Η διάκριση ουσίας και ενεργειών

Ο Θεός είναι ολότελα ακατάληπτος ως προς το τι είναι και ολότελα παρών σε ό,τι κάνει. Την ουσία Του κανένα κτίσμα δεν θα την κατανοήσει ποτέ ούτε θα μετάσχει σε αυτήν, ούτε σε αυτή τη ζωή ούτε στην άλλη· οι ενέργειές Του (η ζωή, η χάρη, το φως, η δύναμη και η αγάπη Του) είναι ο ίδιος ο Θεός που ενεργεί και δίνεται, άκτιστες, και μέσα σε αυτές ο Θεός αληθινά γνωρίζεται και αληθινά μετέχεται. Ο Μέγας Βασίλειος είχε γράψει: «ἐκ μὲν τῶν ἐνεργειῶν γνωρίζειν λέγομεν τὸν Θεὸν ἡμῶν, τῇ δὲ οὐσίᾳ αὐτῇ προσεγγίζειν οὐχ ὑπισχνούμεθα» (Επιστολή 234). Όταν ο Βαρλαάμ υποστήριξε ότι το φως που έβλεπαν οι ησυχαστές έπρεπε να είναι κτιστό, αλλιώς ο Θεός θα είχε διαιρεθεί, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς απάντησε ότι οι ενέργειες δεν είναι μέρος του Θεού αλλά ο ίδιος ο Θεός, όπως οι ακτίνες είναι ο ήλιος, και οι σύνοδοι του 1341, του 1347 και του 1351 επικύρωσαν τη διδασκαλία του. Η διάκριση αυτή είναι που επιτρέπει στην Ορθόδοξη Εκκλησία να λέει και ότι ο Θεός είναι υπεράνω όλων και ότι ο άνθρωπος μπορεί να θεωθεί, και γι’ αυτό η χάρη στην ορθόδοξη θεολογία είναι άκτιστη.