάγουλο της μητέρας Του κι εκείνη γέρνει το κεφάλι της προς Αυτόν, και στις περισσότερες από αυτές τις εικόνες κοιτάζει έξω από την εικόνα και όχι Εκείνον, με μια έκφραση που δεν είναι χαρά. Ο τύπος λέει δύο πράγματα μαζί: η Ενανθρώπηση είναι τόσο πραγματική ώστε ένα παιδί να κρατιέται σφιχτά από τη μητέρα του, κι εκείνη ήδη γνωρίζει. Η εικόνα του Βλαδιμίρ, που μεταφέρθηκε από την Κωνσταντινούπολη στο Κίεβο τον δωδέκατο αιώνα και έγινε έπειτα το παλλάδιο της Μόσχας, είναι η πιο ονομαστή από αυτές. Όπου η Οδηγήτρια δείχνει, η Ελεούσα κρατά, και οι δύο τύποι μαζί καλύπτουν τις περισσότερες θεομητορικές εικόνες σε κάθε ορθόδοξο ναό.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΗ Ένωση του Μπρεστ (1596)Οι περισσότεροι ορθόδοξοι επίσκοποι της μητρόπολης Κιέβου, που τότε ανήκε στην Πολωνολιθουανική Κοινοπολιτεία και βρισκόταν υπό βαριά πίεση, υποτάχθηκαν στη Ρώμη στο Μπρεστ, διατηρώντας το βυζαντινό τυπικό, τον έγγαμο κλήρο και τις ακολουθίες στα σλαβονικά. Δύο επίσκοποι αρνήθηκαν, και μαζί τους οι αδελφότητες, τα περισσότερα μοναστήρια και μεγάλο μέρος των λαϊκών, που έμειναν χωρίς ιεραρχία ώσπου αυτή αποκαταστάθηκε κρυφά το 1620. Το αποτέλεσμα ήταν δύο εκκλησίες με το ίδιο τυπικό στις ίδιες πόλεις, και τέσσερις αιώνες πικρίας. Η ένσταση των Ορθοδόξων δεν ήταν ποτέ κατά του τυπικού αλλά κατά της μεθόδου: μια κοινωνία που συνάφθηκε από την κορυφή, από τους επισκόπους, πάνω από τα κεφάλια του λαού, σε μια επικράτεια όπου το κράτος την επιβράβευε.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία Λειτουργία του Μεγάλου ΒασιλείουΗ μακρύτερη από τις δύο Λειτουργίες, που τελείται δέκα φορές τον χρόνο: τις πέντε πρώτες Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σάββατο, τις παραμονές της Χριστού Γεννήσεως και των Θεοφανείων, και την ίδια τη μνήμη του Μεγάλου Βασιλείου, την 1η Ιανουαρίου. Διαφέρει από τη Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου σχεδόν μόνο στις ευχές του ιερέα, και πάνω απ’ όλα στην αναφορά της, η οποία εξιστορεί ολόκληρη την ιστορία της σωτηρίας, από τη δημιουργία, μέσα από τον Νόμο και τους προφήτες, ως την Ενανθρώπηση και τον Σταυρό, προτού επικαλεσθεί το Πνεύμα να αναδείξει τον άρτο Σώμα του Χριστού. Πιθανότατα είναι η ευχή που ανέπεμπε ο ίδιος ο Μέγας Βασίλειος στην Καισάρεια τον τέταρτο αιώνα, ή αναπτύχθηκε από αυτήν. Τις περισσότερες από αυτές τις ημέρες ο ύμνος στη Θεοτόκο δεν είναι το «Άξιόν εστιν» αλλά το «Επί σοι χαίρει, Κεχαριτωμένη, πάσα η κτίσις», του οποίου η εικόνα δείχνει ολόκληρη την κτίση συναγμένη γύρω της.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων ΔώρωνΗ Λειτουργία των καθημερινών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όταν δεν τελείται πλήρης Λειτουργία: Εσπερινός, με Θεία Κοινωνία από Δώρα που καθαγιάστηκαν στη Λειτουργία της προηγούμενης Κυριακής. Η Πενθέκτη Σύνοδος (Εν Τρούλλω) την όρισε για τις καθημερινές της Τεσσαρακοστής· οι ενορίες την τελούν κυρίως Τετάρτη και Παρασκευή και τις τρεις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδος, και προοριζόταν να τελείται το βράδυ, ώστε οι πιστοί να προσέρχονται στη Θεία Κοινωνία στο τέλος μιας ημέρας νηστείας. Οι πιο αξιομνημόνευτες στιγμές της είναι δικές της: ο ιερέας που υψώνει κερί προς τον λαό λέγοντας «Φως Χριστού φαίνει πάσι»· ο ψαλμός «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου» (Ψαλμ. 140, 2), που ψάλλεται με μετάνοιες· και η σιωπηλή Μεγάλη Είσοδος, ενώ οι ψάλτες ψάλλουν «Νυν αι δυνάμεις των ουρανών συν ημίν αοράτως λατρεύουσιν». Η ελληνική παράδοση την αποδίδει στον Άγιο Γρηγόριο τον Διάλογο· οι ερευνητές τοποθετούν τη διαμόρφωσή της στην Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, στους αιώνες γύρω από την εποχή του.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΗ Θεοτόκος και η Άσπιλη ΣύλληψηΗ Ορθοδοξία τιμά τη Θεοτόκο πάνω από κάθε κτίσμα και δεν δέχεται την Άσπιλη Σύλληψη, το δόγμα που ορίστηκε στη Ρώμη το 1854, ότι δηλαδή διαφυλάχθηκε από την κηλίδα του προπατορικού αμαρτήματος από την πρώτη στιγμή της σύλληψής της. Η ορθόδοξη αντίρρηση δεν είναι ότι εκείνη είναι λιγότερο αγία, αλλά ότι το δόγμα απαντά σε ένα ερώτημα που η Ορθοδοξία δεν θέτει: προϋποθέτει κληρονομική ενοχή, την οποία η Ανατολή δεν δίδαξε ποτέ, και έτσι δεν υπάρχει κηλίδα από την οποία να χρειάζεται να διαφυλαχθεί. Ήταν θνητή όπως κι εμείς είμαστε θνητοί, πέθανε, και η καθαρότητά της είναι καρπός ελεύθερης υπακοής και όχι μιας εξαίρεσης που της δόθηκε πριν μπορέσει να συγκατατεθεί. Αν την κάνουμε εξαίρεση, την κάνουμε λιγότερο όμοια με εμάς, και είναι ακριβώς ως μία από εμάς που έδωσε στον Λόγο τη σάρκα Του.ΣημαντικόΙερά ΜυστήριαΗ Ιερωσύνη (Χειροτονία)Το Μυστήριο με το οποίο η Εκκλησία ξεχωρίζει τους διακόνους, τους πρεσβυτέρους και τους επισκόπους της, με την επίθεση των χειρών ενός επισκόπου κατά τη Θεία Λειτουργία, τον καθένα στο σημείο της ακολουθίας που αντιστοιχεί στον βαθμό του. Ο επίσκοπος χειροτονείται από περισσότερους επισκόπους, και αυτό είναι που σημαίνει στην πράξη η αποστολική διαδοχή: όχι μια ιδιωτική γραμμή καταγωγής αλλά η αναγνώριση από ολόκληρο το σώμα των επισκόπων. Οι αναγνώστες και οι υποδιάκονοι χειροθετούνται έξω από το Ιερό Βήμα. Έγγαμοι άνδρες μπορούν να χειροτονηθούν διάκονοι ή πρεσβύτεροι, αλλά κανείς δεν μπορεί να νυμφευθεί μετά τη χειροτονία, και από την Πενθέκτη Σύνοδο και έπειτα οι επίσκοποι επιλέγονται από τους άγαμους, στην πράξη από τους μοναχούς. Σε κάθε χειροτονία ο επίσκοπος αναφωνεί «Άξιος», και ο κλήρος και οι ψάλτες το επαναλαμβάνουν. Το αρχαίο τάγμα των διακονισσών, στο οποίο ανήκε η Αγία Ολυμπιάς, περιέπεσε σε αχρησία κατά τον Μεσαίωνα.ΣημαντικόΕσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΗ κοινή ανάστασηΚατά τη Δευτέρα Παρουσία όλοι οι νεκροί θα αναστηθούν σωματικά, όχι απλώς πνευματικά. Το σώμα της αναστάσεως θα είναι μεταμορφωμένο και άφθαρτο (Α΄ Κορ. 15). Ολόκληρος ο άνθρωπος, σώμα και ψυχή, μετέχει είτε στην αιώνια κοινωνία με τον Θεό (παράδεισος) είτε στον χωρισμό από τον Θεό (κόλαση). Γι’ αυτό η Ορθοδοξία επιμένει στην ταφή και όχι στην αποτέφρωση.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Μεγάλη ΕίσοδοςΤα Τίμια Δώρα μεταφέρονται από την Πρόθεση, βγαίνουν από τη βόρεια πύλη, περνούν μέσα από τον κυρίως ναό και ξαναμπαίνουν από την Ωραία Πύλη, ενώ ψάλλεται ο Χερουβικός Ύμνος και οι ψάλτες κρατούν το μέλος ανοιχτό στη μέση μιας φράσεως για να περάσει η πομπή. Ο ύμνος λέει τι συμβαίνει: όσοι εικονίζουν μυστικά τα Χερουβείμ αποθέτουν τώρα κάθε βιοτική μέριμνα, γιατί πρόκειται να υποδεχθούν τον Βασιλέα των όλων. Δεν είναι ακόμη το Σώμα και το Αίμα, και γι’ αυτό οι παλαιότεροι ερμηνευτές είναι προσεκτικοί ως προς την τιμή που αποδίδεται στα Δώρα, και είναι ήδη μια επιτάφια πομπή, και γι’ αυτό το μεγάλο κάλυμμα των Δώρων, ο αήρ, απλώνεται επάνω τους ως σινδόνη.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΗ μετάφραση των Εβδομήκοντα (Ο΄)Η ελληνική μετάφραση των εβραϊκών Γραφών που έγινε στην Αλεξάνδρεια τους τελευταίους αιώνες πριν από τον Χριστό, την οποία η Επιστολή του Αριστέα παρουσιάζει ως έργο εβδομήντα δύο πρεσβυτέρων, και η Βίβλος των Αποστόλων: οι περισσότερες παραθέσεις της Παλαιάς Διαθήκης μέσα στην Καινή την ακολουθούν, ενίοτε εκεί όπου διαφέρει από το εβραϊκό κείμενο. Περιέχει τα βιβλία που διαβάζει η Εκκλησία πέρα από τον εβραϊκό κανόνα, όπως τη Σοφία Σολομώντος, τη Σοφία Σειράχ και τον Τωβίτ, και αριθμεί τους Ψαλμούς και τα βιβλία των Βασιλειών με τον δικό της τρόπο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία διαβάζει την Παλαιά Διαθήκη σε αυτήν: η ελληνόφωνη Εκκλησία τη χρησιμοποιεί ως κείμενό της, και η σλαβονική Βίβλος μεταφράστηκε από αυτήν. Η ρωσική Συνοδική μετάφραση του 19ου αιώνα ακολούθησε αντίθετα το εβραϊκό κείμενο, κάτι που συζητείται ακόμη. Όπου οι Πατέρες διάβασαν σε αυτήν προφητεία για τον Χριστό, όπως στο «ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει» (Ησ. 7, 14), η Εκκλησία τη διαβάζει μαζί τους.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΗ νηστεία του ΔεκαπενταύγουστουΔεκατέσσερις ημέρες, από την 1η ως τις 14 Αυγούστου, και η αυστηρότερη από τις τέσσερις μετά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή: χωρίς ψάρι, εκτός από την εορτή της Μεταμορφώσεως, που πέφτει στη μέση της. Η Παράκληση προς τη Θεοτόκο ψάλλεται τα περισσότερα βράδια της νηστείας, εναλλάξ ο Μικρός και ο Μέγας Παρακλητικός Κανών, ώστε η νηστεία αυτή να είναι, σε ό,τι ακούγεται, η πιο θεομητορική περίοδος του έτους. Τελειώνει με την Κοίμηση, και σε πολλά μέρη ψάλλεται η εξόδιος ακολουθία της Θεοτόκου με κουβούκλιο και επιτάφιο ακριβώς όπως τη Μεγάλη Παρασκευή, και αυτή είναι η σαφέστερη δήλωση του εορτολογίου για το τι είναι ο θάνατός της.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΗ νηστεία των ΧριστουγέννωνΣαράντα ημέρες πριν από τα Χριστούγεννα, από τις 15 Νοεμβρίου ως την παραμονή της 25ης Δεκεμβρίου, καθρέφτης της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όπως τα Χριστούγεννα είναι καθρέφτης του Πάσχα. Τηρείται λιγότερο αυστηρά: κατά την ελληνική πράξη το ψάρι επιτρέπεται τις περισσότερες ημέρες ως την εορτή του Αγίου Σπυρίδωνος, και ο κανόνας γίνεται αυστηρότερος κατά την τελευταία εβδομάδα. Οι Κυριακές πριν από τα Χριστούγεννα φέρνουν στο προσκήνιο τη γενεαλογία, με τους Προπάτορες και έπειτα τους Πατέρες, ώστε η νηστεία να τελειώνει με την ανάγνωση ολόκληρης της γενεαλογίας του Χριστού. Στις σλαβικές Εκκλησίες ονομάζεται νηστεία του Φιλίππου, επειδή αρχίζει την επομένη της εορτής του αποστόλου.ΣημαντικόΑγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Οδηγήτρια (Εκείνη που δείχνει τον δρόμο)Η Θεοτόκος κρατά τον μικρό Χριστό στο ένα χέρι και Τον δείχνει με το άλλο. Δεν κοιτάζει Εκείνον ούτε αποστρέφει το βλέμμα της από τον θεατή: κατευθύνει την προσοχή, και η χειρονομία αυτή είναι όλο το περιεχόμενο του τύπου. Ο Χριστός εικονίζεται ως μικρός άνδρας και όχι ως βρέφος, ευλογεί και κρατά ειλητάριο. Η πρωτότυπη εικόνα βρισκόταν στη Μονή των Οδηγών στην Κωνσταντινούπολη, περιφερόταν σε λιτανείες γύρω από τα τείχη και χάθηκε όταν έπεσε η Πόλη. Η παράδοση αποδίδει την πρώτη εικόνα του τύπου στον Ευαγγελιστή Λουκά, πράγμα που η Εκκλησία κατανοεί ως ισχυρισμό για το κύρος και όχι για την πινελιά.ΣημαντικόΟρθόδοξη φιλοσοφία και ηθικήΗ ορθόδοξη κατανόηση του προσώπουΑντλώντας από την τριαδολογία, η Ορθοδοξία κατανοεί το ανθρώπινο πρόσωπο ως σχεσιακό, ελεύθερο και μοναδικό, πλασμένο κατ’ εικόνα του Τριαδικού Θεού. Το πρόσωπο (η υπόσταση) δεν ανάγεται στη φύση, στην ατομικότητα ή στον κοινωνικό ρόλο. Η καππαδοκική διάκριση προσώπου και φύσεως έχει βαθιές συνέπειες για την ανθρωπολογία, την ηθική και την κοινωνική θεωρία.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Παράκληση (Παρακλητικός Κανόνας)Ακολουθία ικεσίας προς τη Θεοτόκο, που ψάλλεται όταν κάποιος βρίσκεται σε δοκιμασία και, κατά την ελληνική πράξη, στη νηστεία της Κοιμήσεως κάθε βράδυ από την 1η έως τη 13η Αυγούστου, εκτός από το βράδυ του Σαββάτου και την παραμονή της Μεταμορφώσεως. Η Μικρή Παράκληση είναι αυτή που γνωρίζουν οι περισσότερες ενορίες. Είναι δομημένη ως κανόνας, με τα ονόματα των ασθενών ή των θλιβομένων να διαβάζονται στη μέση της, και η επωδός της είναι αρκετά σύντομη ώστε να τη σηκώνει ολόκληρο το εκκλησίασμα: «Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς». Όπου ο Ακάθιστος στέκεται και υμνεί, η Παράκληση ζητά, και αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στις δύο μεγάλες θεομητορικές ακολουθίες του βυζαντινού τύπου.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΗ Πενθέκτη Σύνοδος (Εν Τρούλλω, 692)Ονομάζεται Πενθέκτη, δηλαδή πέμπτη και έκτη μαζί, επειδή εξέδωσε τους κανόνες που δεν είχαν εκδώσει η Πέμπτη και η Έκτη Οικουμενική Σύνοδος, αφού και οι δύο είχαν αποφανθεί μόνο για το δόγμα. Οι 102 κανόνες της αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του ορθόδοξου κανονικού δικαίου: καθορίζουν τον κανόνα της Γραφής αποδεχόμενοι τους παλαιότερους καταλόγους, ρυθμίζουν τα του κλήρου, απαγορεύουν την απεικόνιση του Χριστού ως αμνού στη θέση της ανθρώπινης μορφής Του και νομοθετούν για τη νηστεία και τον γάμο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τους δέχεται ως έχοντες το κύρος της Έκτης Οικουμενικής Συνόδου· η Ρώμη δεν τους αποδέχθηκε ποτέ στο σύνολό τους, κάτι που αποτελεί από μόνο του μία από τις παλαιότερες ρωγμές ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΗ Προσκομιδή (προετοιμασία των Τιμίων Δώρων)Η ακολουθία πριν από την ακολουθία. Σε ένα πλαϊνό τραπέζι, την Πρόθεση, ο ιερέας κόβει με τη λόγχη τον Αμνό από το πρώτο πρόσφορο, τον λογχίζει, βάζει οίνο και νερό στο Άγιο Ποτήριο, και έπειτα τοποθετεί μερίδες στο δισκάριο: μία για τη Θεοτόκο στα δεξιά του Αμνού, εννέα για τα τάγματα των αγίων στα αριστερά, έπειτα μερίδες για τους ζώντες και για τους κεκοιμημένους ονομαστικά, όσες ζητηθούν. Ό,τι βρίσκεται στο δισκάριο στο τέλος είναι ολόκληρη η Εκκλησία συναγμένη γύρω από τον Χριστό, οι ζώντες και οι κεκοιμημένοι μαζί, χωρίς να γίνεται καμία διάκριση ανάμεσά τους. Οι μερίδες αυτές δεν είναι Θεία Κοινωνία και δεν δίνονται ποτέ σε κανέναν· στο τέλος της Λειτουργίας τοποθετούνται μέσα στο Άγιο Ποτήριο με τα λόγια που ζητούν να αποπλυθούν με το Αίμα του Χριστού οι αμαρτίες όλων όσων μνημονεύθηκαν.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΗ Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης (879-880)Συνήλθε επί του Αγίου Φωτίου του Μεγάλου, με λεγάτους που έστειλε ο Πάπας Ιωάννης Η΄. Αποκατέστησε τον Φώτιο στον θρόνο του, ακύρωσε τη σύνοδο του 869-870 που τον είχε καθαιρέσει και αναθεμάτισε όποιον προσθέσει ή αφαιρέσει κάτι από το Σύμβολο Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως, πράγμα που αποτελεί καταδίκη του Φιλιόκβε πριν ακόμη το προσθέσει η ίδια η Ρώμη στο Σύμβολο. Ο Ιωάννης Η΄ αποδέχθηκε τις αποφάσεις της· η Ρώμη την αποκήρυξε τον ενδέκατο αιώνα και σήμερα μετρά ως όγδοη σύνοδό της τη σύνοδο του 869-870. Πολλοί Ορθόδοξοι θεωρούν αυτή τη σύνοδο Η΄ Οικουμενική, και η αρίθμηση αυτή δεν είναι καθολικά παγιωμένη ανάμεσά τους.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΗ Σύνοδος των Ιεροσολύμων (1672)Συνήλθε στη Βηθλεέμ υπό τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσίθεο για να απαντήσει σε μια καλβινιστική ομολογία που κυκλοφορούσε με το όνομα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Κυρίλλου Λουκάρεως. Η Ομολογία του Δοσιθέου που εξέδωσε απορρίπτει τον προορισμό ανεξάρτητα από τη βούληση, την πίστη χωρίς έργα και την υποβάθμιση των Μυστηρίων σε σημεία· διακηρύσσει την πραγματική μεταβολή των Δώρων στη Θεία Ευχαριστία, την τιμή των εικόνων και των αγίων, και τα αναγινωσκόμενα ως γνήσια Γραφή. Είναι ό,τι πλησιέστερο έχει η Ορθοδοξία σε επίσημη απάντηση στη Μεταρρύθμιση, και είναι τοπική σύνοδος μεγάλου κύρους, όχι οικουμενική.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΙερά λείψαναΤα σώματα των αγίων τιμώνται, επειδή η χάρη δεν εγκαταλείπει ό,τι έχει αγιάσει: το σώμα δεν είναι κέλυφος που η ψυχή πετά, αλλά μέρος του προσώπου, προορισμένο για την ανάσταση. Ήδη η Γραφή αναφέρει τον νεκρό που αναστήθηκε όταν άγγιξε τα οστά του Ελισαίου, και τα μαντήλια που έπαιρναν από τον Απόστολο Παύλο. Η Αγία Τράπεζα ενός ορθόδοξου ναού καθαγιάζεται με λείψανα που τοποθετούνται μέσα της, και το αντιμήνσιο πάνω σε κάθε Αγία Τράπεζα περιέχει λείψανα, ώστε η Λειτουργία να τελείται ακόμη πάνω στους μάρτυρες, όπως στις κατακόμβες. Η προσκύνηση που τους αποδίδεται είναι τιμητική, ποτέ η λατρεία που οφείλεται μόνο στον Θεό, και η τιμή διαβαίνει σε Εκείνον που τους δόξασε.ΣημαντικόΜοναχισμόςΙερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης (Σινά)Το αρχαιότερο χριστιανικό μοναστήρι του κόσμου που κατοικείται χωρίς διακοπή, χτισμένο στους πρόποδες του Όρους Σινά από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό (6ος αιώνας). Διαθέτει τη δεύτερη μεγαλύτερη συλλογή αρχαίων χειρογράφων στον κόσμο (μετά το Βατικανό), στην οποία περιλαμβάνονται και φύλλα του Σιναϊτικού Κώδικα. Φυλάσσει αναντικατάστατες εικόνες που επέζησαν της Εικονομαχίας, επειδή η μονή βρισκόταν σε έδαφος υπό μουσουλμανική κυριαρχία. Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.ΣημαντικόΟρθόδοξη φιλοσοφία και ηθικήΚανονικό ΔίκαιοΤο σύνολο του εκκλησιαστικού δικαίου που διέπει την Εκκλησία: οι Αποστολικοί Κανόνες, οι κανόνες των επτά Οικουμενικών Συνόδων, οι κανόνες των τοπικών συνόδων και των κατ’ ιδίαν Πατέρων. Οι κανόνες εφαρμόζονται με «οικονομία» (ποιμαντική ελαστικότητα) ή με «ακρίβεια» (αυστηρή τήρηση), ανάλογα με τις περιστάσεις. Το Πηδάλιον του Οσίου Νικοδήμου του Αγιορείτου είναι η καθιερωμένη ελληνική συλλογή.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΚατά αιρέσεων (Άγιος Ειρηναίος)Το σημαντικότερο παλαιοχριστιανικό αντιγνωστικό έργο (περ. 180 μ.Χ.). Εκθέτει τα γνωστικά συστήματα και τα ανασκευάζει με βάση την Αγία Γραφή, την Παράδοση και την αποστολική διαδοχή. Αναπτύσσει τη θεολογία της «ανακεφαλαιώσεως»: ο Χριστός ανακεφαλαιώνει στον εαυτό Του ολόκληρη την ανθρωπότητα, αντιστρέφοντας την πτώση του Αδάμ. Θεμελιώδες για την ορθόδοξη κατανόηση της Παραδόσεως και την εκκλησιολογία.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΚυριακή των Βαΐων (Η εις Ιεροσόλυμα Είσοδος)Η θριαμβευτική είσοδος του Χριστού στα Ιεροσόλυμα πάνω σε όνο, με τα πλήθη να Τον υποδέχονται ανεμίζοντας κλάδους φοινίκων και κραυγάζοντας «Ὡσαννά» (Ιω. 12, 13). Εορτάζεται την Κυριακή πριν από το Πάσχα. Οι πιστοί κρατούν βάγια ή κλαδιά ιτιάς που ευλογούνται στην ακολουθία. Μία από τις 12 Μεγάλες Εορτές. Σηματοδοτεί την αρχή της Μεγάλης Εβδομάδας.ΣημαντικόΜοναχισμόςΛαύρα της Αγίας Τριάδος του Αγίου ΣεργίουΗ πνευματική καρδιά της ρωσικής Ορθοδοξίας, που ίδρυσε ο Άγιος Σέργιος του Ραντονέζ το 1337 κοντά στη Μόσχα. Το ιερότερο μοναστήρι της Ρωσίας. Ο Άγιος Σέργιος ευλόγησε τον Δημήτριο Ντονσκόι πριν από τη μάχη του Κουλικόβο (1380). Εδώ ιστόρησε ο Ρουμπλιόφ την εικόνα του της Αγίας Τριάδος. Στεγάζει τη Θεολογική Ακαδημία της Μόσχας. Η Λαύρα, που έκλεισε το 1920 και ξανάνοιξε το 1946, παραμένει το κέντρο της ρωσικής πνευματικότητας.ΣημαντικόΜοναχισμόςΜορφές του μοναχισμούΟι τρόποι με τους οποίους βιώνεται ο μοναχικός βίος, όλοι παλαιότεροι από κάθε κανόνα που τους περιγράφει. Το κοινόβιο είναι αδελφότητα όπου όλα είναι κοινά, τράπεζα, εργασία και προσευχή, υπό έναν ηγούμενο, όπως το ίδρυσε ο Όσιος Παχώμιος στην Αίγυπτο, του έδωσε τους κανόνες του ο Μέγας Βασίλειος και τη βυζαντινή του μορφή ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης. Η λαύρα, όπως εκείνη που έχτισε ο Όσιος Σάββας ο Ηγιασμένος στην έρημο της Ιουδαίας, σκορπίζει τους μοναχούς της σε κελλιά γύρω από έναν ναό και τους συγκεντρώνει το Σάββατο και την Κυριακή. Η σκήτη είναι ένα χωριό από μικρά σπίτια γύρω από έναν κεντρικό ναό· το κελλί είναι ένα μόνο σπίτι με τον γέροντά του και έναν ή δύο υποτακτικούς· και ο ερημίτης ζει μόνος, όπως ζουν ακόμη ορισμένοι στους γκρεμούς του νότιου άκρου του Άθω. Ο ιδιόρρυθμος τρόπος, όπου κάθε μοναχός είχε δικά του χρήματα και δικό του τραπέζι, διαδόθηκε στο Άγιον Όρος στον ύστερο Μεσαίωνα και έληξε εκεί το 1992, όταν η τελευταία τέτοια μονή επανήλθε στην κοινοβιακή ζωή.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΝήψη (εγρήγορση)Πνευματική εγρήγορση: η άσκηση της φύλαξης του νου και της καρδιάς από τους αμαρτωλούς λογισμούς. Κατέχει κεντρική θέση στην ορθόδοξη ασκητική θεολογία. Ο νους (η πνευματική νόηση) πρέπει να μένει ελεύθερος από περισπασμούς και στραμμένος προς τον Θεό. Κατά τον Όσιο Νικηφόρο τον Μονάζοντα, η προσοχή είναι η ανάκληση της ψυχής στον εαυτό της.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΝτομπροτολιούμπιε (η σλαβονική Φιλοκαλία)Η σλαβονική Φιλοκαλία, η «Αγάπη του καλού», που τη μετέφρασαν ο Όσιος Παΐσιος Βελιτσκόφσκι και οι μοναχοί του στο Νεάμτς της Μολδαβίας από την ελληνική συλλογή του Οσίου Νικοδήμου και του Αγίου Μακαρίου, και που τυπώθηκε στη Μόσχα το 1793. Μετέφερε την παράδοση της νήψεως και της Ευχής του Ιησού από το Άγιον Όρος στα ρωσικά μοναστήρια και, μέσω των μαθητών του Παϊσίου, στην Όπτινα, όπου έδωσε στους γέροντες τη διδασκαλία τους. Είναι το βιβλίο που ο προσκυνητής των «Περιπετειών ενός προσκυνητού» κουβαλά στο σακίδιό του και διαβάζει στην άκρη του δρόμου. Αργότερα ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος έκανε μια εκτενέστερη ρωσική μετάφραση σε πέντε τόμους, που φέρει κι αυτή το ίδιο όνομα και που απέδωσε τα κείμενα στη γλώσσα που μπορούσε να διαβάσει ολόκληρη η Ρωσία.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Ακάθιστος ΎμνοςΟ πιο γνωστός και αγαπητός ύμνος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αφιερωμένος στη Θεοτόκο. «Ακάθιστος» σημαίνει «όχι καθιστός»: το εκκλησίασμα στέκεται όρθιο σε όλη τη διάρκειά του. Συντέθηκε τον 5ο-6ο αιώνα (αποδίδεται κατά καιρούς στον Όσιο Ρωμανό τον Μελωδό ή στον Πατριάρχη Σέργιο). Ψάλλεται ολόκληρος το 5ο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και σε άλλες περιστάσεις. Περιλαμβάνει 24 οίκους, με τους χαιρετισμούς «Χαίρε» σε εναλλαγή.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Εσπερινός (βραδινή ακολουθία)Η βραδινή ακολουθία, και η αρχή της ημέρας της Εκκλησίας, η οποία αρχίζει με τη δύση του ηλίου, όπως οι ημέρες της Γενέσεως: «και εγένετο εσπέρα και εγένετο πρωί» (Γεν. 1, 5). Ανοίγει με τον Ψαλμό 103, τον Προοιμιακό, τον ψαλμό της δημιουργίας, που κατά την ελληνική πράξη διαβάζεται, ενώ στη ρωσική Ολονύκτια Αγρυπνία λέγεται ή ψάλλεται καθώς ο ιερέας θυμιάζει όλο τον ναό, και προχωρεί, μέσα από τη Μεγάλη Συναπτή και το Ψαλτήριο, στους ψαλμούς του λυχνικού, «Κύριε, εκέκραξα προς σε» (Ψαλμ. 140, 1), «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου» (Ψαλμ. 140, 2), με τα στιχηρά της ημέρας ανάμεσα στους στίχους τους. Γίνεται η είσοδος με το θυμιατό και ακολουθεί ένας από τους αρχαιότερους ύμνους που ψάλλει ακόμη η Εκκλησία, το «Φως ιλαρόν», που οι χριστιανοί το έψαλλαν κατά το άναμμα των λύχνων πριν από την εποχή του Μεγάλου Βασιλείου. Στις εορτές ακολουθούν τρία αναγνώσματα από την Παλαιά Διαθήκη. Η ακολουθία τελειώνει με την ωδή του Συμεών, «Νυν απολύεις τον δούλον σου, δέσποτα, κατά το ρήμά σου εν ειρήνη» (Λουκ. 2, 29), το απολυτίκιο της ημέρας και την απόλυση. Ο Μέγας Εσπερινός τελείται την παραμονή των Κυριακών και των εορτών, και στη ρωσική πράξη ενώνεται με τον Όρθρο ως Ολονύκτια Αγρυπνία.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΟ Θρίαμβος της ΟρθοδοξίαςΗ πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που τιμά την αναστήλωση των αγίων εικόνων στην Κωνσταντινούπολη το 843, επί της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, μετά τον δεύτερο εικονομαχικό διωγμό. Οι πιστοί περιφέρουν τις εικόνες σε λιτανεία, και εκφωνείται το Συνοδικόν της Ορθοδοξίας: ένα μακρύ κείμενο που επευφημεί τους διδασκάλους της πίστεως με το «Αιωνία η μνήμη» και αναθεματίζει τις αιρέσεις που έχει καταδικάσει η Εκκλησία, και στο οποίο προστέθηκαν νέα τμήματα με το πέρασμα των αιώνων, καθώς εμφανίζονταν νέες αιρέσεις. Ονομάζεται Θρίαμβος της Ορθοδοξίας και όχι θρίαμβος επί της εικονομαχίας, γιατί εκείνο που δικαιώθηκε το 843 ήταν ολόκληρη η ομολογία ότι ο Θεός έγινε αληθινά ορατός.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Μέγας ΑγιασμόςΣτα Θεοφάνεια η Εκκλησία αγιάζει το νερό, και είναι η μόνη ευλογία του έτους που γίνεται δύο φορές, στη Λειτουργία της παραμονής και πάλι την ημέρα της εορτής, συχνά σε ποτάμι ή στη θάλασσα, όπου ο σταυρός ρίχνεται ή βυθίζεται στο νερό. Η ευχή δεν ζητά από τον Θεό να κάνει το νερό άγιο ως σύμβολο: Του ζητά να καταπέμψει τη χάρη του Ιορδάνη, αφού με τη Βάπτισή Του ο Χριστός αγίασε τα ύδατα και συνέτριψε τις κεφαλές των δρακόντων που φώλιαζαν σε αυτά. Οι πιστοί παίρνουν το νερό στο σπίτι και το φυλάσσουν, και η παράδοση ότι δεν αλλοιώνεται είναι τόσο παλαιά ώστε την καταγράφει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σε μια ομιλία του στα Θεοφάνεια.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΟ Όρθρος (πρωινή ακολουθία)Η πρωινή ακολουθία, ο Όρθρος, που προορίζεται για τις ώρες πριν από την αυγή. Στις ελληνικές ενορίες τελείται συνήθως το ίδιο το πρωί, αμέσως πριν από τη Θεία Λειτουργία· στη ρωσική πράξη ενώνεται με τον Εσπερινό το προηγούμενο βράδυ ως Ολονύκτια Αγρυπνία. Μετά τις εναρκτήριες ευχές του έρχεται ο Εξάψαλμος, που διαβάζεται με χαμηλωμένα τα φώτα, έπειτα το Ψαλτήριο, στο τμήμα που ορίζεται για την ημέρα, και στην καρδιά του βρίσκεται ο κανόνας: εννέα ωδές χτισμένες πάνω στις εννέα βιβλικές ωδές, που φέρουν την ποίηση της εορτής ή του αγίου της ημέρας. Πριν από την ένατη ωδή ο διάκονος θυμιάζει όλο τον ναό, ενώ ψάλλεται η ωδή της Θεοτόκου, τις περισσότερες ημέρες με το «Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ» μετά από κάθε στίχο. Ακολουθούν οι Αίνοι, οι Ψαλμοί 148 έως 150, και τις Κυριακές και τις εορτές η εκφώνηση του ιερέα «Δόξα σοι τω δείξαντι το φως», στην οποία απαντά η Μεγάλη Δοξολογία, «Δόξα εν υψίστοις Θεώ» (Λουκ. 2, 14). Τις Κυριακές διαβάζεται στο Ιερό Βήμα ένα από τα έντεκα Εωθινά Ευαγγέλια, και το ιερό βιβλίο φέρεται έξω για να το προσκυνήσει ο λαός.ΣημαντικόΣύνοδοι και οι κανόνες τουςΟι Αποστολικοί ΚανόνεςΟγδόντα πέντε κανόνες που παραδόθηκαν με το όνομα των Αποστόλων, το αρχαιότερο σώμα εκκλησιαστικού δικαίου που δέχεται η Ορθόδοξη Εκκλησία. Συντάχθηκαν στη Συρία προς τα τέλη του τέταρτου αιώνα ως κατακλείδα των Αποστολικών Διαταγών, και η Εκκλησία κράτησε τους κανόνες αφήνοντας κατά μέρος τις Διαταγές: ο δεύτερος κανόνας της Εν Τρούλλω Συνόδου (692) αποδέχθηκε τους ογδόντα πέντε και απέρριψε τα υπόλοιπα ως νοθευμένα από αιρετικούς. Οι σύνοδοι τους θεωρούσαν ήδη δεσμευτικούς· ο δέκατος πέμπτος κανόνας της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου επικαλείται «τὸν ἀποστολικὸν κανόνα» κατά του κληρικού που μετακινείται από πόλη σε πόλη. Προηγούνται σε κάθε συλλογή και στο Πηδάλιον, και ρυθμίζουν τη χειροτονία (ο επίσκοπος χειροτονείται από δύο ή τρεις επισκόπους), τη συμπεριφορά του κλήρου, την υποδοχή των αιρετικών, τον υπολογισμό του Πάσχα και, στον ογδοηκοστό πέμπτο, ποια βιβλία πρέπει να θεωρούνται Γραφή.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟι Νεομάρτυρες της ΤουρκοκρατίαςΑπό την Άλωση της Κωνσταντινούπολης ως την ελληνική ανεξαρτησία, αρκετές εκατοντάδες χριστιανοί θανατώθηκαν για την πίστη υπό οθωμανική κυριαρχία, και η Εκκλησία τους ονομάζει Νεομάρτυρες για να τους διακρίνει από τους μάρτυρες των τριών πρώτων αιώνων, χωρίς να τους κατατάσσει κατώτερα από εκείνους. Πολλοί ήταν άνθρωποι που είχαν εξισλαμιστεί, συχνά σε παιδική ηλικία ή υπό καταναγκασμό, και έπειτα επέστρεψαν δημόσια στον Χριστό γνωρίζοντας τι όριζε γι’ αυτό ο νόμος. Ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου συγκέντρωσαν τις διηγήσεις τους στο Νέον Μαρτυρολόγιον του 1799, εν μέρει για να απαντήσουν σε δυτικούς συγγραφείς που έλεγαν ότι η Ελληνική Εκκλησία ήταν νεκρή. Η ίδια η συλλογή τους ήταν πράξη αντίστασης.ΣημαντικόΜοναχισμόςΌπτινα ΠούστινΟνομαστό ρωσικό μοναστήρι στην περιοχή της Καλούγκα, φημισμένο για την παράδοση της πνευματικής γεροντείας (στάρτσεστβο) τον 19ο αιώνα. Γέροντες όπως ο Λέων (Λεωνίδας), ο Μακάριος, ο Αμβρόσιος και ο Νεκτάριος προσέλκυαν προσκυνητές από όλα τα κοινωνικά στρώματα: ο Ντοστογιέφσκι, ο Γκόγκολ και ο Τολστόι το επισκέφθηκαν όλοι. Ο στάρετς Ζωσιμάς στους Αδελφούς Καραμάζοφ έχει ως πρότυπο τον Γέροντα Αμβρόσιο. Άνοιξε ξανά στα τέλη της σοβιετικής εποχής.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΟρθοδοξία υπό οθωμανική κυριαρχίαΟι τέσσερις και πλέον αιώνες κατά τους οποίους οι Ορθόδοξοι των Βαλκανίων, της Μικράς Ασίας και της Μέσης Ανατολής έζησαν υπό τους Οθωμανούς σουλτάνους, από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης ώσπου τα βαλκανικά έθνη κέρδισαν ένα ένα την ελευθερία τους, στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα και ως τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912. Ο σουλτάνος έκανε τον Οικουμενικό Πατριάρχη κεφαλή όλων των Ορθοδόξων της αυτοκρατορίας, του Ρουμ μιλλέτ, υπεύθυνο γι’ αυτούς στα κοσμικά όπως και στα πνευματικά, πράγμα που έδωσε στην Εκκλησία και προστατευμένη θέση και πολιτικό βάρος: οι πατριάρχες εκθρονίζονταν κατά βούληση, και ο Γρηγόριος Ε΄ απαγχονίστηκε το 1821. Οι χριστιανοί πλήρωναν βαρύτερους φόρους, δεν μπορούσαν να φέρουν όπλα και στα Βαλκάνια έδιναν αγόρια στο παιδομάζωμα. Όσοι θανατώθηκαν επειδή αρνήθηκαν το Ισλάμ ή επειδή επέστρεψαν στον Χριστό αφού Τον είχαν αρνηθεί είναι οι Νεομάρτυρες. Η Εκκλησία διαφύλαξε την πίστη, τη γλώσσα και τα σχολεία, και στο τέλος της περιόδου οι Κολλυβάδες, ανάμεσά τους ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου, της χάρισαν τη Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΟσία Μακρίνα, αδελφή του Μεγάλου ΒασιλείουΗ πρωτότοκη από τα δέκα παιδιά μιας καππαδοκικής οικογένειας που χάρισε στην Εκκλησία τρεις επισκόπους και, κατά τη μαρτυρία του αδελφού της Γρηγορίου Νύσσης, εκείνη που τους δίδαξε όλους. Όταν πέθανε ο μνηστήρας της, αρνήθηκε να παντρευτεί, μετέτρεψε το οικογενειακό κτήμα των Αννήσων σε κοινότητα γυναικών, όπου εκείνη και η μητέρα της ζούσαν ως ίσες με τις πρώην υπηρέτριές τους, και έστρεψε προς τον μοναχικό βίο τον αδελφό της Βασίλειο, που είχε γυρίσει από την Αθήνα γεμάτος έπαρση. Ο Γρηγόριος έγραψε τον Βίο της και τοποθέτησε τον διάλογό του Περί ψυχής και αναστάσεως στο επιθανάτιο κρεβάτι της, όπου εκείνη συζητά μαζί του για τον θάνατο και τον νικά. Εκοιμήθη το 379. Μνήμη: 19 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΟσία Ματρώνα της ΜόσχαςΓεννήθηκε τυφλή και χωρίς μάτια σε ένα χωριό της επαρχίας της Τούλας το 1881, και από τα δεκαεπτά της δεν μπορούσε να περπατήσει. Τις δεκαετίες του σοβιετικού καθεστώτος τις πέρασε μεταφερόμενη από δωμάτιο σε δωμάτιο σε όλη τη Μόσχα από όποιον δεχόταν να την πάρει, προσευχόμενη με τους ανθρώπους που έρχονταν αδιάκοπα να τη βρουν, και κοιμήθηκε το 1952 λέγοντας να έρχονται στον τάφο της και να της μιλούν σαν να ήταν ζωντανή. Έτσι έκαναν, και σε τέτοιο πλήθος, ώστε ο τάφος έγινε ένας από τους λίγους ανοιχτούς τόπους προσκυνήματος στη Σοβιετική Ένωση. Αγιοκατατάχθηκε το 1999 και σήμερα είναι από τους αγίους με τους περισσότερους προσκυνητές στη Ρωσία. Μνήμη: 19 Απριλίου (με το παλαιό ημερολόγιο, 2 Μαΐου).ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΟσία Ξένη της ΠετρούποληςΔιά Χριστόν σαλή στην Πετρούπολη του δέκατου όγδοου αιώνα. Χήρεψε είκοσι έξι ετών, όταν ο άνδρας της πέθανε χωρίς εξομολόγηση και θεία κοινωνία, και τότε χάρισε το σπίτι και ό,τι υπήρχε μέσα, φόρεσε τη στολή του, αποκρινόταν στο όνομά του και όχι στο δικό της, και πέρασε σαράντα πέντε χρόνια στους δρόμους της πόλης παίρνοντας επάνω της τη μετάνοιά του. Την είχαν για τρελή και ύστερα για αγία. Κουβαλούσε τη νύχτα τούβλα για τους χτίστες του ναού στο κοιμητήριο του Σμολένσκ, και οι άνθρωποι της γράφουν ακόμη, στο παρεκκλήσι πάνω από τον τάφο της. Αγιοκατατάχθηκε από τη Ρωσική Εκκλησία το 1988. Μνήμη: 24 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΟσία Παρασκευή η ΕπιβατινήΓυναίκα του 11ου αιώνα από τις Επιβάτες της Προποντίδας, που ως παιδί έδωσε τα ρούχα της σε έναν ζητιάνο, έφυγε από το σπίτι της και έζησε μόνη ως ασκήτρια στην έρημο του Ιορδάνη, ώσπου σε ένα όνειρο δέχθηκε την προειδοποίηση να γυρίσει στην πατρίδα της για να πεθάνει. Τα λείψανά της έκαναν ύστερα ένα μακρύ ταξίδι, ακολουθώντας τις τύχες των ορθόδοξων λαών: στο Τύρνοβο της Βουλγαρίας, στο Βελιγράδι, στην Κωνσταντινούπολη και το 1641 στο Ιάσιο της Μολδαβίας, όπου φυλάσσονται στον μητροπολιτικό ναό. Κάθε Οκτώβριο εκατοντάδες χιλιάδες προσκυνητές περιμένουν στην ουρά μέρες ολόκληρες για να τα προσκυνήσουν. Οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι την ονομάζουν Πέτκα. Μνήμη: 14 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΟσιομάρτυς Μαρία (Σκομπτσόβα)Η Ελισάβετ Πιλένκο, ποιήτρια του λογοτεχνικού κόσμου της Πετρούπολης και επαναστάτρια, αντιδήμαρχος της Ανάπας το 1918, μετανάστευσε στο Παρίσι, έθαψε μια κόρη της και εκάρη μοναχή το 1932, με τον όρο να μη σταλεί σε μοναστήρι. Νοίκιασε ένα σπίτι στην οδό Λουρμέλ και το γέμισε με άπορους: ξενώνας, συσσίτιο, ένα παρεκκλήσι που το διακόσμησε η ίδια. Στη γερμανική κατοχή, εκείνη και ο π. Δημήτριος Κλεπίνιν έδιναν πιστοποιητικά βαπτίσεως σε Εβραίους και έκρυβαν ανθρώπους στο σπίτι. Συνελήφθη το 1943 και πέθανε στο Ράβενσμπρουκ στις 31 Μαρτίου 1945, στον θάλαμο αερίων, όπου στάλθηκε, κατά μια παράδοση που προέρχεται από το στρατόπεδο, στη θέση μιας άλλης γυναίκας. Αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2004 μαζί με τον γιο της και τον π. Δημήτριο. Μνήμη: 20 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Αββάς ΔωρόθεοςΜορφωμένος νέος που μπήκε στη μονή του Αββά Σερίδου κοντά στη Γάζα τον 6ο αιώνα, υπό την καθοδήγηση των δύο μεγάλων γερόντων Βαρσανουφίου και Ιωάννου, των οποίων σώζονται οι επιστολές προς αυτόν, και που αργότερα ίδρυσε δική του μονή. Οι Διδασκαλίες του προς τους μοναχούς του είναι το πιο πρακτικό βιβλίο της ασκητικής παράδοσης και αναγινώσκονται στα μοναστήρια εδώ και χίλια τετρακόσια χρόνια. Η πιο γνωστή σελίδα τους σχεδιάζει έναν κύκλο με τον Θεό στο κέντρο και τους ανθρώπους πάνω στις γραμμές που οδηγούν προς Αυτόν: όσο πλησιάζουν τον Θεό, τόσο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον, και όσο πλησιάζουν ο ένας τον άλλον, τόσο πλησιάζουν τον Θεό. Μνήμη: 13 Αυγούστου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Αμβρόσιος της ΌπτιναΟ Αλέξανδρος Γκρένκοφ, δάσκαλος σε εκκλησιαστικό σχολείο, έγινε μοναχός του ερημητηρίου της Όπτινα και από το 1860 ο γέροντάς του, δεχόμενος από την αυγή μέχρι τη νύχτα το ρεύμα των ανθρώπων κάθε τάξης που έρχονταν σε αυτόν: χωρικούς με μια άρρωστη αγελάδα, φοιτητές που έχαναν την πίστη τους και συγγραφείς, τον Ντοστογιέφσκι μετά τον θάνατο του γιου του και τον Τολστόι περισσότερες από μία φορές. Οι συμβουλές του ήταν σύντομες, καθημερινές και συχνά αστείες, και ο ίδιος ήταν σχεδόν πάντα άρρωστος. Ίδρυσε τη γυναικεία μονή στο Σαμορντίνο και εκοιμήθη εκεί το 1891. Ο γεροντισμός, που τον έκανε ξακουστό η Όπτινα, παραδομένος από τον Όσιο Παΐσιο Βελιτσκόφσκι, έφτασε στην κορύφωσή του σε αυτόν. Αγιοκατατάχθηκε το 1988. Μνήμη: 10 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Αντώνιος των Σπηλαίων του ΚιέβουΆνθρωπος από τη Λιούμπετς, που πήγε νέος στο Άγιον Όρος, εκάρη εκεί μοναχός και στάλθηκε από τον ηγούμενό του πίσω στη Ρωσία για να φυτέψει εκεί τον μοναχισμό. Γύρω στο 1051 έσκαψε μια σπηλιά στις απόκρημνες όχθες πάνω από τον Δνείπερο στο Κίεβο και έζησε εκεί στη σιωπή· ήρθαν μαθητές και έσκαψαν τις δικές τους, και από εκείνα τα σπήλαια αναπτύχθηκε η Λαύρα των Σπηλαίων. Άφησε την οικοδόμηση της κοινότητας στον Όσιο Θεοδόσιο, ο οποίος της έδωσε το τυπικό της Μονής του Στουδίου, και συνέχισε να ζει κάτω από τη γη. Οι δυο τους είναι οι πατέρες του ρωσικού μοναχισμού, και οι άγιοι των Σπηλαίων αναπαύονται στις στοές που έσκαψαν. Εκοιμήθη το 1073. Μνήμη: 10 Ιουλίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Αρσένιος ο ΚαππαδόκηςΙερέας και δάσκαλος των Φαράσων, ελληνικού χωριού της Καππαδοκίας, για περισσότερα από πενήντα χρόνια, που μάθαινε στα παιδιά τα γράμματα και σε όλο το χωριό την πίστη, και τον αναζητούσαν χριστιανοί και μουσουλμάνοι για να θεραπευτούν. Το 1924 βάπτισε ένα μωρό του χωριού και του έδωσε το δικό του όνομα, Αρσένιος, λέγοντας ότι θα άφηνε πίσω του έναν μοναχό: το παιδί έγινε ο Όσιος Παΐσιος. Την ίδια χρονιά η ανταλλαγή των πληθυσμών ξερίζωσε τα Φάρασα, και εκείνος πορεύτηκε με τα πόδια μαζί με το ποίμνιό του μέχρι τη θάλασσα, τους έφερε στην Ελλάδα και εκοιμήθη στην Κέρκυρα σαράντα ημέρες μετά την αποβίβαση, όπως το είχε πει. Αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1986. Μνήμη: 10 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Αρσένιος ο ΜέγαςΡωμαίος συγκλητικής τάξης, κατά την παράδοση παιδαγωγός των γιων του αυτοκράτορα Θεοδοσίου, που εγκατέλειψε κρυφά το παλάτι γύρω στο 394 και πήγε στους μοναχούς της Σκήτης. Το Γεροντικό διασώζει τη φωνή που άκουσε: Αρσένιε, φεύγε από τους ανθρώπους και θα σωθείς· και πάλι: φεύγε, σιώπα, ησύχαζε, γιατί αυτές είναι οι ρίζες της αναμαρτησίας. Έζησε πενήντα πέντε χρόνια στην έρημο, τόσο σιωπηλός που οι επισκέπτες έφευγαν χωρίς να ακούσουν λέξη από αυτόν, και έμεινε στη μνήμη για τα δάκρυα που έχυνε όλη του τη ζωή την ώρα του εργόχειρου. Εκοιμήθη γύρω στο 449 κοντά στη Μέμφιδα, λέγοντας ότι ο φόβος που ένιωθε εκείνη την ώρα ήταν μαζί του από την ημέρα που έγινε μοναχός. Μνήμη: 8 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Γερμανός της Αλάσκας (περ. 1756-1836)Ένας από τους μοναχούς της Μονής Βαλαάμ που στάλθηκαν το 1794 με την ιεραποστολή στο Κόντιακ, στη λεγόμενη τότε Ρωσική Αμερική, και εκείνος που έμεινε. Δεν χειροτονήθηκε ποτέ. Υπερασπίστηκε τους Αλεούτιους και τους Αλουτίικ απέναντι στους εμπόρους της Ρωσοαμερικανικής Εταιρείας που τους κακομεταχειρίζονταν, και γι’ αυτό η εταιρεία τον μισούσε. Εγκαταστάθηκε στο νησί Σπρους, που το ονόμασε Νέο Βαλαάμ, καλλιεργούσε έναν κήπο, είχε σχολείο για ορφανά, και φρόντισε τους αρρώστους σε μια επιδημία, όταν κανείς άλλος δεν ήθελε. Είπε στους αξιωματικούς ενός πλοίου από την Πετρούπολη ότι από αυτή την ημέρα, από αυτή την ώρα, από αυτό το λεπτό, πρέπει να αγαπούμε τον Θεό πάνω από όλα. Εκοιμήθη το 1836 και ήταν ο πρώτος άγιος που αγιοκατατάχθηκε στην Αμερική, από την Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική το 1970. Μνήμη: 9 Αυγούστου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Γρηγόριος ο ΣιναΐτηςΜοναχός του Σινά τον 14ο αιώνα, που έμαθε την καρδιακή προσευχή από έναν γέροντα στην Κρήτη και ήρθε στο Άγιον Όρος, όπου δεν βρήκε σχεδόν κανέναν να την ασκεί. Τη δίδαξε εκεί, και έπειτα, όταν οι επιδρομείς έκαναν τον Άθω επισφαλή, μετακινήθηκε στην Παρορία, στα βουνά ανάμεσα στο Βυζάντιο και τη Βουλγαρία, όπου ίδρυσε μονή που εκπαίδευε μαζί Βούλγαρους, Σέρβους και Έλληνες μοναχούς. Μέσω των μαθητών του, και πρώτα απ’ όλους του Οσίου Θεοδοσίου του Τυρνόβου, ο ησυχασμός πέρασε στις σλαβικές Εκκλησίες μία γενιά πριν φτάσει στη Ρωσία. Τα κείμενά του για την προσευχή περιλαμβάνονται στη Φιλοκαλία. Εκοιμήθη το 1346. Μνήμη: 8 Αυγούστου (στην Ελληνική και στη Ρουμανική Εκκλησία, 6 Απριλίου).ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ευθύμιος ο ΜέγαςΙερέας από τη Μελιτηνή της Αρμενίας, που πήγε στην Παλαιστίνη το 406 και έγινε ο πατέρας των μοναχών της ερήμου της Ιουδαίας, ιδρύοντας λαύρες όπου οι ερημίτες ζούσαν μόνοι τους στη διάρκεια της εβδομάδας και συγκεντρώνονταν το Σάββατο και την Κυριακή. Βάπτισε έναν Άραβα φύλαρχο και τη φυλή του, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν δίπλα στη λαύρα, και τους δόθηκε δικός τους επίσκοπος. Μετά τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας, όταν οι περισσότεροι μοναχοί της Παλαιστίνης την απέρριψαν, εκείνος έμεινε σταθερός σε αυτήν σχεδόν μόνος, και η δική του συμβουλή επανέφερε την αυτοκράτειρα Ευδοκία στην κοινωνία της Εκκλησίας. Ανάμεσα στους μαθητές του ήταν ο Όσιος Σάββας. Εκοιμήθη το 473, σε ηλικία ενενήντα έξι ετών. Μνήμη: 20 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Θεοδόσιος ο ΚοινοβιάρχηςΚαππαδόκης που ίδρυσε κοντά στη Βηθλεέμ το μεγάλο κοινόβιο της ερήμου της Ιουδαίας, με ξενώνες, νοσοκομείο, γηροκομείο και οίκο για τους ψυχικά ασθενείς, και με ναούς ώστε οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Βέσσοι από τη Θράκη να τελούν τις ακολουθίες ο καθένας στη γλώσσα του, ενώ όλοι μαζί συγκεντρώνονταν για τη Θεία Κοινωνία. Αυτός και ο Όσιος Σάββας ορίστηκαν επικεφαλής όλων των μοναχών της Παλαιστίνης, ο ίδιος των κοινοβιατών, απ’ όπου και ο τίτλος του. Όταν ο αυτοκράτορας Αναστάσιος επιχείρησε να επιβάλει ένα σύμβολο πίστεως αντίθετο στη Σύνοδο της Χαλκηδόνας, οι δυο τους διάβασαν από τον άμβωνα στα Ιεροσόλυμα ανάθεμα κατά του συμβόλου αυτού. Εκοιμήθη το 529, σε ηλικία εκατόν πέντε ετών. Μνήμη: 11 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης (759-826)Ηγούμενος της Μονής του Στουδίου στην Κωνσταντινούπολη, την οποία έκανε κοινότητα χιλίων μοναχών με κανόνα εργασίας, υπακοής, συχνής εξομολογήσεως και λειτουργικής τάξεως, που αργότερα τον υιοθέτησαν το Άγιον Όρος και η Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου. Εξορίστηκε τρεις φορές: δύο φορές επειδή αρνήθηκε να ευλογήσει τον μοιχικό δεύτερο γάμο ενός αυτοκράτορα, και μία φορά για έξι χρόνια κατά το δεύτερο κύμα της εικονομαχίας, αφού οδήγησε τους μοναχούς του σε λιτανεία γύρω από τη μονή την Κυριακή των Βαΐων του 815 κρατώντας τις εικόνες που είχε απαγορεύσει ο αυτοκράτορας. Οι Αντιρρητικοί λόγοι του κατά των εικονομάχων ακόνισαν το επιχείρημα της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου: η εικόνα δείχνει το πρόσωπο, και ο Χριστός είναι πρόσωπο που μπορεί να εικονιστεί, επομένως όποιος αρνείται την εικόνα Του αρνείται ότι έγινε σάρκα. Οι επιστολές του, περισσότερες από πεντακόσιες, στήριξαν την αντίσταση όσο ήταν στη φυλακή. Εκοιμήθη το 826. Μνήμη: 11 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος (1815-1894)Ο Γεώργιος Γκοβόροφ, γιος ιερέα, έγινε λόγιος μοναχός, υπηρέτησε στη ρωσική εκκλησιαστική αποστολή στα Ιεροσόλυμα και στην Κωνσταντινούπολη, και ήταν επίσκοπος στο Ταμπόφ και στο Βλαντιμίρ πριν ζητήσει να αποσυρθεί το 1866. Στο ερημητήριο της Βίσα κλείστηκε σε δύο δωμάτια τα τελευταία είκοσι δύο χρόνια της ζωής του, τελούσε μόνος τη Θεία Λειτουργία και έγραφε. Μετέφρασε τη Φιλοκαλία στα ρωσικά σε πέντε τόμους και την προσάρμοσε για αναγνώστες που ζουν στον κόσμο, έγραψε ένα βιβλίο για τον δρόμο της σωτηρίας, ερμήνευσε τους Ψαλμούς και τις επιστολές του Παύλου, και απαντούσε σε επιστολές: είκοσι ή σαράντα την ημέρα, σε όποιον του έγραφε, και έτσι το μεγαλύτερο μέρος της διδασκαλίας του για την καρδιακή προσευχή έφτασε στους απλούς ανθρώπους. Αγιοκατατάχθηκε το 1988. Μνήμη: 10 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ιουστίνος ΠόποβιτςΣέρβος μοναχός, θεολόγος και ομολογητής, τον οποίο οι κομμουνιστικές αρχές κράτησαν επί δεκαετίες στη μονή Τσέλιε, όπου του είχε απαγορευτεί να διδάσκει, κι εκείνος έγραφε παρ’ όλα αυτά. Η Δογματική της Ορθοδόξου Εκκλησίας που έγραψε εκτείνεται σε τρεις τόμους και οι Βίοι των Αγίων του σε δώδεκα, γραμμένους με το χέρι, μήνα προς μήνα, για μια Εκκλησία που είχε χάσει τα βιβλία της. Το θέμα του είναι ότι η Εκκλησία είναι ο Θεάνθρωπος Χριστός παρατεινόμενος στους αιώνες, και ότι κάθε ανθρωπισμός που σταματά στον άνθρωπο είναι γι’ αυτό ακρωτηριασμός. Υπήρξε οξύς επικριτής του οικουμενισμού όπως ασκούνταν στην εποχή του, και το έγραψε δημόσια, πληρώνοντας κάποιο τίμημα. Αγιοκατατάχθηκε από τη Σερβική Εκκλησία το 2010. Μνήμη: 1 Ιουνίου.ΣημαντικόΨαλμωδία και υμνογραφίαΌσιος Ιωάννης ο ΚουκουζέληςΟ μεγαλύτερος από τους βυζαντινούς μελουργούς, ένα παιδί από το Δυρράχιο που για τη φωνή του το πήραν στην αυτοκρατορική χορωδία της Κωνσταντινούπολης και που διέφυγε από την αυλή και κρύφτηκε στο Άγιον Όρος ως γιδοβοσκός, ώσπου κάποιος αναγνώρισε το ψάλσιμό του. Αναμόρφωσε τη σημειογραφία, συνέθεσε και διασκεύασε ένα τεράστιο ρεπερτόριο, και το όνομά του είναι συνδεδεμένο με το καλοφωνικό ή καλλωπισμένο ύφος, όπου ένα σύντομο κείμενο αναπτύσσεται σε πολύ μεγάλη έκταση, με άσημες συλλαβές υφασμένες μέσα του. Λέγεται ότι η Θεοτόκος τού εμφανίστηκε στο παρεκκλήσι όπου έψαλλε και του άφησε στο χέρι ένα χρυσό νόμισμα. Μνήμη: 1 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ιωάννης της ΡίλαςΒούλγαρος που μοίρασε όλα του τα υπάρχοντα όταν ήταν νέος και πήγε στα βουνά να ζήσει μόνος, πρώτα μέσα σε μια κούφια βελανιδιά και έπειτα σε μια σπηλιά στην οροσειρά της Ρίλας, όπου έζησε επί δεκαετίες με χόρτα και προσευχή. Μαθητές μαζεύτηκαν γύρω του παρά τη θέλησή του, και η μονή που έχτισαν έγινε η Μονή της Ρίλας, που κράτησε ζωντανή τη βουλγαρική παιδεία και πίστη στους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας. Ο τσάρος ήρθε να τον δει, και εκείνος του έστειλε πίσω τα περισσότερα από τα δώρα του. Η Διαθήκη του προς τους μαθητές του τους προειδοποιεί κατά των χρημάτων και των τιμών. Εκοιμήθη το 946 και είναι ο προστάτης της Βουλγαρίας. Μνήμη: 19 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ιωσήφ ο ΗσυχαστήςΟ άνθρωπος μέσω του οποίου η Ευχή του Ιησού επέστρεψε στο Άγιον Όρος τον εικοστό αιώνα. Έζησε στις σπηλιές της σκήτης της Μικράς Αγίας Άννης σε πραγματική φτώχεια, τηρούσε την ολονύκτια αγρυπνία και την καρδιακή προσευχή με μια αυστηρότητα που ανησυχούσε τους ανθρώπους, και δίδασκε μια μικρή συνοδεία με επιστολές και με το παράδειγμά του. Όταν κοιμήθηκε, το 1959, το Άγιον Όρος άδειαζε. Οι μαθητές του και οι μαθητές εκείνων ανέλαβαν αργότερα και ξαναγέμισαν τις μονές Φιλοθέου, Καρακάλλου, Ξηροποτάμου, Κωνσταμονίτου και Βατοπαιδίου, και ίδρυσαν μονές στην Ελλάδα, την Κύπρο και την Αμερική, ώστε το μεγαλύτερο μέρος της αγιορειτικής αναγέννησης να ανάγεται σε εκείνη τη σπηλιά. Αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2020. Μνήμη: 16 Αυγούστου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Μακάριος ο Αιγύπτιος (ο Μέγας)Καμηλιέρης από το Δέλτα του Νείλου, που αποσύρθηκε στην έρημο της Σκήτης σε ηλικία τριάντα ετών και έμεινε εκεί εξήντα χρόνια, και γύρω του αναπτύχθηκε ένα από τα τέσσερα μεγάλα μοναστικά κέντρα της Αιγύπτου. Το Γεροντικό τον διασώζει ως έναν από τους πατέρες της ερήμου που παρατίθενται συχνότερα, και ως εκείνον που, όταν ένας αδελφός τον ρώτησε πώς να σωθεί, του είπε να πάει να μιλήσει στους νεκρούς, να τους επαινέσει και να τους βρίσει, και να μάθει από τη σιωπή τους. Οι Πνευματικές Ομιλίες που κυκλοφορούν με το όνομά του είναι αμφισβητούμενης πατρότητας και διαβάζονται για τη διδασκαλία τους για την καρδιά ως τον τόπο όπου συναντά κανείς τον Θεό, διδασκαλία που είναι μία από τις πηγές της ησυχαστικής παράδοσης. Μνήμη: 19 Ιανουαρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Μωυσής ο ΑιθίοψΑιθίοπας δούλος στην Αίγυπτο, που τον έδιωξε ο κύριός του για κλοπές και βιαιοπραγίες· έγινε αρχηγός συμμορίας ληστών, τον φοβούνταν σε όλο το μήκος του Νείλου, και ύστερα έγινε μοναχός στη Σκήτη και ιερέας. Το Γεροντικό τον διασώζει ως τον πατέρα που δεν έκρινε: όταν τον κάλεσαν σε σύναξη για να καταδικάσουν έναν αδελφό, ήρθε κουβαλώντας ένα τρύπιο καλάθι γεμάτο άμμο και είπε: οι αμαρτίες μου τρέχουν πίσω μου και δεν τις βλέπω, και ήρθα σήμερα να κρίνω τις αμαρτίες ενός άλλου. Όταν γύρω στο 405 ήρθαν Βέρβεροι επιδρομείς, είπε στους αδελφούς του να φύγουν και έμεινε, μαζί με επτά που δεν θέλησαν να τον αφήσουν, και θανατώθηκαν. Μνήμη: 28 Αυγούστου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Νείλος ΣόρσκυΜοναχός που πήγε στο Άγιον Όρος τον 15ο αιώνα, έμαθε εκεί την καρδιακή προσευχή και επέστρεψε στην πατρίδα του για να ιδρύσει μια σκήτη στα δάση του ποταμού Σόρα, όπου λίγοι μοναχοί ζούσαν σε χωριστά κελιά, εργάζονταν με τα χέρια τους και δεν είχαν τίποτα δικό τους. Έγραψε έναν κανόνα για τη ζωή της σκήτης αντλημένο από τους Πατέρες της Φιλοκαλίας. Στη σύνοδο του 1503 μίλησε υπέρ όσων υποστήριζαν ότι οι μονές δεν πρέπει να κατέχουν χωριά και δουλοπάροικους, εναντίον του Οσίου Ιωσήφ του Βολοκολάμσκ, και ηττήθηκε· και οι δύο είναι άγιοι, και η διαμάχη ανάμεσα στους ακτήμονες και τους κτήμονες διέτρεξε τον ρωσικό μοναχισμό επί αιώνες. Εκοιμήθη το 1508. Μνήμη: 7 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Παΐσιος Βελιτσκόφσκυ (1722-1794)Γιος ιερέα από την Πολτάβα, εγκατέλειψε την Ακαδημία του Κιέβου επειδή δεν του δίδασκε τίποτε από όσα ήθελε να μάθει, περιπλανήθηκε στα μοναστήρια της Μολδαβίας και ήρθε στο Άγιον Όρος, όπου άρχισε να συλλέγει και να διορθώνει τα ελληνικά κείμενα για την καρδιακή προσευχή. Συγκέντρωσε μια αδελφότητα που έφτασε να αριθμεί αρκετές εκατοντάδες μοναχούς και τη μετέφερε πέρα από τον Δούναβη στη Μολδαβία, στη Δραγομίρνα, στη Σέκκου και τελικά στο Νεάμτς, όπου οι αδελφοί τελούσαν τις ακολουθίες στα σλαβονικά και στα ρουμανικά και αντέγραφαν και μετέφραζαν νύχτα και μέρα. Η σλαβονική Φιλοκαλία του, που τυπώθηκε στη Μόσχα το 1793, μετέφερε τον ησυχασμό βόρεια, στη Ρωσία, και μέσω των μαθητών του γεννήθηκε ο γεροντισμός της Όπτινα και των Ρώσων στάρετς. Εκοιμήθη στο Νεάμτς το 1794. Αγιοκατατάχθηκε από τη Ρωσική Εκκλησία το 1988 και από την Εκκλησία της Ρουμανίας το 1992. Μνήμη: 15 Νοεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Παχώμιος ο ΜέγαςΟ πατέρας του κοινοβιακού μοναχισμού. Όταν ήταν νεοσύλλεκτος στον ρωμαϊκό στρατό, τον τάισαν χριστιανοί στη Θήβα χωρίς να περιμένουν τίποτε ως αντάλλαγμα, και αποφάσισε να υπηρετήσει τον Θεό τους. Ύστερα από χρόνια ερημικής ζωής ίδρυσε στην Ταβέννησο ένα μοναστήρι όπου οι μοναχοί ζούσαν κάτω από μία στέγη, με έναν κανόνα, μία τράπεζα και έναν προεστώτα, μορφή που κράτησε από τότε σχεδόν κάθε μοναστήρι στον κόσμο. Ο Κανόνας του έφτασε στη Δύση μέσω της μετάφρασης του Αγίου Ιερωνύμου και βρίσκεται πίσω από τον Κανόνα του Αγίου Βενεδίκτου. Ως τον θάνατό του τον ακολουθούσαν εννέα ανδρικά μοναστήρια και δύο γυναικεία. Μνήμη: 15 Μαΐου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ρωμανός ο Μελωδός (περ. 490-556)Σύρος από την Έμεσα, διάκονος στη Βηρυτό και έπειτα στον ναό της Θεοτόκου στην Κωνσταντινούπολη, που κατά την παράδοση δεν είχε κανένα χάρισμα στο ψάλσιμο, ώσπου την παραμονή των Χριστουγέννων η Θεοτόκος τού εμφανίστηκε στον ύπνο του και του έδωσε ένα ειλητάριο να φάει, και εκείνος σηκώθηκε και έψαλε το «Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει». Ο ύμνος αυτός ψάλλεται ακόμη στην εορτή. Είναι ο κατεξοχήν ποιητής του κοντακίου, του μακροσκελούς ψαλλόμενου κηρύγματος σε στίχους, με εφύμνιο που το επαναλάμβανε ο λαός μετά από κάθε οίκο, όπου η Γραφή δραματοποιείται με διαλόγους ανάμεσα στα πρόσωπά της. Η παράδοση του αποδίδει χίλια κοντάκια· σώζονται περίπου εξήντα που είναι σίγουρα δικά του. Ο Ακάθιστος Ύμνος αποδίδεται μερικές φορές σε αυτόν, και η απόδοση αμφισβητείται. Μνήμη: 1 Οκτωβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Συμεών ο ΣτυλίτηςΝεαρός βοσκός από τη Συρία, του οποίου η άσκηση ήταν τόσο αυστηρή ώστε κανένα μοναστήρι δεν μπορούσε να τον κρατήσει, και ο οποίος γύρω στο 423 ανέβηκε σε έναν στύλο κοντά στο Χαλέπι για να ξεφύγει από τα πλήθη που έρχονταν σε αυτόν, και έζησε πάνω σε στύλους, ο καθένας ψηλότερος από τον προηγούμενο, επί τριάντα επτά χρόνια. Κήρυττε από τον στύλο δύο φορές την ημέρα, έλυνε διαφορές, έγραφε σε αυτοκράτορες για την υπεράσπιση της Συνόδου της Χαλκηδόνας και οδήγησε στην πίστη ολόκληρες φυλές νομάδων. Ο Θεοδώρητος, που τον επισκέφθηκε, είναι ο αυτόπτης μάρτυρας. Μετά τον θάνατό του το 459 χτίστηκε γύρω από τον κίονα ένας μεγάλος ναός, του οποίου τα ερείπια στέκουν βορειοδυτικά του Χαλεπιού. Η ημέρα του είναι η πρώτη του εκκλησιαστικού έτους. Μνήμη: 1 Σεπτεμβρίου.ΣημαντικόΆγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Σωφρόνιος ο Αθωνίτης (του Έσσεξ)Ρώσος ζωγράφος που άφησε τη Μόσχα για το Παρίσι, εγκατέλειψε την τέχνη επειδή έκρινε ότι τον απομάκρυνε από τον Θεό, πήγε στο Άγιον Όρος και εκεί έγινε μαθητής του Αγίου Σιλουανού και έπειτα ο μάρτυράς του. Εξέδωσε τα κείμενα του Γέροντα με μια εκτενή εισαγωγή που είναι από μόνη της θεολογικό έργο, και το 1959 ίδρυσε στο Τόλεσχαντ Νάιτς του Έσσεξ μια μονή ανδρών και γυναικών μαζί. Το δικό του βιβλίο, Οψόμεθα τον Θεόν καθώς εστι, είναι λόγος για το πρόσωπο και για την προσευχή υπέρ όλου του Αδάμ, που έμαθε από τον Σιλουανό. Αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2019. Μνήμη: 11 Ιουλίου.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΠατριαρχείο ΙεροσολύμωνΈνα από τα τέσσερα πρεσβυγενή Πατριαρχεία, φύλακας των Αγίων Τόπων. Η Αγιοταφική Αδελφότητα (Έλληνες μοναχοί) φυλάσσει εδώ και αιώνες τα ιερότερα χριστιανικά προσκυνήματα, ανάμεσά τους τον Ναό της Αναστάσεως (του Παναγίου Τάφου), τον Ναό της Γεννήσεως και τον Τάφο της Θεοτόκου. Το μικρότερο Πατριαρχείο σε αριθμό πιστών, αλλά τεράστιο σε πνευματική σημασία.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΠράξεις των ΑποστόλωνΓράφτηκαν από τον Ευαγγελιστή Λουκά ως συνέχεια του Ευαγγελίου του. Εξιστορούν την εξάπλωση της Εκκλησίας από την Ιερουσαλήμ ως τη Ρώμη μετά την Ανάληψη. Κύρια γεγονότα: η Πεντηκοστή, το μαρτύριο του Στεφάνου, η μεταστροφή του Παύλου, η Σύνοδος των Ιεροσολύμων, οι ιεραποστολικές περιοδείες του Παύλου. Διαβάζονται κατά σειρά από το Πάσχα ως την Πεντηκοστή στο ορθόδοξο σύστημα των αναγνωσμάτων.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΠροπατορικό αμάρτημα (έναντι της κληρονομικής ενοχής)Ό,τι κληρονομεί η ανθρωπότητα από τον Αδάμ, κατά την ορθόδοξη αντίληψη, είναι μια κατάσταση και όχι μια ενοχή: η θνητότητα, η φθορά, τα πάθη και μια θέληση που κλίνει προς την αμαρτία· μέσα σε αυτή την κατάσταση γεννιέται κάθε άνθρωπος και μέσα σε αυτήν ο καθένας αμαρτάνει έπειτα προσωπικά. Το ελληνικό κείμενο της Προς Ρωμαίους 5, 12 λέει: «εἰς πάντας ἀνθρώπους ὁ θάνατος διῆλθεν, ἐφ᾽ ᾧ πάντες ἥμαρτον», δηλαδή επειδή όλοι αμάρτησαν· η λατινική μετάφραση διάβασε τις ίδιες λέξεις με τη σημασία «στον οποίο όλοι αμάρτησαν», εννοώντας στον Αδάμ, και πάνω σε αυτή την ανάγνωση ο ιερός Αυγουστίνος οικοδόμησε μια διδασκαλία για ενοχή που μεταδίδεται σε κάθε παιδί. Η Ανατολή δεν τον ακολούθησε. Η εικόνα του Θεού αμαυρώνεται, δεν καταστρέφεται, και η ελευθερία παραμένει. Γι’ αυτό η Ορθόδοξη Εκκλησία ούτε χρειάζεται ούτε δέχεται το λατινικό δόγμα της Άσπιλης Σύλληψης, που υπάρχει για να εξαιρέσει την Παρθένο από μια ενοχή την οποία η Ανατολή δεν δίδαξε ποτέ. Το Βάπτισμα γίνεται για την άφεση των αμαρτιών και για τη νέα γέννηση στη ζωή του Χριστού.ΣημαντικόΕσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΠροσευχή για τους κεκοιμημένουςΗ Εκκλησία προσεύχεται για τους νεκρούς της, και το κάνει από την αρχή: οι κεκοιμημένοι μνημονεύονται σε κάθε Θεία Λειτουργία, για αυτούς εξάγονται μερίδες στην Προσκομιδή, και οι επιμνημόσυνες ακολουθίες, το μνημόσυνο και το τρισάγιο για τους κεκοιμημένους, τελούνται την τρίτη, την ένατη και την τεσσαρακοστή ημέρα και στη συμπλήρωση του έτους. Βραστό σιτάρι, τα κόλλυβα, ευλογείται και τρώγεται, γιατί ο κόκκος πρέπει να πέσει στη γη και να πεθάνει. Η Ορθοδοξία βεβαιώνει ότι οι προσευχές αυτές ωφελούν τους κεκοιμημένους και δεν εξηγεί πώς: αρνείται να περιγράψει μηχανισμό, τόπο καθαρμού ή τιμολόγιο ικανοποίησης, και φρονεί ότι η κατάσταση των κεκοιμημένων δεν οριστικοποιείται πριν από τη Μέλλουσα Κρίση.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΡωσική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Μόσχας)Η Εκκλησία της Μόσχας και πασών των Ρωσιών, με διαφορά η μεγαλύτερη από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες. Εξέλεξε μόνη της τον μητροπολίτη της το 1448, αφού η Κωνσταντινούπολη είχε αποδεχθεί την ένωση με τη Ρώμη στη Φλωρεντία, και έγινε πατριαρχείο το 1589· ο Μέγας Πέτρος την υπέταξε στη διοίκηση μιας Συνόδου το 1721, και η Σύνοδος του 1917 αποκατέστησε το πατριαρχείο τις ίδιες εβδομάδες που οι Μπολσεβίκοι κατέλαβαν την εξουσία. Υπό το σοβιετικό καθεστώς δεκάδες χιλιάδες κληρικοί, μοναχοί και μοναχές της εκτελέστηκαν ή πέθαναν στα στρατόπεδα, και έχει κατατάξει ονομαστικά στο αγιολόγιο περισσότερους από χίλιους από αυτούς ως Νεομάρτυρες και Ομολογητές. Η Ρωσική Εκκλησία εκτός Ρωσίας, που συγκρότησαν εκπατρισμένοι επίσκοποι, συμφιλιώθηκε μαζί της το 2007. Ο Πατριάρχης Κύριλλος την ποιμαίνει από το 2009. Το 2018 διέκοψε την κοινωνία με την Κωνσταντινούπολη για το ζήτημα της Ουκρανίας. Καρδιά της παραμένει η Λαύρα του Αγίου Σεργίου στο Σεργκίεφ Ποσάντ, και οι άγιοί της, από τον Σεραφείμ του Σάρωφ ως τη Ματρώνα της Μόσχας, αγαπιούνται σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο.ΣημαντικόΘεολογία και δόγμαΣυνέργεια (αυτεξούσιο και χάρη)Η Ορθοδοξία διδάσκει τη συνέργεια, τη σύμπραξη της θείας χάρης και της ανθρώπινης ελευθερίας. Η χάρη προηγείται, αφυπνίζει και ενδυναμώνει· η θέληση πρέπει να συγκατατεθεί και να συνεχίζει να συγκατατίθεται, και παραμένει ελεύθερη να αρνηθεί. Αυτό αποκλείει τον πελαγιανισμό, που κάνει τη σωτηρία έργο της ανθρώπινης προσπάθειας, και αποκλείει τον απόλυτο προορισμό, την απόφαση που σώζει ή καταδικάζει χωρίς να λαμβάνει υπόψη τη θέληση. Η Γραφή μιλά πράγματι για εκείνους που ο Θεός προγνώρισε και προόρισε (Ρωμ. 8, 29-30), και οι Πατέρες το διαβάζουν ως πρόγνωση, όχι ως καταναγκασμό: ο Θεός γνωρίζει τι θα επιλέξει ένα ελεύθερο πλάσμα, χωρίς να το επιλέγει Εκείνος στη θέση του.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΣύνοδος της Φλωρεντίας (1438-1439)Αποτυχημένη απόπειρα επανένωσης του ανατολικού και του δυτικού χριστιανισμού. Υπό την πίεση της οθωμανικής απειλής, ο βυζαντινός αυτοκράτορας και οι περισσότεροι επίσκοποι της Ανατολής υπέγραψαν διάταγμα ένωσης που δεχόταν το παπικό πρωτείο και το Φιλιόκβε. Από τους Έλληνες επισκόπους που ήταν παρόντες, μόνο ο Άγιος Μάρκος Εφέσου ο Ευγενικός αρνήθηκε να υπογράψει. Με την επιστροφή στην πατρίδα, την ένωση απέρριψαν οι ορθόδοξοι πιστοί και οι περισσότεροι κληρικοί της Ανατολής.ΣημαντικόΑγία ΓραφήΤα Αναγινωσκόμενα βιβλίαΤα βιβλία της ελληνικής Παλαιάς Διαθήκης που βρίσκονται εκτός του εβραϊκού κανόνα: Τωβίτ, Ιουδίθ, Σοφία Σολομώντος, Σοφία Σειράχ, Βαρούχ, η Επιστολή Ιερεμίου, οι προσθήκες στον Δανιήλ και στην Εσθήρ, Α΄, Β΄ και Γ΄ Μακκαβαίων, Α΄ Έσδρας, η Προσευχή του Μανασσή και ο Ψαλμός 151. Το όνομά τους σημαίνει «αυτά που διαβάζονται» και περιγράφει μια πρακτική: διαβάζονται στον ναό, τα παραθέτουν οι Πατέρες και τυπώνονται στις ορθόδοξες Βίβλους. Ο ορθόδοξος κατάλογος δεν ταυτίζεται με τον ρωμαιοκαθολικό, αφού είναι μακρύτερος κατά το Α΄ Έσδρας, το Γ΄ Μακκαβαίων, την Προσευχή του Μανασσή και τον Ψαλμό 151, και η Ελληνική Εκκλησία απέφυγε να τα κατατάξει έναντι των υπολοίπων με κάποιον τεχνικό όρο, αν και η Ρωσική Εκκλησία τα ονομάζει μη κανονικά. Η Σύνοδος των Ιεροσολύμων το 1672 τα επιβεβαίωσε.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΤα ΔίπτυχαΟι κατάλογοι των ονομάτων που μνημονεύονται εκφώνως στη Θεία Λειτουργία: τα ονόματα των προκαθημένων των αυτοκέφαλων Εκκλησιών, του καθενός στη θέση του, που τα διαβάζει ο επίσκοπος ή ο ιερέας στην αναφορά. Είναι το απλούστερο μέσο που έχει η Ορθόδοξη Εκκλησία για να δηλώνει ποιος βρίσκεται σε κοινωνία με ποιον, επειδή ένα όνομα ή λέγεται ή δεν λέγεται, και όλοι οι παρόντες ακούν ποιο από τα δύο. Μια Εκκλησία που διακόπτει την κοινωνία διαγράφει ένα όνομα από αυτά, και η αποκατάσταση της κοινωνίας σημαίνει ότι το όνομα επανέρχεται. Η σειρά των καταλόγων είναι η σειρά της τιμής, και οι Εκκλησίες δεν τηρούν όλες πανομοιότυπους καταλόγους, κάτι που είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους μια διένεξη για την τάξη φανερώνεται χωρίς να χρειαστεί να την αναγγείλει κανείς.ΣημαντικόΠνευματική ζωή και άσκησηΤα οκτώ πάθη (λογισμοί)Οι οκτώ γενικότατοι λογισμοί μέσα από τους οποίους πολεμείται η ψυχή, όπως τους κατέγραψε ο Ευάγριος ο Ποντικός από την εμπειρία της αιγυπτιακής ερήμου: γαστριμαργία, πορνεία, φιλαργυρία, λύπη, οργή, ακηδία, δηλαδή η μεσημεριανή κόπωση που κάνει το κελλί αβάσταχτο, κενοδοξία και υπερηφάνεια. Ο Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός μετέφερε τον κατάλογο στη Δύση, όπου αργότερα συγχωνεύθηκε στα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, αλλά η Ανατολή τον κράτησε ως χάρτη μιας μάχης και όχι ως κατάλογο εγκλημάτων. Εκείνο που παρακολουθούσαν οι Πατέρες ήταν ο τρόπος με τον οποίο ένας λογισμός γίνεται πάθος, και ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος τον περιγράφει σε στάδια: η προσβολή, ο συνδυασμός, δηλαδή η συνομιλία μαζί της, η συγκατάθεση, η αιχμαλωσία, η πάλη και τελικά το ίδιο το πάθος, μια έξη χαραγμένη στην ψυχή. Κάθε πάθος έχει το φάρμακό του, τη νηστεία κατά της γαστριμαργίας, την ελεημοσύνη κατά της φιλαργυρίας, την ταπείνωση κατά της υπερηφάνειας, και ο σκοπός είναι η απάθεια: όχι η απουσία συναισθήματος, αλλά η ελευθερία από την κυριαρχία όσων αισθάνεται κανείς.ΣημαντικόΨαλμωδία και υμνογραφίαΤα τρία είδη μελοποιίαςΗ βυζαντινή μουσική ψάλλει με τρεις ταχύτητες, και η ταχύτητα είναι απόφαση για το ποιος είναι ο σκοπός του κειμένου. Το ειρμολογικό είναι σχεδόν ένας φθόγγος ανά συλλαβή, ζωηρό, και χρησιμοποιείται όπου πρέπει να περάσει πολύ κείμενο: στους κανόνες, στα σταθερά μέρη της Λειτουργίας. Το στιχηραρικό είναι αργότερο και πιο ποικιλμένο, για τα στιχηρά που σχολιάζουν μια εορτή. Το παπαδικό είναι αργό, μελισματικό, και μπορεί να αφιερώσει αρκετά λεπτά σε έναν μόνο στίχο, και ανήκει στις στιγμές όπου τα λόγια μετρούν λιγότερο από το να στέκεται κανείς ακίνητος: στον Χερουβικό ύμνο, στο κοινωνικό. Ο ίδιος ήχος και το ίδιο κείμενο ακούγονται σαν διαφορετικά έργα στα τρία είδη.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΤα ΨυχοσάββαταΣάββατα αφιερωμένα στους κεκοιμημένους. Το Σάββατο πριν από την Κυριακή της Απόκρεω και το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής είναι τα κυριότερα, μαζί με τη Ραντόνιτσα τη δεύτερη εβδομάδα μετά το Πάσχα κατά τη σλαβική πράξη, και το Σάββατο πριν από την Πεντηκοστή παντού. Το Σάββατο είναι η ημέρα τους επειδή είναι η ημέρα κατά την οποία ο Χριστός βρισκόταν στον τάφο. Η Εκκλησία τελεί κοινό μνημόσυνο, προσφέρονται κόλλυβα, και διαβάζονται κατάλογοι ονομάτων για όσο κρατούν οι κατάλογοι. Το Ψυχοσάββατο πριν από την Πεντηκοστή προσεύχεται για όλους όσοι πέθαναν από τον Αδάμ και έπειτα, ακόμη και για εκείνους που δεν έμεινε κανείς να τους θυμάται και για όσους πέθαναν με τρόπους που η Εκκλησία δεν μπορεί να ονομάσει, και είναι η ευρύτερη προσευχή του ορθόδοξου έτους.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΤέταρτη Σταυροφορία και άλωση της Κωνσταντινούπολης (1204)Οι σταυροφόροι της Δύσης εκτράπηκαν προς την Κωνσταντινούπολη και λεηλάτησαν τη χριστιανική πρωτεύουσα επί τρεις ημέρες: σύλησαν ναούς, βεβήλωσαν Αγίες Τράπεζες, έλιωσαν ιερά σκεύη και ίδρυσαν Λατινική Αυτοκρατορία (1204-1261). Η καταστροφή αυτή βάθυνε ανεπανόρθωτα το σχίσμα Ανατολής και Δύσης. Πολλοί Ορθόδοξοι θεωρούν το 1204 ιστορικά πιο καθοριστικό από το 1054. Αμέτρητα ιερά λείψανα και έργα τέχνης κλάπηκαν.ΣημαντικόΨαλμωδία και υμνογραφίαΤο ίσον (Το ισοκράτημα)Ένας ή περισσότεροι ψάλτες κρατούν έναν μόνο φθόγγο, ενώ η μελωδία κινείται πάνω από αυτόν. Το ίσον δεν είναι αρμονία ούτε γραμμή μπάσου: είναι η βάση του ήχου που γίνεται ακουστή, ώστε κάθε διάστημα που ψάλλει η μελωδία να ακούγεται πάνω στο έδαφος στο οποίο ανήκει. Μετακινείται μόνο όταν μετακινείται ο ήχος, και ένας καλός ισοκράτης το αλλάζει την τελευταία στιγμή και διακριτικά. Θεολογικά είναι ό,τι πλησιέστερο έχει η ψαλτική τέχνη σε ένα επιχείρημα για τον εαυτό της, αφού οι πολλές φωνές ψάλλουν μία μελωδία πάνω σε έναν αμετάβλητο φθόγγο, και η βυζαντινή παράδοση δεν θέλησε ποτέ μια υφή όπου οι φωνές πηγαίνουν η καθεμιά τον δικό της δρόμο.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΤο Μνημόσυνο (ακολουθία υπέρ των κεκοιμημένων)Η επιμνημόσυνη ακολουθία για τους κεκοιμημένους, που τελείται στον τάφο, στον ναό και τις ορισμένες ημέρες: την τρίτη, την ένατη και την τεσσαρακοστή ημέρα μετά τον θάνατο, στις επετείους, και στα Ψυχοσάββατα, όταν ολόκληρη η Εκκλησία μνημονεύει όλους μαζί. Προσφέρεται βρασμένο σιτάρι, τα κόλλυβα, επειδή ο κόκκος πρέπει να πέσει στη γη και να πεθάνει. Οι ευχές ζητούν ανάπαυση σε τόπο φωτεινό, όπου δεν υπάρχει πόνος ούτε λύπη ούτε στεναγμός, και λένε καθαρά ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που να ζήσει και να μην αμαρτήσει, ότι μόνο ο Θεός είναι χωρίς αμαρτία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεύχεται για τους κεκοιμημένους και αρνείται να περιγράψει τον μηχανισμό με τον οποίο τους ωφελεί η προσευχή, και εδώ ακριβώς αποκλίνει από τη λατινική διδασκαλία του καθαρτηρίου πυρός.ΣημαντικόΙερά ΜυστήριαΤο Μυστήριο του ΓάμουΤο Μυστήριο ενός άνδρα και μιας γυναίκας που γίνονται ένα εν Χριστώ, του οποίου το κέντρο δεν είναι μια ανταλλαγή όρκων (η ορθόδοξη ακολουθία δεν έχει όρκους) αλλά η στέψη. Ο ιερέας θέτει στεφάνια στα κεφάλια της νύφης και του γαμπρού, στεφάνια μιας μικρής βασιλείας και στεφάνια μαρτύρων, γιατί ο γάμος είναι μια ζωή που δίνεται για τον άλλον. Πίνουν από το κοινό ποτήριο και οδηγούνται τρεις φορές γύρω από το τραπέζι, ενώ η Εκκλησία ψάλλει τους ύμνους των μαρτύρων. Ο Απόστολος Παύλος ονομάζει τον γάμο μυστήριο μέγα, που αναφέρεται στον Χριστό και στην Εκκλησία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία επιτρέπει κατ’ οικονομίαν δεύτερο και τρίτο γάμο, μετά από διαζύγιο ή θάνατο, με ακολουθία μετανοητικού χαρακτήρα, και απαγορεύει τον τέταρτο. Οι μικτοί γάμοι με χριστιανούς άλλων ομολογιών επιτρέπονται· ο γάμος εκτός χριστιανισμού δεν ευλογείται.ΣημαντικόΟργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΤο Ουκρανικό ζήτημαΤο 1686 η Μητρόπολη Κιέβου πέρασε υπό τη Μόσχα με γράμμα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, και οι δύο Εκκλησίες δεν συμφώνησαν ποτέ για το τι έκανε εκείνο το γράμμα. Το 2018 το Οικουμενικό Πατριαρχείο έκρινε ότι επρόκειτο για προσωρινή ρύθμιση, το ανακάλεσε, ήρε τα αναθέματα που βάραιναν δύο σώματα εκτός κοινωνίας, και τον Ιανουάριο του 2019 χορήγησε Τόμο Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας. Η Μόσχα διέκοψε την κοινωνία με την Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια με τους προκαθημένους της Αλεξάνδρειας, της Ελλάδος και της Κύπρου, καθώς ο καθένας τους αναγνώριζε τη νέα Εκκλησία. Οι περισσότερες από τις άλλες τοπικές Εκκλησίες δεν την έχουν αναγνωρίσει, και η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία υπό τη Μόσχα παρέμεινε το μεγαλύτερο εκκλησιαστικό σώμα της χώρας και το 2022, υπό τις συνθήκες του πολέμου, διακήρυξε τη δική της ανεξαρτησία από τη Μόσχα. Ο ιστότοπος αυτός εκθέτει τις θέσεις και δεν αποφαίνεται ανάμεσά τους, επειδή καμία πανορθόδοξη σύνοδος δεν το έχει κάνει.ΣημαντικόΠατερικά και ασκητικά κείμεναΤο ΠηδάλιονΗ κανονική συλλογή της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας, που τη συνέταξε ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης μαζί με τον μοναχό Αγάπιο και τυπώθηκε για πρώτη φορά το 1800. Παραθέτει τους κανόνες των Αποστόλων, των Οικουμενικών και των τοπικών Συνόδων και των Πατέρων, καθέναν ακολουθούμενο από την ερμηνεία του ίδιου του Νικοδήμου και από μια σημείωση για το πώς εφαρμόζεται στην πράξη, και αυτό είναι που την κάνει πηδάλιο και όχι νομικό κώδικα. Είναι το καθιερωμένο βοήθημα για το ορθόδοξο κανονικό δίκαιο στην ελληνική πράξη, και στις υποσημειώσεις της ο αναγνώστης συναντά την αρχή ότι με τους κανόνες κυβερνά κανείς, όπως με το πηδάλιο, και δεν τους τηρεί μηχανικά.ΣημαντικόΕκκλησιαστική ιστορίαΤο σχίσμα των ΠαλαιοπίστωνΟ Πατριάρχης Νίκων ξεκίνησε το 1653 να διορθώσει τα ρωσικά βιβλία και τις ρωσικές πρακτικές με βάση τα σύγχρονά του ελληνικά: τρία δάχτυλα για το σημείο του σταυρού αντί για δύο, τρία αλληλούια αντί για δύο, διαφορετική γραφή του ονόματος του Σωτήρος, λιτανεία γύρω από τον ναό με την αντίθετη φορά. Η σύνοδος του 1666 και του 1667 ενέκρινε τις αλλαγές και αναθεμάτισε όσους κρατούσαν τα παλαιά τυπικά, και μεγάλο μέρος του ρωσικού λαού δεν τις δέχθηκε. Το κράτος επέβαλε τη μεταρρύθμιση. Ο πρωτοπρεσβύτερος Αββακούμ κάηκε στην πυρά το 1682, κοινότητες αυτοπυρπολήθηκαν για να μην υποταχθούν, και το σχίσμα διαρκεί ως σήμερα. Το 1971 η Τοπική Σύνοδος της Ρωσικής Εκκλησίας ήρε τα αναθέματα και κήρυξε τα παλαιά τυπικά ισότιμα, κάτι που ισοδυναμεί με παραδοχή ότι όσα επιβλήθηκαν με τη βία δεν χρειαζόταν καθόλου να επιβληθούν.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΤο ΤέμπλοΤο διάφραγμα που κοσμείται με εικόνες και χωρίζει τον κυρίως ναό από το Ιερό Βήμα σε έναν ορθόδοξο ναό. Έχει σειρές εικόνων: τις δεσποτικές εικόνες (ο Χριστός, η Θεοτόκος, ο άγιος στον οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός), τη σειρά της Δεήσεως (ο Χριστός ένθρονος με τους πρεσβεύοντες), τη σειρά των εορτών (το Δωδεκάορτο), τη σειρά των προφητών. Η Ωραία Πύλη (στο κέντρο) ανοίγει σε ορισμένες στιγμές της ακολουθίας και φανερώνει την Αγία Τράπεζα.ΣημαντικόΛειτουργική ζωή και λατρείαΤο ΤυπικόΤο βιβλίο που ρυθμίζει τις ακολουθίες: ποιοι ύμνοι ψάλλονται ποια ημέρα, πώς συνδυάζεται το σταθερό εορτολόγιο των Μηναίων με τον κινητό κύκλο του Τριωδίου και του Πεντηκοσταρίου, τι γίνεται όταν μια μεγάλη εορτή πέφτει μέσα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, και πόσο αυστηρά νηστεύει κανείς. Δεν είναι ένα βιβλίο αλλά μια οικογένεια βιβλίων, που κατάγονται από τα μοναστικά τυπικά του Οσίου Σάββα του Ηγιασμένου και της Μονής του Στουδίου, ενώ το Τυπικό της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας διέπει μεγάλο μέρος της ελληνικής ενοριακής πράξεως. Κάθε φαινομενική ασυμφωνία ανάμεσα σε δύο ορθόδοξες ενορίες συνήθως αποδεικνύεται ότι είναι δύο Τυπικά, αρχαία και τα δύο.ΣημαντικόΕκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΎψωση του Τιμίου Σταυρού: 14 ΣεπτεμβρίουΤιμά την εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την αυτοκράτειρα Ελένη (326 μ.Χ.) και την κατοπινή ανάκτησή του από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο, που τον πήρε πίσω από τους Πέρσες (628). Ημέρα αυστηρής νηστείας (χωρίς κρέας, γαλακτοκομικά ή ψάρι). Ο Σταυρός βγαίνει λιτανευτικά και υψώνεται μπροστά στους πιστούς. Μία από τις 12 Μεγάλες Εορτές.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Αναστασία η ΡωμαίαΟρφανή από τριών ετών, η Αναστασία ανατράφηκε σε μια γυναικεία μονή κοντά στη Ρώμη από την ηγουμένη της, τη Σοφία, και έγινε εκεί μοναχή. Σε έναν από τους διωγμούς του τρίτου αιώνα ο ηγεμόνας Πρόβος την έφερε ενώπιόν του και την προέτρεπε να λυπηθεί τη νιότη και την ομορφιά της, να προσκυνήσει τους θεούς και να παντρευτεί· εκείνη απάντησε ότι η μόνη νιότη και ομορφιά που γνώριζε ήταν αυτές που δίνει ο Χριστός. Εκείνος διέταξε να τη γυμνώσουν, να τη δείρουν και να την ακρωτηριάσουν, και τέλος να την αποκεφαλίσουν· ένας χριστιανός ονόματι Κύριλλος, που της έδωσε νερό, αποκεφαλίστηκε γι' αυτό. Η Σοφία και δύο άλλοι την ενταφίασαν. Η δεξιά της κνήμη φυλάσσεται στη μονή Γρηγορίου του Αγίου Όρους. Δεν πρόκειται για την Αγία Αναστασία τη Φαρμακολύτρια, της οποίας η μνήμη είναι στις 22 Δεκεμβρίου. Μνήμη: 29 Οκτωβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Αναστασία η ΦαρμακολύτριαΡωμαία που ξόδεψε την περιουσία της πηγαίνοντας από φυλακή σε φυλακή στον τελευταίο διωγμό, τρέφοντας, πλένοντας και περιθάλποντας τους αλυσοδεμένους ομολογητές, και που κάηκε στο Σίρμιο γύρω στο 304. Το όνομά της σημαίνει ανάσταση. Τα λείψανά της μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη τον 5ο αιώνα, και ονομάστηκε Φαρμακολύτρια, εκείνη που λύει την επίδραση των δηλητηρίων και των μαγικών φίλτρων, εξαιτίας των ιάσεων που της ζητούσαν. Η μονή που φέρει το όνομά της κοντά στη Θεσσαλονίκη φυλάσσει λείψανό της από τον 9ο αιώνα. Μνήμη: 22 Δεκεμβρίου.Εκκλησιαστική ιστορίαΑγία και Μεγάλη Σύνοδος (Κρήτη, 2016)Σχεδιάστηκε ως η πρώτη πανορθόδοξη σύνοδος εδώ και πάνω από μία χιλιετία και συνήλθε στην Κρήτη τον Ιούνιο του 2016. Ασχολήθηκε με την ορθόδοξη διασπορά, το αυτόνομο, τις σχέσεις με τους άλλους χριστιανούς, τη νηστεία, τον γάμο και την αποστολή της Εκκλησίας. Τέσσερις αυτοκέφαλες Εκκλησίες (Ρωσίας, Βουλγαρίας, Γεωργίας, Αντιοχείας) δεν συμμετείχαν, πράγμα που περιόρισε το κύρος της.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Ολυμπιάς η ΔιακόνισσαΠλούσια χήρα της Κωνσταντινούπολης, που ο γάμος της κράτησε λιγότερο από δύο χρόνια, αρνήθηκε τον δεύτερο σύζυγο που της διάλεξε ο αυτοκράτορας, χειροτονήθηκε διακόνισσα και διέθεσε την περιουσία της στην Εκκλησία και στους φτωχούς μέσω μιας κοινότητας γυναικών δίπλα στον καθεδρικό ναό. Ήταν η στενότερη φίλη του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, και όταν εκείνος εξορίστηκε, δικάστηκε και της επιβλήθηκε πρόστιμο για την αφοσίωσή της σε αυτόν. Σώζονται δεκαεπτά επιστολές του προς αυτήν από την εξορία, από τα πιο προσωπικά κείμενα που έγραψε, για τις θλίψεις και την αθυμία. Εκοιμήθη εξόριστη στη Νικομήδεια γύρω στο 408. Μνήμη: 25 Ιουλίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΑγία Ταβιθά της ΙόππηςΜαθήτρια της Ιόππης, του λιμανιού της Ιουδαίας, «πλήρης ἀγαθῶν ἔργων καὶ ἐλεημοσυνῶν»· το αραμαϊκό της όνομα, Ταβιθά, στα ελληνικά είναι Δορκάς, δηλαδή γαζέλα (Πράξ. 9, 36). Όταν αρρώστησε και πέθανε, οι μαθητές έστειλαν να φωνάξουν τον Πέτρο από τη γειτονική Λύδδα, και οι χήρες τον υποδέχτηκαν κλαίγοντας και του έδειχναν τους χιτώνες και τα ιμάτια που τους είχε φτιάξει. Εκείνος τους έβγαλε όλους έξω, γονάτισε, προσευχήθηκε και είπε: «Ταβιθά, ἀνάστηθι»· εκείνη άνοιξε τα μάτια της και ανακάθισε, και πολλοί στην Ιόππη πίστεψαν (Πράξ. 9, 36-42). Η Εκκλησία θυμάται ότι έζησε πολλά χρόνια ακόμη στην ίδια διακονία. Στη Γιάφα ο ρωσικός ναός του Αγίου Πέτρου, που εγκαινιάστηκε το 1894, στέκει στο ίδιο κτήμα με το ταφικό σπήλαιο που η παράδοση θεωρεί δικό της. Μνήμη: 25 Οκτωβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Βονιφάτιος και ΑγλαΐαΗ Αγλαΐα, πλούσια και ευγενής γυναίκα της Ρώμης, γνωστή για τις ελεημοσύνες της, και ο Βονιφάτιος, ο τίμιος και γενναιόδωρος διαχειριστής των κτημάτων της, ζούσαν μαζί εν αμαρτία, και έφτασαν και οι δύο να μετανοήσουν γι' αυτό. Εκείνη τον έστειλε στην Ανατολή για να φέρει λείψανα μαρτύρων, και στην Ταρσό της Κιλικίας, βλέποντας χριστιανούς να βασανίζονται για την πίστη τους, δήλωσε ότι ήταν κι εκείνος ένας από αυτούς, και θανατώθηκε, περί το 290. Οι σύντροφοί του έφεραν το σώμα του πίσω στη Ρώμη, όπου η Αγλαΐα το υποδέχθηκε ως λείψανο μάρτυρα, μοίρασε όλα όσα είχε και έζησε την υπόλοιπη ζωή της με μετάνοια και προσευχή. Η Εκκλησία τιμά τους δύο μαζί ως μάρτυρες ότι η μετάνοια αποκαθιστά ό,τι είχε χαθεί με την αμαρτία. Μνήμη: 19 Δεκεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Γουρίας, Σαμωνάς και ΆβιβοςΤρεις ομολογητές της Έδεσσας, που τιμώνται μαζί επειδή ενταφιάστηκαν μαζί. Ο Γουρίας και ο Σαμωνάς συνελήφθησαν στον διωγμό του Διοκλητιανού επειδή απέστρεφαν τους ανθρώπους από τα είδωλα, και αποκεφαλίστηκαν ύστερα από μακρά βασανιστήρια, περί το 306. Ο Άβιβος, διάκονος του ίδιου τόπου, κάηκε ζωντανός επί Λικινίου λίγα χρόνια αργότερα για το κήρυγμά του, και τέθηκε στον τάφο τους. Στον τάφο αυτό διαδραματίζεται η διήγηση για την Ευφημία, μια κοπέλα της Έδεσσας παντρεμένη με έναν Γότθο στρατιώτη που την εξαπάτησε, την οποία οι τρεις διέσωσαν, και από τότε τους επικαλούνται για να φυλάσσουν τους γάμους και να συμφιλιώνουν τον άνδρα με τη γυναίκα. Η μνήμη τους είναι η πρώτη ημέρα της νηστείας των Χριστουγέννων, και η Λευκωσία έχει ναό τους. Μνήμη: 15 Νοεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Κοσμάς και Δαμιανός οι εξ ΑσίαςΔύο αδελφοί από τη Μικρά Ασία, που ο πατέρας τους πέθανε όταν ήταν μικροί και η μητέρα τους, η Θεοδότη, τους ανέθρεψε στην πίστη και φρόντισε να διδαχθούν την ιατρική. Θεράπευαν δωρεάν, παίρνοντας τον λόγο του Κυρίου όπως ακριβώς είναι γραμμένος, «δωρεὰν ἐλάβετε, δωρεὰν δότε» (Ματθ. 10, 8), και γι' αυτό η Εκκλησία τους ονομάζει Αναργύρους, δηλαδή «χωρίς αργύρια»· η παράδοση προσθέτει ότι θεράπευαν και ζώα. Σε αντίθεση με τα δύο άλλα ζεύγη με τα ίδια ονόματα, τους Ρωμαίους, που τιμώνται την 1η Ιουλίου, και τους Άραβες, που τιμώνται στις 17 Οκτωβρίου, οι οποίοι πέθαναν μαρτυρικά, αυτοί οι δύο κοιμήθηκαν ειρηνικά. Μνημονεύονται μαζί με τον Παντελεήμονα και τους άλλους ανάργυρους ιατρούς στην ευχή του Ευχελαίου. Μνήμη: 1 Νοεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιοι Μηνάς, Ερμογένης και ΕύγραφοςΟ Μηνάς, που ονομάστηκε Καλλικέλαδος, δηλαδή καλλίφωνος, για την ευγλωττία του, ήταν Αθηναίος από ειδωλολατρική οικογένεια, που ήρθε στην πίστη διαβάζοντας τις Γραφές και τους βίους των αγίων, και βαπτίστηκε. Χωρίς να το γνωρίζει, ο αυτοκράτορας Μαξιμίνος τον έστειλε να κυβερνήσει την Αλεξάνδρεια, και όταν ήρθε η διαταγή για τον διωγμό, ο Μηνάς όχι μόνο αρνήθηκε να την εκτελέσει αλλά και οδήγησε πολλούς στον Χριστό. Ο Μαξιμίνος έστειλε τον Ερμογένη να τον αντικαταστήσει. Ο Ερμογένης διέταξε να βασανίσουν τον Μηνά και τον άφησε στη φυλακή να πεθάνει, και όταν τον βρήκε ζωντανό και θεραπευμένο, πίστεψε, βαπτίστηκε από αυτόν και αργότερα έγινε επίσκοπος. Έπειτα και οι δύο ομολόγησαν τον Χριστό ενώπιον του ίδιου του αυτοκράτορα, μαζί με τον Εύγραφο, τον γραμματέα του Μηνά, και θανατώθηκαν και οι τρεις, περί το 313. Δεν πρόκειται για τον Μεγαλομάρτυρα Μηνά της 11ης Νοεμβρίου. Μνήμη: 10 Δεκεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ανδρέας ο εν Κρίσει († 767)Δεν πρόκειται για τον αρχιεπίσκοπο Κρήτης που έγραψε τον Μέγα Κανόνα, αλλά για έναν μοναχό του ίδιου νησιού, που πέθανε μία γενιά μετά από εκείνον. Ο Ανδρέας ήρθε στην Κωνσταντινούπολη επί Κωνσταντίνου Ε΄, του αυτοκράτορα που έκανε νόμο την καταστροφή των εικόνων και γέμισε τις φυλακές του με όσους δεν συμμορφώνονταν, και εκεί, ενώπιον του ίδιου του αυτοκράτορα, τον ήλεγξε: όποιος πάσχει για τις εικόνες πάσχει για τον Χριστό, και όποιος υβρίζει την εικόνα στην οποία εικονίζεται ο Χριστός υβρίζει τον Χριστό. Βασανίστηκε και σύρθηκε στους δρόμους ώσπου πέθανε, το 767. Χριστιανοί τον έθαψαν σε έναν τόπο που ονομαζόταν Κρίσις, απ' όπου πήρε και την επωνυμία του, και η μονή του Αγίου Ανδρέα εν Κρίσει, αφιερωμένη σε αυτόν, στέκει ακόμη στην Κωνσταντινούπολη ως τζαμί Κοτζά Μουσταφά Πασά. Ο Άγιος Ιωσήφ ο Υμνογράφος έγραψε τον κανόνα του. Μνήμη: 17 Οκτωβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Απόστολος ΦιλήμωνΧριστιανός των Κολοσσών της Φρυγίας, μαθητής του Παύλου, στο σπίτι του οποίου συναθροιζόταν η εκκλησία της πόλης και προς τον οποίο ο Παύλος έγραψε τη συντομότερη από τις επιστολές του. Ο δούλος του Ονήσιμος τον είχε αδικήσει και είχε δραπετεύσει, συνάντησε τον Παύλο στη φυλακή και βαπτίστηκε από αυτόν, και ο Παύλος τον έστειλε πίσω με την επιστολή, ζητώντας από τον Φιλήμονα να τον δεχθεί «οὐκέτι ὡς δοῦλον, ἀλλ᾿ ὑπὲρ δοῦλον, ἀδελφὸν ἀγαπητόν» (Φιλήμ. 16). Η επιστολή χαιρετά την Απφία, κατά την παράδοση σύζυγό του, και τον Άρχιππο («Ἀρχίππῳ τῷ συστρατιώτῃ ἡμῶν», Φιλήμ. 2). Η παράδοση συγκαταλέγει τον Φιλήμονα στους Εβδομήκοντα και λέει ότι ο ίδιος, η Απφία και ο Άρχιππος μαρτύρησαν στις Κολοσσές επί Νέρωνος. Μνήμη: 22 Νοεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Ιάκωβος ο Πέρσης († 421)Ο Ιάκωβος ήταν ευγενής από τη Βηθ Λαπάτ της Περσίας, γεννημένος χριστιανός, που στην αυλή του Ισδιγέρδη Α΄ αρνήθηκε τον Χριστό για να κρατήσει τη φιλία του βασιλιά. Η μητέρα και η σύζυγός του τού έγραψαν ότι δεν θα είχαν πια καμία σχέση μαζί του όσο αρνιόταν τον Κύριό του, και εκείνος μετανόησε· όταν ανέβηκε στον θρόνο ο Βαχράμ Ε΄, ο Ιάκωβος ομολόγησε τον Χριστό ενώπιόν του, και το 421 καταδικάστηκε να κατατμηθεί άρθρωση προς άρθρωση, δάχτυλα χεριών και ποδιών, παλάμες και πέλματα, βραχίονες και σκέλη, δοξάζοντας τον Θεό σε κάθε τομή, ώσπου αποκεφαλίστηκε. Στα λατινικά λέγεται Intercisus, δηλαδή «ο κατατμηθείς», και η Εκκλησία ψάλλει ότι το σώμα του κλαδεύτηκε σαν κλήμα. Ο ναός του στην εντός των τειχών Λευκωσία βρίσκεται πάνω στη γραμμή κατάπαυσης του πυρός. Μνήμη: 27 Νοεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714-1779)Μοναχός της Μονής Φιλοθέου στο Άγιον Όρος, ζήτησε το 1760 άδεια από τον Πατριάρχη να κηρύττει, και τα επόμενα δεκαεννέα χρόνια γύριζε με τα πόδια τα χωριά της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας και της νότιας Αλβανίας. Κήρυττε στο ύπαιθρο σε πλήθη χιλιάδων, από ένα φορητό ξύλινο βάθρο, στην απλή ομιλούμενη ελληνική, και όπου πήγαινε ζητούσε να γίνει σχολείο: η παράδοση λογαριάζει διακόσια σχολεία που ιδρύθηκαν, ώστε τα παιδιά να μάθουν να διαβάζουν μόνα τους την πίστη. Τα λόγια του για τα μελλούμενα τα θυμούνταν και τα επαναλάμβαναν πολύ καιρό μετά από αυτόν. Κατηγορήθηκε ότι ξεσήκωνε τον λαό και απαγχονίστηκε χωρίς δίκη κοντά στο Βεράτι το 1779, και το σώμα του ρίχτηκε σε ποταμό. Αποκαλείται Ισαπόστολος. Αγιοκατατάχθηκε το 1961. Μνήμη: 24 Αυγούστου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Λουκάς Κριμαίας (1877-1961)Ο Βαλεντίν Βόινο-Γιασενέτσκι, χειρουργός, μετά τον θάνατο της συζύγου του το 1919 χειροτονήθηκε ιερέας στην Τασκένδη και έπειτα, κρυφά, επίσκοπος, με το όνομα Λουκάς. Συνελήφθη για πρώτη φορά το 1923 και πέρασε έντεκα χρόνια σε φυλακές και εξορίες στη Σιβηρία, χειρουργώντας όπου κι αν τον έστελναν και γράφοντας ένα εγχειρίδιο σηπτικής χειρουργικής, στο οποίο το κράτος απένειμε το Βραβείο Στάλιν το 1946, ενώ ήταν ακόμη επίσκοπος, και τα χρήματα του βραβείου τα έδωσε σε παιδιά που ορφάνεψαν από τον πόλεμο. Ως Αρχιεπίσκοπος Κριμαίας χειρουργούσε, δίδασκε και λειτουργούσε ώσπου τυφλώθηκε. Εκοιμήθη το 1961. Γιατρός που προσευχόταν πριν από κάθε εγχείρηση και χάραζε με ιώδιο το σημείο του σταυρού εκεί όπου θα γινόταν η τομή. Αγιοκατατάχθηκε το 2000. Μνήμη: 29 Μαΐου (με το παλαιό ημερολόγιο, 11 Ιουνίου)· η Ελληνική και η Ρουμανική Εκκλησία τον τιμούν στις 11 Ιουνίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Μνάσων ΤαμασούΚατά την τελευταία τους άνοδο στα Ιεροσόλυμα ο Παύλος και οι συνοδοί του φιλοξενήθηκαν «Μνάσωνί τινι Κυπρίῳ, ἀρχαίῳ μαθητῇ» (Πράξ. 21, 16): η λέξη του Λουκά δηλώνει πιστό των πρώτων κιόλας χρόνων. Τα υπόλοιπα τα θυμάται η Εκκλησία της Κύπρου. Γεννημένος σε ειδωλολατρική οικογένεια, ήρθε στην πίστη στη Ρώμη μέσω κάποιων από τους Εβδομήκοντα, πήγε στην Ιερουσαλήμ για να λάβει την ευλογία του Πέτρου και του Ιωάννη και επέστρεψε στο νησί του, όπου έζησε με τον διδάσκαλό του Ηρακλείδιο σε ένα σπήλαιο κοντά στην Ταμασό. Όταν ο Ηρακλείδιος κατάλαβε ότι πλησίαζε το τέλος του, χειροτόνησε τον Μνάσωνα επίσκοπο Ταμασού στη θέση του, και ο Μνάσων ποίμανε την επισκοπή διδάσκοντας και θεραπεύοντας, ώσπου όρισε με τη σειρά του τον Ρόδωνα διάδοχό του. Η επισκοπή Ταμασού ανασυστάθηκε το 2007, ύστερα από οκτώ αιώνες. Μνήμη: 19 Οκτωβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Πολυχρόνιος ο Ιερομάρτυς (4ος αι.)Ο Πολυχρόνιος ήταν γιος γαιοκτήμονα και ανατράφηκε με την εργασία και την προσευχή. Μισθώθηκε ως εργάτης στους αμπελώνες ενός πλουσίου, που θαύμαζε τον κόπο του και το πόσο λίγα κρατούσε από τον μισθό του, και με τον μισθό αυτό έχτισε ναό. Χειροτονήθηκε διάκονος και πρεσβύτερος στην Κωνσταντινούπολη και δίδασκε την πίστη στον λαό του, και η παράδοση τον συγκαταλέγει σε όσους υπερασπίστηκαν το Σύμβολο της Πίστεως κατά του Αρείου στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο. Οι Αρειανοί δεν μπόρεσαν να τον κάμψουν, και γι' αυτό τον σκότωσαν: εισέβαλαν στον ναό του την ώρα που τελούσε τη Θεία Λειτουργία και τον χτύπησαν μέχρι θανάτου στην Αγία Τράπεζα, τον τέταρτο αιώνα. Στην Κύπρο τον τιμούν ως δικό τους οι κάτοικοι τριών χωριών του βορρά, κατεχόμενων από το 1974, του Αγίου Νικολάου κοντά στο Λευκόνοικο, της Καλογραίας και της Τρυπημένης, και τα Μελάναργα της Καρπασίας έχουν τον ναό του. Μνήμη: 7 Οκτωβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Φιλούμενος του Φρέατος του Ιακώβ (1913-1979)Ο Σοφοκλής Χασάπης γεννήθηκε το 1913 στην Ορούντα της Κύπρου, ο ένας από δίδυμα αδέλφια· στα δεκατέσσερά τους ο ίδιος και ο αδελφός του Ελπίδιος έγιναν δόκιμοι στο Σταυροβούνι, και έξι χρόνια αργότερα πήγαν στα Ιεροσόλυμα, όπου έγιναν Αγιοταφίτες μοναχοί. Ως Φιλούμενος υπηρέτησε το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων σαράντα χρόνια, και το 1979 του ανατέθηκε η φύλαξη του Φρέατος του Ιακώβ στη Νάμπλους, όπου ο Χριστός συνομίλησε με τη Σαμαρείτιδα (Ιω. 4), αν και είχε δεχθεί εκεί απειλές από ανθρώπους που ήθελαν να απομακρυνθούν οι χριστιανοί από το προσκύνημα. Στις 29 Νοεμβρίου, ενώ τελούσε τον Εσπερινό, κάποιος εισέβαλε και τον σκότωσε με τσεκούρι. Το σώμα του βρέθηκε άφθαρτο κατά την ανακομιδή, τέσσερα χρόνια αργότερα· το 2009 ο Πατριάρχης Θεόφιλος τον κατέταξε στους αγίους, και τα λείψανά του βρίσκονται στον ναό του φρέατος. Μνήμη: 29 Νοεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΆγιος Χαράλαμπος ο ΙερομάρτυςΙερέας της Μαγνησίας στη Μικρά Ασία, ο οποίος, κατά την παράδοση της Εκκλησίας, ήταν πάνω από εκατό ετών όταν βασανίστηκε και θανατώθηκε επί Σεπτιμίου Σεβήρου γύρω στο 202, επειδή αρνήθηκε να πάψει να κηρύττει. Τον επικαλούνται κατά της πανώλης και των επιδημιών. Η κάρα του φυλάσσεται στη Μονή του Αγίου Στεφάνου στα Μετέωρα, και ναοί αφιερωμένοι σε αυτόν υπάρχουν σχεδόν σε κάθε ελληνική πόλη. Μνήμη: 10 Φεβρουαρίου.Εκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΓενέθλιο της Θεοτόκου: 8 ΣεπτεμβρίουΗ γέννηση της Παρθένου Μαρίας από τον Ιωακείμ και την Άννα, που ήταν στείροι ως τα γηρατειά τους· εορτάζεται στις 8 Σεπτεμβρίου και είναι η πρώτη Μεγάλη Εορτή του εκκλησιαστικού έτους, το οποίο αρχίζει την πρώτη του μήνα. Η διήγησή της προέρχεται από το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, κείμενο του δεύτερου αιώνα, που η Εκκλησία δεν το διαβάζει ως Γραφή, αλλά ψάλλει όσα αφηγείται. Η εορτή είναι το πρώτο βήμα της Σαρκώσεως: εκείνη μέσω της οποίας ο Θεός θα ερχόταν στον κόσμο γεννιέται η ίδια μέσα σε αυτόν, και το απολυτίκιό της το λέει: «Ἡ γέννησίς σου Θεοτόκε, χαρὰν ἐμήνυσε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ· ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν». Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης κήρυξε γι’ αυτήν. Η πρώτη Μεγάλη Εορτή του έτους αντιστοιχεί στην τελευταία, την Κοίμηση τον Αύγουστο, ώστε το εκκλησιαστικό έτος να αρχίζει με τη γέννησή της και να τελειώνει με την κοίμησή της.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΕκκλησία της ΕλλάδοςΗ Εκκλησία του ελληνικού κράτους, της οποίας η αυτοκεφαλία κηρύχθηκε από το κράτος το 1833 και χορηγήθηκε από την Κωνσταντινούπολη το 1850. Διοικείται από την Ιερά Σύνοδο υπό τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών, που από το 2008 είναι ο Ιερώνυμος Β΄. Ο χάρτης της δεν είναι απλός: η Κρήτη και τα Δωδεκάνησα ανήκουν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπως και το Άγιον Όρος, και οι μητροπόλεις των Νέων Χωρών, που αποκτήθηκαν στους Βαλκανικούς πολέμους, ανήκουν στην Κωνσταντινούπολη αλλά διοικούνται από την Εκκλησία της Ελλάδος βάσει ρύθμισης του 1928. Οι περισσότεροι Έλληνες βαπτίζονται σε αυτήν, το Σύνταγμα ορίζει την Ορθοδοξία επικρατούσα θρησκεία, και οι εορτές της είναι το ημερολόγιο του έθνους. Έδωσε στον εικοστό αιώνα τον Άγιο Νεκτάριο Πενταπόλεως, τον Άγιο της Αιγίνης, και τους Γέροντες Παΐσιο και Πορφύριο, και ακολουθεί για τις ακίνητες εορτές το νέο ημερολόγιο, που υιοθέτησε το 1924.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΕκκλησία της ΚύπρουΜία από τις αρχαιότερες αυτοκέφαλες Εκκλησίες (αυτοκέφαλη από τη Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο, Έφεσος 431). Την ίδρυσαν οι Απόστολοι Παύλος και Βαρνάβας. Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου έχει το μοναδικό προνόμιο να υπογράφει με κόκκινο μελάνι και να φορεί πορφυρό μανδύα: αυτοκρατορικά προνόμια που παραχώρησε ο αυτοκράτορας Ζήνων. Σήμερα Αρχιεπίσκοπος είναι ο Γεώργιος.Πνευματική ζωή και άσκησηΕλεημοσύνη και αγαθοεργίαΈνας από τους τρεις στύλους της πνευματικής ζωής, μαζί με την προσευχή και τη νηστεία. Όποιος δίνει στον φτωχό δίνει στον ίδιο τον Χριστό (Ματθ. 25, 40). Η Ορθοδοξία τονίζει ότι η ελεημοσύνη δεν είναι απλή φιλανθρωπία αλλά πνευματική άσκηση, που καθαρίζει την ψυχή από την προσκόλληση στα υλικά αγαθά. «Ἐλεημοσύνη γὰρ ἐκ θανάτου ῥύεται, καὶ αὐτὴ ἀποκαθαριεῖ πᾶσαν ἁμαρτίαν» (Τωβ. 12, 9).Εκκλησιαστική ιστορίαΕλληνική ανεξαρτησία και αυτοκέφαλο της ΕκκλησίαςΟ πόλεμος που άρχισαν οι Έλληνες το 1821 ενάντια στην οθωμανική κυριαρχία και που κατέληξε, ως το 1830, σε ανεξάρτητο βασίλειο. Η Εκκλησία ήταν μέσα σε αυτόν από την αρχή: το έθνος θυμάται τον Μητροπολίτη Παλαιών Πατρών Γερμανό να υψώνει το λάβαρο του Σταυρού στην Αγία Λαύρα στις 25 Μαρτίου, εορτή του Ευαγγελισμού, και ως σήμερα η ημέρα γιορτάζεται και για τα δύο, αν και οι ιστορικοί διαφωνούν για τις λεπτομέρειες. Στην Κωνσταντινούπολη ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ απαγχονίστηκε στην πύλη του Πατριαρχείου εκείνο το Πάσχα, σε αντίποινα. Το νέο κράτος, υπό βαυαρική αντιβασιλεία, κήρυξε την Εκκλησία του ανεξάρτητη από την Κωνσταντινούπολη με δική του πράξη το 1833, κατά το πρότυπο της ρωσικής Συνόδου, και το ρήγμα θεραπεύτηκε μόνο όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο χορήγησε το αυτοκέφαλο με τον Συνοδικό Τόμο του 1850.Λειτουργική ζωή και λατρείαΗ αρχιτεκτονική του ορθόδοξου ναούΟ παραδοσιακός ορθόδοξος ναός είναι μια θεολογική διακήρυξη από πέτρα. Βασικά του γνωρίσματα: σταυρική κάτοψη ή σταυροειδής εγγεγραμμένος τύπος· τρούλος που παριστάνει τον ουρανό (συχνά με τον Χριστό Παντοκράτορα αγιογραφημένο στο εσωτερικό του)· νάρθηκας (η είσοδος), κυρίως ναός (για τους πιστούς) και Ιερό Βήμα (ο χώρος της Αγίας Τραπέζης πίσω από το τέμπλο). Ολόκληρο το κτίριο είναι στραμμένο προς την ανατολή: προς τον ήλιο που ανατέλλει, σύμβολο του Χριστού.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΗ Αυτόνομη Εκκλησία του ΣινάΗ μικρότερη αυτόνομη Εκκλησία του ορθόδοξου κόσμου: μία μονή, τα μετόχιά της και ένας αρχιεπίσκοπος που είναι συγχρόνως ηγούμενός της, εκλεγμένος από την αδελφότητα και χειροτονημένος από τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων. Η Μονή της Αγίας Αικατερίνης, στους πρόποδες του όρους, δεν καταστράφηκε ούτε εγκαταλείφθηκε ποτέ από τότε που ο Ιουστινιανός έχτισε τα τείχη της τον έκτο αιώνα, πράγμα που την κάνει το αρχαιότερο χριστιανικό μοναστήρι στη γη που κατοικείται αδιάλειπτα, και η ανεξαρτησία της είναι αναγνώριση αυτής της συνέχειας και όχι σύγχρονη παραχώρηση.Αγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΗ Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνηςΠρακτικό εγχειρίδιο που συνέταξε στο Άγιον Όρος ο Διονύσιος ο εκ Φουρνά γύρω στο 1730, και ό,τι πλησιέστερο έχει η παράδοση σε γραπτό κανόνα για τη ζωγραφική. Το μισό του είναι τεχνική: πώς ετοιμάζεται η σανίδα, πώς τρίβονται οι χρωστικές, πώς στρώνεται το χρυσάφι, πώς χτίζονται τα σαρκώματα από τον σκούρο προπλασμό προς τα πάνω. Το άλλο μισό είναι καθαυτό εικονογραφία, σκηνή προς σκηνή: ποιος στέκεται πού σε κάθε εορτή, πώς μοιάζει κάθε άγιος και τι γράφει το ειλητάριό του. Περιγράφει και δεν νομοθετεί· καταγράφει ό,τι ήδη γινόταν, και γι’ αυτό είναι χρήσιμο και γι’ αυτό καμία σύνοδος δεν χρειάστηκε ποτέ να το εγκρίνει.Εκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΗ νηστεία των Αγίων ΑποστόλωνΑρχίζει τη Δευτέρα μετά την Κυριακή των Αγίων Πάντων και τελειώνει στις 28 Ιουνίου, την παραμονή της εορτής των Αγίων Πέτρου και Παύλου. Επειδή αρχίζει σε κινητή ημέρα και τελειώνει σε σταθερή, δεν έχει σταθερή διάρκεια: μπορεί να φθάσει τις έξι εβδομάδες σε μια χρονιά που το Πάσχα είναι νωρίς και να περιοριστεί σε οκτώ ημέρες σε μια χρονιά που το Πάσχα είναι πολύ αργά, και αυτό ακριβώς είναι το είδος του πράγματος στο οποίο σφάλλει ένα ημερολόγιο που υπολογίζει αντί να θυμάται. Με το Νέο Ημερολόγιο είναι ακόμη συντομότερη και σε ορισμένες χρονιές δεν υπάρχει καθόλου. Είναι η ηπιότερη από τις τέσσερις, με κατάλυση ιχθύος τις περισσότερες ημέρες.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΗ Ορθόδοξη Εκκλησία της ΑλβανίαςΤο αυτοκέφαλο κηρύχθηκε το 1922 και αναγνωρίστηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1937. Το 1967 η Αλβανία ανακήρυξε τον εαυτό της το πρώτο επισήμως άθεο κράτος του κόσμου και έκλεισε ή κατέστρεψε κάθε ναό και κάθε τζαμί της χώρας· οι κληρικοί φυλακίστηκαν ή τουφεκίστηκαν, και κάθε μορφή δημόσιας λατρείας ήταν ποινικό αδίκημα για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Όταν έπεσε το καθεστώς, σύμφωνα με τις πληροφορίες είχαν επιζήσει είκοσι δύο ορθόδοξοι κληρικοί σε ολόκληρη τη χώρα. Από εκεί ξαναχτίστηκε η Εκκλησία, από το 1991, υπό τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο, και σήμερα έχει εκατοντάδες ενορίες, ιερατική σχολή και πλήρη ιεραρχία, πράγμα που την κάνει μία από τις σαφέστερες περιπτώσεις στη νεότερη ορθόδοξη ιστορία τοπικής Εκκλησίας που ξαναστήθηκε από το μηδέν.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΗ Ορθόδοξη Εκκλησία της ΙαπωνίαςΤην ίδρυσε ένας άνθρωπος. Ο Άγιος Νικόλαος Ιαπωνίας (Κασάτκιν) έφθασε στο Χακοντάτε το 1861 ως εφημέριος του ρωσικού προξενείου, πέρασε οκτώ χρόνια μελετώντας τη γλώσσα και τα κλασικά κείμενα πριν κηρύξει οτιδήποτε, και έφερε στην πίστη τον σαμουράι ιερέα που είχε έρθει να τον σκοτώσει. Ως τον θάνατό του, το 1912, υπήρχαν περισσότεροι από τριάντα χιλιάδες Ιάπωνες Ορθόδοξοι, ένας καθεδρικός ναός στο Τόκιο, που το Τόκιο τον αποκαλεί ακόμη Νικοράι-ντο, και οι ακολουθίες και η Αγία Γραφή στα ιαπωνικά. Κατά τον Ρωσοϊαπωνικό πόλεμο είπε στους πιστούς του να προσεύχονται για τη νίκη της δικής τους πατρίδας, και έμεινε για να διακονεί πνευματικά τους Ρώσους αιχμαλώτους. Αυτόνομη υπό τη Μόσχα από το 1970.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΗ Ορθόδοξη Εκκλησία της ΠολωνίαςΟι Ορθόδοξοι των εδαφών που αποτέλεσαν τη μεσοπολεμική Πολωνία έλαβαν Τόμο Αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1924, τον οποίο η Μόσχα δεν δέχθηκε· η Μόσχα χορήγησε δικό της το 1948, και γι’ αυτό η Εκκλησία έχει δύο ημερομηνίες. Το ποίμνιό της είναι κυρίως οι Ορθόδοξοι των ανατολικών παραμεθόριων περιοχών και οι Λέμκοι που εκτοπίστηκαν προς τα δυτικά το 1947. Η μονή στο Άγιο Όρος Γκραμπάρκα, σκεπασμένο από τους σταυρούς που ανεβάζουν εκεί οι προσκυνητές, είναι ο γνωστότερος τόπος της. Είναι μικρή, με περίπου μισό εκατομμύριο πιστούς, και κατέχει μια αρκετά λεπτή θέση ανάμεσα στις σλαβικές Εκκλησίες.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΗ Ορθόδοξη Εκκλησία της ΦινλανδίαςΑυτόνομη υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο από το 1923, και η μόνη Ορθόδοξη Εκκλησία στον κόσμο που εορτάζει το Πάσχα κατά τον γρηγοριανό υπολογισμό, με απόφαση του φινλανδικού κράτους το 1923 την οποία η Εκκλησία δεν έχει ανατρέψει. Το ποίμνιό της είναι κυρίως οι Καρελιανοί που απομακρύνθηκαν με την εκκένωση, όταν η Σοβιετική Ένωση πήρε την Καρελία το 1940, και η μονή του Νέου Βάλαμο στο Χάινεβεσι είναι το παλαιό Βάλαμο (Βαλαάμ), που μεταφέρθηκε δυτικά κατά την εκκένωση με τους μοναχούς, τις καμπάνες, τις εικόνες του και όλα τα άλλα. Είναι Εκκλησία αναγνωρισμένη από το κράτος σε μια λουθηρανική χώρα, και οι ακολουθίες της ψάλλονται στα φινλανδικά.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΗ Ορθόδοξη Εκκλησία των Τσεχικών Χωρών και της ΣλοβακίαςΜικρή Εκκλησία με βαριά ιστορία. Ανάγει την αρχή της στην ιεραποστολή των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου στη Μεγάλη Μοραβία τον ένατο αιώνα, και τη σύγχρονη μορφή της στον Άγιο Γοράσδο Πράγας, ο οποίος χειροτονήθηκε επίσκοπος το 1921 και τουφεκίστηκε από τους Γερμανούς το 1942, αφού αποκαλύφθηκε ότι η κρύπτη του καθεδρικού ναού της Πράγας είχε δώσει καταφύγιο στους άνδρες που σκότωσαν τον Χάιντριχ. Η Εκκλησία απαγορεύτηκε ολοκληρωτικά για το υπόλοιπο της Κατοχής. Η Μόσχα τής χορήγησε αυτοκεφαλία το 1951 και το Οικουμενικό Πατριαρχείο τής χορήγησε τη δική του το 1998.Πνευματική ζωή και άσκησηΚομποσκοίνι (τσότκι)Σκοινί με κόμπους (συνήθως 33, 50, 100 ή 300) που χρησιμοποιείται για να μετρώνται οι επαναλήψεις της Ευχής του Ιησού ή άλλων σύντομων προσευχών. Πλέκεται με σύνθετους κόμπους που περιέχουν μικρούς σταυρούς. Μοναχοί και λαϊκοί το χρησιμοποιούν για τον καθημερινό κανόνα προσευχής. Είναι το ορθόδοξο αντίστοιχο του ροζαρίου, αλλά ιστορικά προηγείται αυτού.Ψαλμωδία και υμνογραφίαΚοντάκιο και τροπάριοΤροπάριο: σύντομος ύμνος που συνοψίζει την εορτή ή τον άγιο που εορτάζεται. Κοντάκιο: αρχικά ένα εκτενέστερο ποιητικό κήρυγμα (τα σπουδαιότερα δείγματα τα έγραψε ο Όσιος Ρωμανός ο Μελωδός)· σήμερα συνήθως μία μόνο στροφή. Κάθε εορτή και κάθε άγιος έχει τα τροπάρια και τα κοντάκια που του αντιστοιχούν. Ο Ακάθιστος Ύμνος στη Θεοτόκο είναι το πιο γνωστό κοντάκιο.Αγιογραφία και εκκλησιαστική τέχνηΚύριες τεχνοτροπίες της αγιογραφίαςΟι τρόποι με τους οποίους ιστορήθηκαν οι εικόνες μέσα σε μία παράδοση, όλοι δεμένοι με τα ίδια πρόσωπα, τις ίδιες εορτές και τον ίδιο κανόνα. Το Βυζάντιο καθόρισε τις μορφές, από τους αιώνες της Μακεδονικής δυναστείας και των Κομνηνών ως την παλαιολόγεια ζωγραφική του δέκατου τέταρτου αιώνα, με την κίνηση και το φως της. Το Νόβγκοροντ ζωγράφισε με καθαρό χρώμα και τολμηρή γραμμή, και η Μόσχα έδωσε στην παράδοση τον Θεοφάνη τον Έλληνα, τον Ανδρέα Ρουμπλιόφ και τον Διονύσιο. Μετά το 1453 οι Κρητικοί ζωγράφοι, ανάμεσά τους ο Θεοφάνης ο Κρης, κράτησαν ζωντανό τον βυζαντινό τρόπο υπό τη Βενετία και τον δίδαξαν στο Άγιον Όρος, ενώ η Σερβία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία και η Γεωργία του έδωσαν η καθεμιά τη δική της απόχρωση. Τον δέκατο όγδοο και τον δέκατο ένατο αιώνα μεγάλο μέρος της ζωγραφικής στράφηκε προς τον νατουραλισμό της δυτικής τέχνης, και ο εικοστός αιώνας την έστρεψε πίσω: ο Φώτης Κόντογλου στην Ελλάδα και ο Λεωνίδ Ουσπένσκυ στο Παρίσι επέστρεψαν στα παλαιά πρότυπα και στους παλαιούς λόγους που τα γέννησαν.ΜοναχισμόςΜοναχική κουράΗ ακολουθία με την οποία γίνεται κάποιος μοναχός ή μοναχή, με την κοπή των μαλλιών σταυροειδώς, ως πρώτη προσφορά ολόκληρου του εαυτού. Γίνεται σε βαθμίδες. Ο δόκιμος γίνεται ρασοφόρος: λαμβάνει το μαύρο ράσο και συνήθως νέο όνομα, χωρίς να δώσει υποσχέσεις. Το μικρό σχήμα φέρνει τις υποσχέσεις της υπακοής, της παρθενίας και της ακτημοσύνης, τον μανδύα και ένα κομποσκοίνι, που στην ακολουθία ονομάζεται μάχαιρα του Πνεύματος. Το μεγάλο σχήμα, που ορισμένοι το λαμβάνουν μόνο κοντά στον θάνατο, είναι το πλήρες αγγελικό σχήμα. Η ακολουθία λέγεται δεύτερο βάπτισμα, επειδή ο κειρόμενος αποπλένεται από όσα προηγήθηκαν και αρχίζει από την αρχή, και η Εκκλησία ψάλλει επάνω του την παραβολή του ασώτου υιού και τον Πατέρα που έτρεξε να τον προϋπαντήσει.Θεολογία και δόγμαΜονοθελητισμόςΗ διδασκαλία ότι ο σαρκωμένος Χριστός έχει μία θέληση, που προτάθηκε τον έβδομο αιώνα ως διατύπωση στην οποία θα μπορούσαν να συμφωνήσουν οι Χαλκηδόνιοι και όσοι είχαν απορρίψει τη Χαλκηδόνα, και προωθήθηκε με αυτοκρατορικά διατάγματα, την «Έκθεση» του 638 και τον «Τύπο» του 648. Προγενέστερη μορφή της ήταν ο μονοενεργητισμός, η διδασκαλία της μίας ενέργειας. Η Ορθοδοξία την απέρριψε, επειδή η θέληση ανήκει στη φύση: ένας Χριστός χωρίς ανθρώπινη θέληση δεν είναι άνθρωπος, και η θέληση είναι ακριβώς η δύναμη που έπεσε, οπότε ό,τι δεν προσέλαβε δεν το θεράπευσε. Ο Όσιος Μάξιμος ο Ομολογητής και ο Άγιος Μαρτίνος Α΄, Πάπας Ρώμης, δικάστηκαν και εξορίστηκαν επειδή την αρνήθηκαν, και στον Άγιο Μάξιμο έκοψαν τη γλώσσα και το δεξί χέρι, για να μην μπορεί ούτε να το λέει ούτε να το γράφει. Η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος την καταδίκασε το 681, όταν είχαν πια πεθάνει και οι δύο.Θεολογία και δόγμαΜονοφυσιτισμόςΗ διδασκαλία του Ευτυχούς ότι μετά την ένωση ο Χριστός έχει μία μόνο φύση, καθώς η ανθρωπότητά Του απορροφήθηκε μέσα στη θεότητά Του όπως μια σταγόνα κρασιού μέσα στη θάλασσα. Καταδικάστηκε από τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451, η οποία ομολόγησε ένα Πρόσωπο σε δύο φύσεις, ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως, αχωρίστως. Η καταδίκη ισχύει και δεν έχει αναθεωρηθεί ποτέ.Θεολογία και δόγμαΝεστοριανισμόςΗ διδασκαλία που καταδικάστηκε στην Έφεσο το 431 στο πρόσωπο του Νεστορίου, αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ο οποίος δεν δεχόταν να ονομάζει την Παρθένο Θεοτόκο, αλλά μόνο Χριστοτόκο. Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας είδε σε αυτήν έναν Χριστό διαιρεμένο σε δύο υποκείμενα, έναν άνθρωπο και τον Λόγο που κατοικούσε μέσα του, και επέμεινε ότι Εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο, που έπαθε και πέθανε, είναι ο ίδιος ο Λόγος του Θεού σαρκωμένος. Ο Νεστόριος καθαιρέθηκε και πέθανε στην εξορία. Το αν πρέσβευε πράγματι τη διδασκαλία που φέρει το όνομά του συζητείται ακόμη, και η Ασσυριακή Εκκλησία της Ανατολής, που τον τιμά, δεν μετείχε ποτέ στη Σύνοδο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τηρεί την κρίση της Συνόδου, και κάθε φορά που ονομάζει την Παρθένο Θεοτόκο ομολογεί ό,τι υπερασπίστηκε η Έφεσος: έναν Χριστό, τον Θεό που έγινε άνθρωπος, και όχι έναν άνθρωπο μέσα στον οποίο ήρθε να κατοικήσει ο Θεός.Λειτουργική ζωή και λατρείαΟ ΑγιασμόςΝερό ευλογημένο με την ευχή του ιερέα και την επίκληση του Αγίου Πνεύματος. Δύο μορφές: ο Μέγας Αγιασμός (στα Θεοφάνεια, 6 Ιανουαρίου, στη μνήμη της Βαπτίσεως του Χριστού στον Ιορδάνη) και ο Μικρός Αγιασμός (σε όλη τη διάρκεια του έτους). Χρησιμοποιείται για την ευλογία σπιτιών, αντικειμένων και προσώπων. Οι πιστοί τον πίνουν νηστικοί. Ο Μέγας Αγιασμός καθιστά το νερό αληθινά αγιασμένο.Θεολογία και δόγμαΟ κόσμος των αγγέλων και των δαιμόνωνΟι άγγελοι είναι ασώματα πνευματικά όντα, που δημιουργήθηκαν πριν από τον υλικό κόσμο. Η ορθόδοξη παράδοση ακολουθεί τον συγγραφέα των Αρεοπαγιτικών συγγραμμάτων στην περιγραφή εννέα αγγελικών ταγμάτων σε τρεις τριάδες: Σεραφείμ, Χερουβείμ, Θρόνοι· Κυριότητες, Δυνάμεις, Εξουσίες· Αρχές, Αρχάγγελοι, Άγγελοι. Ο Σατανάς (Εωσφόρος) και οι δαίμονες είναι έκπτωτοι άγγελοι που επαναστάτησαν από υπερηφάνεια. Σε κάθε άνθρωπο δίνεται φύλακας άγγελος κατά το βάπτισμα.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΟι Αρχαίες Ανατολικές ΕκκλησίεςΗ Κοπτική, η Αρμενική, η Συριακή, η Αιθιοπική και η Ερυθραϊκή Εκκλησία και η Εκκλησία του Μαλανκάρα, που δεν δέχθηκαν τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας και δεν βρίσκονται σε κοινωνία με την Ορθόδοξη Εκκλησία. Ομολογούν μία ενωμένη φύση του σαρκωμένου Λόγου (μία φύσις), και απορρίπτουν τον Ευτυχή τόσο σταθερά όσο και η Χαλκηδόνα, γι’ αυτό δεν είναι εκείνο που καταδίκασε η Χαλκηδόνα. Μικτές επιτροπές στη Μονή Άμπα Μπισόι της Αιγύπτου το 1989 και στο Σαμπεζύ το 1990 και το 1993 κατέληξαν ότι οι δύο χριστολογίες συμφωνούν επί της ουσίας. Οι συμφωνίες αυτές δεν έγιναν ποτέ δεκτές: η Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους και αρκετοί ιεράρχες τις απέρριψαν, καμία τοπική σύνοδος δεν τις έχει επικυρώσει, και η κοινωνία δεν έχει αποκατασταθεί. Η δική τους είναι μια αρχαία και σεβάσμια παράδοση, και είναι μια άλλη παράδοση.Αγία ΓραφήΟι Δώδεκα ΠροφήτεςΩσηέ, Ιωήλ, Αμώς, Αβδιού, Ιωνάς, Μιχαίας, Ναούμ, Αββακούμ, Σοφονίας, Αγγαίος, Ζαχαρίας και Μαλαχίας: δώδεκα προφήτες των οποίων τα βιβλία αντιγράφονταν σε έναν κύλινδρο, το Βιβλίο των Δώδεκα, και που ονομάζονται μικροί εξαιτίας της έκτασης των βιβλίων τους και όχι του βάρους τους. Η μετάφραση των Εβδομήκοντα, η Παλαιά Διαθήκη της Εκκλησίας, τους έχει σε δική της σειρά (Ωσηέ, Αμώς, Μιχαίας, Ιωήλ, Αβδιού, Ιωνάς κ.ο.κ.). Ο λόγος τους καλύπτει τρεις αιώνες, από το βασίλειο του Ισραήλ πριν από την πτώση του έως την Ιερουσαλήμ που ξαναχτίστηκε μετά την αιχμαλωσία, και η Εκκλησία ακούει σε αυτούς τον Χριστό: ο Μιχαίας κατονομάζει τη Βηθλεέμ (5, 1), ο Ζαχαρίας τον βασιλιά που έρχεται πάνω σε όνο (9, 9), ο Ιωνάς τις τρεις ημέρες στην κοιλιά του κήτους (Ματθ. 12, 40), ο Μαλαχίας τον άγγελο που αποστέλλεται πριν από τον Κύριο. Περικοπές τους διαβάζονται στον Εσπερινό των μεγάλων εορτών, ολόκληρο το βιβλίο του Ιωνά το Μέγα Σάββατο, και ο καθένας τιμάται την ημέρα του: ο Ωσηέ στις 17 Οκτωβρίου, ο Ιωήλ στις 19 Οκτωβρίου, ο Αβδιού στις 19 Νοεμβρίου, ο Ναούμ την 1η Δεκεμβρίου, ο Αββακούμ στις 2 Δεκεμβρίου, ο Σοφονίας στις 3 Δεκεμβρίου, ο Αγγαίος στις 16 Δεκεμβρίου, ο Μαλαχίας στις 3 Ιανουαρίου, ο Ζαχαρίας στις 8 Φεβρουαρίου, ο Αμώς στις 15 Ιουνίου, ο Μιχαίας στις 14 Αυγούστου και ο Ιωνάς στις 21 Σεπτεμβρίου (στις σλαβικές Εκκλησίες στις 22 Σεπτεμβρίου).Εκκλησιαστική ιστορίαΟι Μάρτυρες της Περσίας (4ος-5ος αι.)Όταν ο Κωνσταντίνος έκανε τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία χριστιανική, οι χριστιανοί της Περσικής αυτοκρατορίας, πολλοί από τους οποίους ζούσαν στη Μεσοποταμία κατά μήκος του παλαιού συνόρου, έγιναν ύποπτοι στον δικό τους βασιλιά ως φίλοι της Ρώμης, και η επιστολή του ίδιου του Κωνσταντίνου προς τον Σαπώρ Β΄, που τους σύστηνε στη φροντίδα του, δεν τους ωφέλησε. Από το 340 περίπου ως τον θάνατό του, το 379, ο Σαπώρ εξαπέλυσε τον μακρότερο διωγμό της αρχαίας Εκκλησίας. Ο Συμεών ο εν Περσίδι, επίσκοπος Σελευκείας-Κτησιφώντος, θανατώθηκε μαζί με εκατό κληρικούς του, και ο Σωζομενός, που έγραψε έναν αιώνα αργότερα, γνώριζε τα ονόματα δεκαέξι χιλιάδων μαρτύρων και ήξερε ότι ήταν περισσότεροι. Ο διωγμός επανήλθε επί Ισδιγέρδη Α΄ και Βαράμη Ε΄ τη δεκαετία του 420, όταν ο Ιάκωβος ο Πέρσης, αυλικός που είχε αρνηθεί τον Χριστό και μετανόησε, κατακόπηκε μέλος προς μέλος. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά αυτούς τους μάρτυρες σε όλη τη διάρκεια του έτους, πλάι σε εκείνους της Ρώμης.Ορθόδοξη φιλοσοφία και ηθικήΟικονομία (ποιμαντική)Η αρχή της ποιμαντικής ελαστικότητας στην εφαρμογή των ιερών κανόνων: ο αυστηρός κανόνας (η ακρίβεια) προσαρμόζεται στις ανάγκες και στις περιστάσεις του συγκεκριμένου ανθρώπου, για χάρη της σωτηρίας του. Την οικονομία την ασκεί ο επίσκοπος. Δεν αλλάζει το δόγμα, αλλά εφαρμόζει το έλεος στην πειθαρχία. Παράδειγμα: η υποδοχή όσων προσέρχονται στην Ορθοδοξία με το Χρίσμα, αντί να βαπτιστούν εκ νέου.Ορθόδοξη φιλοσοφία και ηθικήΟικουμενισμός και διαχριστιανικός διάλογοςΗ σχέση της Ορθοδοξίας με τις άλλες χριστιανικές κοινότητες είναι σύνθετη. Η επίσημη συμμετοχή στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (από το 1948) συνυπάρχει με ισχυρά αντιοικουμενιστικά κινήματα μέσα στην Ορθοδοξία. Ο στόχος δεν είναι ο συμβιβασμός αλλά η μαρτυρία της πληρότητας της αποστολικής αλήθειας. Υπάρχουν διμερείς διάλογοι με τους Ρωμαιοκαθολικούς, τις Αρχαίες Ανατολικές Εκκλησίες και τους Λουθηρανούς. Η ένταση ανάμεσα στον «εκκλησιολογικό αποκλειστικισμό» και στην «ποιμαντική ανοιχτότητα» παραμένει άλυτη.Ψαλμωδία και υμνογραφίαΟκτώηχος (Οι οκτώ ήχοι)Το σύστημα των οκτώ ήχων της ορθόδοξης λατρείας, που εναλλάσσονται κάθε εβδομάδα σε κύκλο οκτώ εβδομάδων. Κάθε ήχος έχει το δικό του ήθος και τους δικούς του ύμνους. Η λειτουργική του μορφή αποδίδεται στον Όσιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό. Διέπει τους ύμνους της Κυριακής, τα τροπάρια και τα κοντάκια σε όλη τη διάρκεια του έτους.Ορθόδοξη φιλοσοφία και ηθικήΟρθόδοξη βιοηθικήΟι ορθόδοξες θέσεις σε ζητήματα βιοηθικής: η ζωή αρχίζει από τη σύλληψη (εξ ου και η αντίθεση στην άμβλωση)· η ευθανασία απορρίπτεται (ο πόνος έχει λυτρωτική αξία)· η δωρεά οργάνων γίνεται γενικά δεκτή ως πράξη αγάπης· η εξωσωματική γονιμοποίηση εγείρει ανησυχίες για την καταστροφή εμβρύων· η κλωνοποίηση απορρίπτεται. Θεμελιώδης είναι η ιερότητα της ανθρώπινης ζωής από τη σύλληψη ως τον φυσικό θάνατο.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΟρθόδοξη Εκκλησία της ΒουλγαρίαςΗ Βουλγαρία εκχριστιανίστηκε το 864 επί του χάνου Βόρι Α΄. Η Βουλγαρική Εκκλησία έγινε κέντρο των σλαβονικών γραμμάτων: το Πρώτο Βουλγαρικό Κράτος έδωσε το κυριλλικό αλφάβητο, και το Πρώτο και το Δεύτερο μόρφωσαν κληρικούς για όλες τις σλαβικές χώρες και ανέπτυξαν πλούσιες γραμματειακές παραδόσεις. Πατριαρχείο δύο φορές τον Μεσαίωνα και μόνιμα από το 1953. Επέζησε από τον οθωμανικό και τον κομμουνιστικό διωγμό.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΟρθόδοξη Εκκλησία της ΓεωργίαςΈνα από τα αρχαιότερα χριστιανικά έθνη: η Γεωργία εκχριστιανίστηκε από την Αγία Νίνα τον 4ο αιώνα. Αυτοκέφαλη από τον 5ο αιώνα (το αυτοκέφαλο το χορήγησε η Αντιόχεια περί το 486 και η Κωνσταντινούπολη το αναγνώρισε το 1990). Πλούσια γραμματειακή και καλλιτεχνική παράδοση. Το γεωργιανό αλφάβητο δημιουργήθηκε κατά πάσα πιθανότητα για να μεταφραστεί η Αγία Γραφή. Επέζησε από την περσική, την αραβική, τη μογγολική και τη σοβιετική κυριαρχία. Πατριαρχείο από τον 11ο αιώνα.Ορθόδοξη φιλοσοφία και ηθικήΟρθοδοξία και ελληνιστική φιλοσοφίαΟι Πατέρες της Εκκλησίας «βάπτισαν» την ελληνική φιλοσοφία: χρησιμοποίησαν πλατωνικές, αριστοτελικές και στωικές έννοιες για να διατυπώσουν τη χριστιανική αλήθεια, απορρίπτοντας παράλληλα την ειδωλολατρική θεολογία. Κύριες συνθέσεις: η ορολογία ουσία/υπόσταση (Καππαδόκες Πατέρες), η θεολογία του Λόγου (Ιουστίνος ο Φιλόσοφος και Μάρτυς), η αποφατική μέθοδος (ο συγγραφέας των Αρεοπαγιτικών συγγραμμάτων). Η Ορθοδοξία επιμένει ότι η φιλοσοφία υπηρετεί τη θεολογία και όχι το αντίστροφο: «η φιλοσοφία είναι θεραπαινίδα της θεολογίας».Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΟσία Μελάνη η Ρωμαία (περ. 383-439)Η Μελάνη γεννήθηκε στη Ρώμη γύρω στο 383, σε μία από τις πλουσιότερες οικογένειές της, και παντρεύτηκε στα δεκατέσσερά της τον Πινιανό, αν και επιθυμούσε να γίνει μοναχή. Όταν πέθαναν τα δύο παιδιά τους, έπεισε τον σύζυγό της να ζήσουν ως αδελφός και αδελφή στην υπηρεσία του Θεού, και μαζί πούλησαν κτήματα σε όλη την αυτοκρατορία για να θρέψουν τους φτωχούς, να ελευθερώσουν χιλιάδες δούλους και να χτίσουν ναούς και μοναστήρια στην Ιταλία, στην Αφρική και στην Ανατολή. Τέλος εγκαταστάθηκαν στα Ιεροσόλυμα, όπου μετά τον θάνατο του Πινιανού εκείνη έζησε σε ένα κελί στο Όρος των Ελαιών και ίδρυσε δίπλα του κοινότητες γυναικών και ανδρών. Εκεί κοιμήθηκε, την τελευταία ημέρα του 439. Μνήμη: 31 Δεκεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιοι Νεόφυτος, Ιγνάτιος, Προκόπιος και Νείλος του ΜαχαιράΟ Νεόφυτος και ο Ιγνάτιος, ερημίτες από την έρημο του Ιορδάνη, ήρθαν στην Κύπρο και το 1145, κατά την παράδοση της μονής, βρήκαν σε μια σπηλιά στο βουνό του Μαχαιρά μια εικόνα της Θεοτόκου που θεωρείται ότι την ιστόρησε ο Απόστολος Λουκάς· το 1148 ίδρυσαν γύρω της μονή. Μετά την κοίμηση του Νεοφύτου, ο Ιγνάτιος και ο μοναχός Προκόπιος πήγαν στην Κωνσταντινούπολη και πέτυχαν από τον αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνό να τους παραχωρηθεί ολόκληρο το βουνό και η αξία σταυροπηγίου, που δεν υπάγεται σε κανέναν τοπικό επίσκοπο. Ο Νείλος, που ήρθε κοντά τους, έγινε ο πρώτος ηγούμενος, επέκτεινε τον ναό και άφησε στη μονή το γραπτό Τυπικό κοινοβιακής ζωής που φέρει το όνομά του. Μνήμη: 13 Δεκεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Γεράσιμος ο ΙορδανίτηςΜοναχός από τη Λυκία, που τον 5ο αιώνα ίδρυσε λαύρα κοντά στον Ιορδάνη, όπου οι ερημίτες ζούσαν μόνοι τους στη διάρκεια της εβδομάδας με ψωμί, νερό και χουρμάδες και το Σάββατο και την Κυριακή έρχονταν στο κοινόβιο. Ως νέος μοναχός παρασύρθηκε για ένα διάστημα στη διδασκαλία του Ευτυχούς, και ο Όσιος Ευθύμιος τον επανέφερε. Το Λειμωνάριο διηγείται την ιστορία με την οποία εικονίζεται: ένα λιοντάρι ήρθε σε αυτόν κουτσό, εκείνος του γιάτρεψε το πόδι, και το λιοντάρι έμεινε και υπηρετούσε τη μονή, και όταν ο Όσιος εκοιμήθη, ξάπλωσε πάνω στον τάφο του και δεν ήθελε να φάει, και πέθανε εκεί. Εκοιμήθη το 475. Μνήμη: 4 Μαρτίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Γεώργιος Καρσλίδης (1901-1959)Ο Αθανάσιος Καρσλίδης γεννήθηκε το 1901 στην Αργυρούπολη του Πόντου και ορφάνεψε μικρός. Στα επτά του πήγε για προσκύνημα στη μονή της Παναγίας Σουμελά και έμεινε εκεί ως δόκιμος· εκάρη μοναχός το 1919 με το όνομα Συμεών και χειροτονήθηκε διάκονος. Εκδιωγμένος μαζί με τους Έλληνες του Πόντου, έζησε στη Γεωργία υπό τους Σοβιετικούς, όπου φυλακίστηκε, διαπομπεύθηκε και καταδικάστηκε σε τουφεκισμό, και επέζησε. Χειροτονήθηκε πρεσβύτερος το 1925, οπότε ονομάστηκε Γεώργιος, και έγινε πνευματικός πολλών, και το 1929 ήρθε στη Σίψα, που σήμερα ονομάζεται Ταξιάρχες, κοντά στη Δράμα της Μακεδονίας, όπου πέρασε τα τριάντα χρόνια που του απέμεναν· οι Βούλγαροι κατακτητές τον καταδίκασαν σε θάνατο το 1941, και πάλι γλίτωσε. Κοιμήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 1959, και το 2008 ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος τον ανακήρυξε άγιο στη μονή που είχε ιδρύσει εκεί. Μνήμη: 4 Νοεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Δανιήλ ο Στυλίτης (409-493)Αφιερωμένος στον Θεό από τους γονείς του, ο Δανιήλ βρισκόταν ήδη στα δώδεκά του σε μοναστήρι, και ως νέος μοναχός συνάντησε τον Συμεών τον Στυλίτη πάνω στον στύλο του και πήρε την ευλογία του. Εγκαταστάθηκε στον Ανάπλου, στον Βόσπορο, βόρεια της Κωνσταντινούπολης, και μετά την κοίμηση του Συμεών, το 460, ανέβηκε σε δικό του στύλο, όπου στάθηκε τριάντα τρία χρόνια μέσα στη ζέστη και στο χιόνι, προσευχόμενος, συμβουλεύοντας και θεραπεύοντας· ο αυτοκράτορας Λέων του έστησε ψηλότερο στύλο και έναν ναό δίπλα του. Μόνο μία φορά κατέβηκε: το 476, όταν ο σφετεριστής Βασιλίσκος εξέδωσε διάταγμα κατά της Συνόδου της Χαλκηδόνας, ο Δανιήλ μπήκε στην πόλη, τον ήλεγξε μπροστά στον λαό, και το διάταγμα ανακλήθηκε. Κοιμήθηκε πάνω στον στύλο του το 493, σε ηλικία ογδόντα τεσσάρων ετών. Μνήμη: 11 Δεκεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ιάκωβος ΤσαλίκηςΟ Ιάκωβος Τσαλίκης γεννήθηκε στη Μικρά Ασία το 1920 και ήρθε παιδί στην Ελλάδα με τους διωγμούς του 1922· μεγάλωσε σε ένα χωριό της Εύβοιας, εκάρη μοναχός στη Μονή του Οσίου Δαυίδ του Γέροντος και ήταν ηγούμενός της από το 1975. Περνούσε πολλές ώρες στην εξομολόγηση με τα πλήθη που έρχονταν στη μονή, ήταν γνωστός για την απλότητά του και για ένα χάρισμα ιάσεων, και έλεγε για τον εαυτό του ότι ήταν ένας αγράμματος άνθρωπος που ήξερε μόνο τις ακολουθίες. Εκοιμήθη ανήμερα της εορτής των Εισοδίων της Θεοτόκου το 1991. Αγιοκατατάχθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2017. Μνήμη: 22 Νοεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Ιωάννης ο Λαμπαδιστής (10ος αι.)Ο Ιωάννης γεννήθηκε τον 10ο αιώνα στη Λαμπαδού της Κύπρου, μοναχογιός, καρπός μακρόχρονων προσευχών, ενός ιερέα που λεγόταν Κυριακός και της συζύγου του Άννας. Στα δεκαοκτώ του αρραβωνιάστηκε την κόρη μιας πλούσιας οικογένειας, αν και ήθελε να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του στον Θεό, και όταν υπαναχώρησε, οι δικοί της το θεώρησαν προσβολή και έβαλαν έναν μάγο να δηλητηριάσει το φαγητό του. Έφαγε λίγο, όπως συνήθιζε, και επέζησε, αλλά τυφλώθηκε. Τους συγχώρησε και πήγε με τον υπηρέτη του, έναν άλλον Ιωάννη, στη Μονή του Αγίου Ηρακλειδίου στην κοιλάδα της Μαραθάσας, όπου έζησε ως ερημίτης, γνωστός για τη θεραπεία των δαιμονισμένων, ώσπου εκοιμήθη είκοσι δύο ετών στις 4 Οκτωβρίου. Η μονή, στην απέναντι όχθη του ποταμού από τον Καλοπαναγιώτη, φέρει σήμερα το όνομά του: ο τάφος του βρίσκεται στο παρεκκλήσι της και η κάρα του σε αργυρή λειψανοθήκη δίπλα του, ανάμεσα στις Ζωγραφιστές Εκκλησίες του Τροόδους που η UNESCO ενέγραψε στον κατάλογό της το 1985. Μνήμη: 4 Οκτωβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Μάρκελλος των Ακοιμήτων († 485)Ο Μάρκελλος καταγόταν από την Απάμεια της Συρίας, σπούδασε στην Αντιόχεια και στην Έφεσο, και εντάχθηκε στην αδελφότητα που είχε συγκεντρώσει ο Αλέξανδρος ο Ακοίμητος κοντά στην Κωνσταντινούπολη, της οποίας οι μοναχοί συνέχιζαν τη δοξολογία του Θεού ημέρα και νύχτα, με τον έναν χορό να διαδέχεται τον άλλον. Μετά τον Αλέξανδρο και τον διάδοχό του έγινε ηγούμενος παρά τη θέλησή του, και επί των ημερών του οι Ακοίμητοι, σε χορούς ελληνόφωνων, λατινόφωνων και συριακόφωνων, έγιναν η πιο φημισμένη μονή της πόλης· έχτισε μεγάλο ναό, νοσοκομείο και ξενώνα για τους αστέγους. Στάθηκε στο πλευρό της Συνόδου της Χαλκηδόνας κατά της διδασκαλίας του Ευτυχούς, τόσο στη σύνοδο όσο και μετά από αυτήν, και κοιμήθηκε εν ειρήνη το 485. Μνήμη: 29 Δεκεμβρίου.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΌσιος Νεόφυτος ο ΈγκλειστοςΓιος γεωργού από τα Λεύκαρα της Κύπρου, που έφυγε από έναν προξενημένο γάμο για το μοναστήρι, έμαθε εκεί γράμματα, νέος πια, και πήγε για προσκύνημα στους Αγίους Τόπους, αλλά δεν βρήκε εκεί τόπο για τη ζωή του ερημίτη. Το 1159 λάξευσε για τον εαυτό του ένα κελί στον βράχο πάνω από την Πάφο, την Εγκλείστρα, το στόλισε με τοιχογραφίες και έζησε σε αυτό εξήντα χρόνια, ενώ από κάτω του αναπτυσσόταν ένα μοναστήρι. Έγραψε τυπικό, ομιλίες και ερμηνείες, και μια πικρή διήγηση για τα δεινά της Κύπρου όταν ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος κατέλαβε το νησί το 1191 και το πούλησε στους Ναΐτες και έπειτα στους Λουζινιανούς: η πρώτη φωνή της κυπριακής Ορθοδοξίας υπό τη λατινική κυριαρχία, που κράτησε σχεδόν τετρακόσια χρόνια. Το κελί του και οι τοιχογραφίες του σώζονται. Μνήμη: 24 Ιανουαρίου.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΠατριαρχείο ΑλεξανδρείαςΈνα από τα τέσσερα πρεσβυγενή Πατριαρχεία, που κατά την παράδοση ιδρύθηκε από τον Ευαγγελιστή Μάρκο. Ιστορικά υπήρξε το κέντρο της χριστολογικής θεολογίας (Μέγας Αθανάσιος, Άγιος Κύριλλος). Μετά την αραβική κατάκτηση (642) η ελληνόφωνη ορθόδοξη κοινότητα συρρικνώθηκε δραματικά. Σήμερα το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας έχει δικαιοδοσία σε ολόκληρη την Αφρική και μια αυξανόμενη ιεραποστολική παρουσία.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΠατριαρχείο ΑντιοχείαςΗ Εκκλησία της πόλης όπου οι μαθητές ονομάστηκαν για πρώτη φορά Χριστιανοί, πρώτος επίσκοπος της οποίας, κατά την παράδοση, ήταν ο Απόστολος Πέτρος, και στους επισκόπους της συγκαταλέγονται ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος και ο Άγιος Μελέτιος, που βάπτισε τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Οι πατριάρχες της εδρεύουν στη Δαμασκό από τον δέκατο τέταρτο αιώνα, και οι πιστοί της είναι κυρίως αραβόφωνοι Χριστιανοί της Συρίας και του Λιβάνου, με μεγάλη διασπορά. Το 1724 ένα τμήμα της προσχώρησε σε κοινωνία με τη Ρώμη ως Μελχιτική Εκκλησία, ώστε από τότε δύο πατριάρχες Αντιοχείας διεκδικούν την έδρα. Η Αρχιεπισκοπή της στη Βόρεια Αμερική, που τη συγκρότησε αρχικά ο Άγιος Ραφαήλ του Μπρούκλιν, δέχθηκε το 1987 ένα ολόκληρο σώμα Αμερικανών ευαγγελικών Χριστιανών που είχαν βρει μόνοι τους τον δρόμο προς την Ορθοδοξία. Ο Πατριάρχης Ιωάννης Ι΄ την ποιμαίνει από το 2012, μέσα από τον πόλεμο στη Συρία και την απαγωγή του Μητροπολίτη Χαλεπίου Παύλου το 2013.Πνευματική ζωή και άσκησηΠένθος (το χάρισμα των δακρύων)Κατάνυξη, πένθος για την αμαρτία και χαρμολύπη: κεντρική άσκηση της ορθόδοξης πνευματικής ζωής. Δεν είναι κατάθλιψη, αλλά μετάνοια γεμάτη χάρη, που οδηγεί στην πνευματική παρηγοριά. Το χάρισμα των δακρύων θεωρείται σημείο πνευματικής προόδου. «Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακληθήσονται» (Ματθ. 5, 4).Πατερικά και ασκητικά κείμεναΠροσφορά στον σύγχρονο μοναχισμό (Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ)Ολοκληρωμένος οδηγός της πνευματικής ζωής, γραμμένος από τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσανίνωφ (1807-1867), Ρώσο επίσκοπο και ασκητικό συγγραφέα. Συστηματική έκθεση της ορθόδοξης άσκησης για τους μοναχούς, και πρώτα για τους αρχαρίους: προσευχή, νηστεία, νήψη, ταπείνωση, αντιμετώπιση των λογισμών. Απευθύνεται στους μοναχούς και σε όλους όσοι αναζητούν τον δρόμο της αληθινής μοναχικής ζωής.Άγιοι και Πατέρες της ΕκκλησίαςΠροφήτης ΜαλαχίαςΟ τελευταίος από τους Δώδεκα Προφήτες, του οποίου το όνομα σημαίνει «ο άγγελός μου». Μίλησε στην Ιερουσαλήμ μετά την επιστροφή από την αιχμαλωσία, ελέγχοντας τους ιερείς που έφερναν στο θυσιαστήριο τυφλά και χωλά και έναν λαό που είχε βαρεθεί τον Θεό, και προείπε ότι από την ανατολή του ηλίου έως τη δύση του θα προσφέρεται στον Θεό καθαρή θυσία ανάμεσα στα έθνη (Μαλ. 1, 11), κάτι που οι Πατέρες, από τη Διδαχή και έπειτα, ερμηνεύουν για τη Θεία Ευχαριστία. Προείπε τον άγγελο που αποστέλλεται να ετοιμάσει την οδό του Κυρίου (3, 1), στον οποίο τα Ευαγγέλια αναγνωρίζουν τον Ιωάννη τον Πρόδρομο (Μάρκ. 1, 2), και τον Ηλία, που θα σταλεί «πρὶν ἢ ἐλθεῖν τὴν ἡμέραν Κυρίου τὴν μεγάλην καὶ ἐπιφανῆ» (Μαλ. 4, 4). Μνήμη: 3 Ιανουαρίου.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΡουμανική Ορθόδοξη ΕκκλησίαΗ δεύτερη μεγαλύτερη από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες, με περίπου δεκαέξι εκατομμύρια πιστούς. Λειτουργεί στα ρουμανικά, γλώσσα που κατάγεται από τα λατινικά, κατά το βυζαντινό τυπικό, ώστε η Λειτουργία της Κωνσταντινούπολης να ψάλλεται εκεί στη γλώσσα της Ρώμης. Η αυτοκεφαλία της αναγνωρίστηκε από την Κωνσταντινούπολη το 1885 και έγινε πατριαρχείο το 1925. Η μοναχική της ζωή ανανεώθηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα από τον Όσιο Παΐσιο Βελιτσκόφσκυ στο Νεάμτς, οι μαθητές του οποίου μετέφεραν από εκεί την Ευχή του Ιησού στη Ρωσία, και τα μοναστήρια της Βουκοβίνας είναι ζωγραφισμένα μέσα και έξω, κι οι τοίχοι τους είναι μια Βίβλος σε χρώματα. Υπό τον κομμουνισμό οι ιερείς και οι μοναχοί της γέμισαν τις φυλακές, και ένας από αυτούς, ο Άγιος Δημήτριος Στανιλοάε, πέρασε σε αυτές πέντε χρόνια· μετέφρασε τη Φιλοκαλία στα ρουμανικά σε δώδεκα τόμους και έγραψε μια Δογματική θεολογία που διαβάζεται σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο. Τα λείψανα της Οσίας Παρασκευής της Επιβατινής στο Ιάσιο προσελκύουν κάθε Οκτώβριο ένα από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα της Ευρώπης.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΣερβική Ορθόδοξη ΕκκλησίαΗ Εκκλησία που ο Άγιος Σάββας κατέστησε αυτοδιοίκητη το 1219, όταν χειροτονήθηκε πρώτος αρχιεπίσκοπός της στη Νίκαια με την ευλογία του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, που βρισκόταν εκεί εξόριστος. Έγινε πατριαρχείο στο Πετς το 1346, το έχασε από τους Οθωμανούς το 1766 και το ανέκτησε στο Βελιγράδι το 1920. Τα μεσαιωνικά μοναστήρια του Κοσσυφοπεδίου, το Πετς, το Ντέτσανι και η Γκρατσάνιτσα, διασώζουν μερικές από τις ωραιότερες τοιχογραφίες του ορθόδοξου κόσμου. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο εκατοντάδες χιλιάδες Ορθόδοξοι Σέρβοι, ανάμεσά τους ιερείς και επίσκοποι, σκοτώθηκαν στο Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας, και υπό τον κομμουνισμό η Εκκλησία βρισκόταν υπό παρακολούθηση και περιορισμούς. Ο εικοστός της αιώνας έδωσε επίσης σε ολόκληρη την Εκκλησία τον Όσιο Ιουστίνο Πόποβιτς και τον Άγιο Νικόλαο Βελιμίροβιτς. Το 2022 χορήγησε αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της Βόρειας Μακεδονίας, την οποία επί μακρόν αρνιόταν να αναγνωρίσει. Ο Πατριάρχης Πορφύριος την ποιμαίνει από το 2021.Ψαλμωδία και υμνογραφίαΣλαβική εκκλησιαστική ψαλμωδίαΗ ψαλμωδία των σλαβικών Εκκλησιών, που ξεκίνησε ως βυζαντινή μουσική μεταφερμένη προς τον βορρά μαζί με τα σλαβονικά βιβλία των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου και των μαθητών τους. Στη Ρωσία εξελίχθηκε στο ζναμένι μέλος, μια μονοφωνική μελωδική γραμμή με δική της σημειογραφία, και επί πέντε αιώνες αυτό ήταν το άκουσμα της Ρωσικής Εκκλησίας. Από τον δέκατο έβδομο αιώνα μπήκε μέσω της Ουκρανίας η πολυφωνική ψαλμωδία, και τον δέκατο όγδοο ένα ιταλικό ύφος συναυλιακής γραφής, με κορυφαίο δάσκαλο τον Ντμίτρι Μπορτνιάνσκι. Ο δέκατος ένατος αιώνας καθιέρωσε ένα απλούστερο κοινό μέλος, το Ομπιχόντ, και στα τέλη του η Συνοδική σχολή της Μόσχας, ο Καστάλσκι, ο Τσεσνοκόφ και ο Ραχμάνινοφ, του οποίου η Ολονύκτια Αγρυπνία του 1915 είναι η κορωνίδα της, στράφηκε πάλι στα παλαιά μέλη και τα διασκεύασε για χορωδία. Οι Παλαιόπιστοι ψάλλουν ακόμη το ζναμένι μονοφωνικά, και μονές όπως το Βαλαάμ και η Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου διατηρούν δικά τους μέλη.Θεολογία και δόγμαΣοφιολογίαΣύστημα που ανέπτυξε ο Βλαντιμίρ Σολοβιόφ και επεξεργάστηκε θεολογικά ο π. Σέργιος Μπουλγκάκοφ, στο οποίο η Σοφία του Θεού αντιμετωπίζεται ως αρχή που στέκεται ανάμεσα στον Θεό και την κτίση και είναι κατά κάποιον τρόπο προσωπική. Καταδικάστηκε το 1935 από το Πατριαρχείο Μόσχας και, χωριστά και την ίδια χρονιά, από τη Ρωσική Εκκλησία εκτός Ρωσίας, που σε εκείνη τη δεκαετία σπάνια συμφωνούσε σε οτιδήποτε με τη Μόσχα. Η ένσταση είναι ότι εισάγει κάτι τέταρτο στη διδασκαλία περί Θεού και θολώνει το όριο ανάμεσα στο άκτιστο και το κτιστό, το όριο ακριβώς που η ορθόδοξη θεολογία δεν εγκαταλείπει ποτέ. Αυτό που αναζητούσε η σοφιολογία, μια πραγματική επαφή του Θεού με τον κόσμο που να είναι ο ίδιος ο Θεός και όχι κτίσμα, η παράδοση το έχει ήδη στη διάκριση ουσίας και ενεργειών.Εκκλησιαστικό ημερολόγιο και εορτέςΤα Εισόδια της Θεοτόκου: 21 ΝοεμβρίουΤιμά την προσαγωγή της τρίχρονης Παρθένου Μαρίας στον Ναό των Ιεροσολύμων από τους γονείς της, τον Ιωακείμ και την Άννα. Κατά την Παράδοση, εισήλθε στα Άγια των Αγίων και τρεφόταν από άγγελο. Είναι η εορτή της αφιέρωσης της Παρθένου στον Θεό από τα πρώτα της παιδικά χρόνια. Μία από τις 12 Μεγάλες Εορτές.Εσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΤα εναέρια τελώνιαΔιήγηση για όσα συναντά η ψυχή μετά τον θάνατο: μια άνοδος μέσα από τον αέρα, κατά την οποία οι δαίμονες φέρνουν κατηγορίες, αμαρτία προς αμαρτία, και οι άγγελοι που οδηγούν την ψυχή απαντούν με όσα εκείνη έχει μετανοήσει. Ο αρχαιότερος μάρτυράς της είναι ο Μέγας Αθανάσιος, που διηγείται πώς ο Μέγας Αντώνιος, αρπαγμένος την ώρα της προσευχής, είδε τον εαυτό του να οδηγείται μέσα από τον αέρα, ενώ πικρά και φοβερά όντα στέκονταν στον δρόμο του και ζητούσαν λόγο για τη ζωή του. Εξιστορείται πληρέστερα στον Βίο του Οσίου Βασιλείου του Νέου, όπου η μακαρία Θεοδώρα περιγράφει πώς πέρασε είκοσι τελώνια, και η Εκκλησία την κάνει προσευχή σε κάθε Μεσονυκτικό του Σαββάτου με τα λόγια του μάρτυρα Ευστρατίου, που παρατίθενται παρακάτω. Μια ομιλία για την έξοδο της ψυχής την εκθέτει εκτενώς και τυπωνόταν επί μακρόν στο σλαβονικό Ψαλτήριο με το όνομα του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, αν και δεν είναι δική του· τον 19ο αιώνα την υπερασπίστηκαν ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ και ο Όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, και ο Όσιος Θεοφάνης προειδοποιούσε ότι, όσο παράλογα κι αν φαίνονται τα τελώνια στους σοφούς αυτού του κόσμου, εκείνοι δεν θα αποφύγουν να περάσουν από αυτά. Αμφισβητείται επίσης σοβαρά μέσα στην Εκκλησία, και αληθεύουν και τα δύο. Καμία σύνοδος δεν την έχει ορίσει, κανένα Σύμβολο Πίστεως δεν την αναφέρει, και οι ορθόδοξοι θεολόγοι διαφωνούν για το κατά πόσο πρόκειται για όραμα δοσμένο στη γλώσσα των οραμάτων. Ο ιστότοπος αυτός την καταγράφει ως ισχυρό νήμα της παράδοσης, όχι ως δόγμα, και όχι ως κάτι που είναι υποχρεωμένος κανείς να φανταστεί.ΜοναχισμόςΤα μοναστήρια των ΜετεώρωνΤα μοναστήρια που χτίστηκαν πάνω στους βραχώδεις στύλους από ψαμμίτη, στη Θεσσαλία, όπου ερημίτες ζούσαν στις σπηλιές από τον ενδέκατο αιώνα και ο Όσιος Αθανάσιος ο Μετεωρίτης, που ήρθε από το Άγιον Όρος, ίδρυσε το Μεγάλο Μετέωρο τον δέκατο τέταρτο. Κάποτε ήταν περισσότερα από είκοσι· έξι ζουν ακόμη. Ως τη δεκαετία του 1920 ο μόνος τρόπος για να ανέβει κανείς σε αρκετά από αυτά ήταν μια ανεμόσκαλα ή ένα δίχτυ που το ανέβαζε ένα βαρούλκο, και λέγεται ότι οι μοναχοί, όταν τους ρωτούσαν πότε αλλάζουν το σχοινί, απαντούσαν: όταν ο Κύριος το αφήσει να σπάσει. Η UNESCO τα ενέγραψε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1988. Σήμερα προσελκύουν πλήθη επισκεπτών, και τηρούν ακόμη τον κύκλο των ακολουθιών, τις νηστείες και τη σιωπή για τις οποίες χτίστηκαν τόσο μακριά από τη γη.Ιερά ΜυστήριαΤο Ευχέλαιο (χρίση των ασθενών)Η χρίση των ασθενών, για τη θεραπεία ψυχής και σώματος και την άφεση των αμαρτιών, όπως ο Άγιος Ιάκωβος παραγγέλλει να κάνουν οι πρεσβύτεροι της Εκκλησίας. Η πλήρης ακολουθία τελείται από επτά ιερείς, με επτά αποστολικά και επτά ευαγγελικά αναγνώσματα, επτά ευχές και επτά χρίσεις· στην πράξη την τελούν συχνά λιγότεροι ιερείς. Δεν είναι μόνο για τους ετοιμοθάνατους, όπως κατέληξε να το χρησιμοποιεί η Δύση: στην Ορθόδοξη Εκκλησία δίνεται σε όποιον είναι ασθενής, και το βράδυ της Μεγάλης Τετάρτης προσφέρεται σε όλο το εκκλησίασμα ως προετοιμασία για το Πάσχα, αφού όλοι είναι ασθενείς. Οι ευχές μνημονεύουν τους αγίους Αναργύρους ιατρούς, ανάμεσά τους τον Άγιο Παντελεήμονα.Λειτουργική ζωή και λατρείαΤο πρόσφορο (λειτουργικός άρτος)Ο ένζυμος άρτος που προσφέρεται για τη Θεία Λειτουργία. Φτιάχνεται από σιταρένιο αλεύρι, νερό, μαγιά και αλάτι, και συμβολίζει την τέλεια ανθρώπινη φύση του Χριστού. Σφραγίζεται με σφραγίδα (συνήθως ΙΣ ΧΣ ΝΙ ΚΑ, «Ιησούς Χριστός νικά»). Κατά την Προσκομιδή ο ιερέας κόβει μερίδες: τον Αμνό (για τον καθαγιασμό) και μερίδες για τη Θεοτόκο, τους αγίους, τους ζώντες και τους κεκοιμημένους.Εκκλησιαστική ιστορίαΗ έριδα των Τριών ΚεφαλαίωνΤρία ζητήματα που καταδίκασε η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος το 553: το πρόσωπο και τα συγγράμματα του Θεοδώρου Μοψουεστίας, τα συγγράμματα του Θεοδωρήτου Κύρου κατά του Αγίου Κυρίλλου και η επιστολή του Ίβα Εδέσσης προς τον Πέρση Μάρι. Και τα τρία είχαν μείνει ανέγγιχτα στη Χαλκηδόνα, και αυτό έκανε το ζήτημα δύσκολο: η καταδίκη τους έμοιαζε με υποχώρηση από τη Χαλκηδόνα, και η διατήρησή τους έμοιαζε με άδεια να διαβάζεται η Χαλκηδόνα όπως θα τη διάβαζε ο Νεστόριος. Ο Ιουστινιανός τα καταδίκασε με διάταγμα το 544 και η σύνοδος επικύρωσε την καταδίκη, κρίνοντας ότι η Χαλκηδόνα πρέπει να διαβάζεται μέσα από τον Άγιο Κύριλλο και όχι πλάι του. Η λατινική Δύση εξέλαβε την καταδίκη ως επίθεση κατά της ίδιας της Χαλκηδόνας, και οι θρόνοι των Μεδιολάνων και της Ακυληίας διέκοψαν γι’ αυτό την κοινωνία με τη Ρώμη, η Ακυληία για περισσότερο από έναν αιώνα.Εσχατολογία και μετά θάνατον ζωήΜερική κρίση και τελώνιαΜε τον θάνατο η ψυχή υφίσταται μια μερική κρίση. Ένα σκέλος της ορθόδοξης παράδοσης περιγράφει «εναέρια τελώνια», όπου οι δαίμονες κατηγορούν την ψυχή και οι άγγελοι την υπερασπίζονται. Δεν πρόκειται για επίσημο δόγμα, αλλά για διδασκαλία διαδεδομένη στην πατερική και αγιολογική γραμματεία. Η τελική κατάσταση καθορίζεται στη Μέλλουσα Κρίση.Πατερικά και ασκητικά κείμεναΟ Ποιμήν του ΕρμάΠαλαιοχριστιανικό κείμενο (περ. 100-160 μ.Χ.) που διαβαζόταν ευρέως και παραλίγο να συμπεριληφθεί στον κανόνα της Καινής Διαθήκης. Περιέχει οράσεις στις οποίες εμφανίζεται στον Ερμά η Εκκλησία, και εντολές και παραβολές που του δόθηκαν από έναν άγγελο με ενδυμασία ποιμένα. Είναι σημαντικό για όσα διδάσκει σχετικά με τη μετάνοια μετά το βάπτισμα και με τη δυνατότητα μιας «δεύτερης μετάνοιας». Επηρέασε τη θεολογία της μετανοίας στη χριστιανική Ανατολή.Λειτουργική ζωή και λατρείαΟι ΏρεςΣύντομες ακολουθίες που σημειώνουν τις κανονικές ώρες: την Πρώτη (6 π.μ.), την Τρίτη (9 π.μ.), την Έκτη (μεσημέρι) και την Ενάτη (3 μ.μ.). Καθεμιά φυλάσσει τη δική της μνήμη. Η Πρώτη θυμίζει τον Χριστό που οδηγείται ενώπιον του Πιλάτου, η Τρίτη την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος την Πεντηκοστή, η Έκτη την προσήλωση στον Σταυρό, η Ενάτη τον θάνατό Του. Τα μοναστήρια τελούν και τις τέσσερις καθημερινά· οι ενορίες συνήθως τελούν την Τρίτη και την Έκτη πριν από τη Θεία Λειτουργία.Οργάνωση της Εκκλησίας και δικαιοδοσίεςΟρθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική (OCA)Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική, που αναπτύχθηκε από την ιεραποστολή την οποία έφεραν στην Αλάσκα το 1794 οκτώ μοναχοί του Βαλαάμ, ανάμεσά τους ο Όσιος Γερμανός. Ο Άγιος Ιννοκέντιος την οικοδόμησε στην Αλάσκα, ο Άγιος Τύχων την ποίμανε ως αρχιεπίσκοπος στη Βόρεια Αμερική πριν γίνει Πατριάρχης Μόσχας, και ο Άγιος Ραφαήλ του Μπρούκλιν συγκέντρωσε τους Άραβες πιστούς της. Μετά τη Ρωσική Επανάσταση αυτοδιοικήθηκε ως «Μητρόπολη», και το 1970 το Πατριαρχείο Μόσχας της χορήγησε αυτοκεφαλία, την οποία η Κωνσταντινούπολη και αρκετές άλλες Εκκλησίες δεν έχουν αναγνωρίσει. Λατρεύει κυρίως στα αγγλικά, και η θεολογική της σχολή, του Αγίου Βλαδιμήρου, έδωσε στην Εκκλησία τον π. Αλέξανδρο Σμέμαν, τον π. Ιωάννη Μέγεντορφ και τον π. Θωμά Χόπκο. Ο Μητροπολίτης Τύχων την ποιμαίνει από το 2012.Ορθόδοξη φιλοσοφία και ηθικήΟρθόδοξη κοινωνική διδασκαλίαΗ Ορθοδοξία δεν έχει μια ενιαία παράδοση κοινωνικών εγκυκλίων, όπως ο Ρωμαιοκαθολικισμός, αλλά αντλεί κοινωνικές αρχές από τη θεολογία: την αξιοπρέπεια του προσώπου (κατ’ εικόνα Θεού), το κοινό καλό (κοινωνία), τη φροντίδα των φτωχών (Ματθ. 25), την υπεύθυνη διαχείριση της κτίσεως, τα όρια της κρατικής εξουσίας και την προτεραιότητα των πνευματικών αξιών έναντι των υλικών. Πρόσφατα κείμενα: οι «Βάσεις της κοινωνικής αντίληψης» της Ρωσικής Εκκλησίας (2000).Πνευματική ζωή και άσκησηΠροσκύνημαΗ μετάβαση σε ιερούς τόπους για προσευχή, προσκύνηση και πνευματική ανανέωση. Κύριοι ορθόδοξοι προσκυνηματικοί τόποι: τα Ιεροσόλυμα και οι Άγιοι Τόποι, το Άγιον Όρος, το Όρος Σινά, η Τήνος (η εικόνα της Μεγαλόχαρης), η Πάτμος (το Σπήλαιο της Αποκαλύψεως), η Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, το Σεργκίεφ Ποσάντ και πολυάριθμα τοπικά προσκυνήματα. Το προσκύνημα είναι ταυτόχρονα σωματικό και πνευματικό: μια εξωτερική πορεία που καθρεφτίζει την εσωτερική πορεία προς τον Θεό.Λειτουργική ζωή και λατρείαΤο ΑπόδειπνοΗ τελευταία ακολουθία της ημέρας, που τελείται μετά το δείπνο. Το Μικρό Απόδειπνο είναι η καθημερινή του μορφή. Το Μέγα Απόδειπνο τελείται κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή (Δευτέρα έως Πέμπτη το βράδυ) και την πρώτη εβδομάδα περιλαμβάνει τον Μέγα Κανόνα του Αγίου Ανδρέου Κρήτης. Περιέχει την ομολογία της πίστεως (το «Πιστεύω»), τον Ψαλμό 50 και την προσευχή «Άξιόν εστιν ως αληθώς μακαρίζειν σε την Θεοτόκον».Λειτουργική ζωή και λατρείαΤο αντίδωροΟ ευλογημένος άρτος που μοιράζεται στο τέλος της Θείας Λειτουργίας, κομμένος από τα πρόσφορα που προσφέρθηκαν στην Προσκομιδή, αφού αφαιρέθηκε από αυτά ο Αμνός. Το όνομά του σημαίνει «αντί των Δώρων»: δίνεται τόσο σε όσους δεν κοινώνησαν όσο και σε όσους κοινώνησαν, και είναι αυτό που μπορεί να πάρει από το χέρι του ιερέα ένας επισκέπτης που δεν είναι Ορθόδοξος. Οι πιστοί το λαμβάνουν καθώς προσέρχονται να ασπαστούν τον σταυρό, το τρώνε στον ναό ή το πηγαίνουν στο σπίτι σε όσους δεν μπόρεσαν να έρθουν, και δεν είναι η Θεία Ευχαριστία αλλά ευλογία, συμμετοχή στην προσφορά και στην κοινωνία της μίας τράπεζας. Σε ορισμένους τόπους το τρώνε νηστικοί, πριν από οτιδήποτε άλλο εκείνη την ημέρα.