Οι Πατέρες και οι Μητέρες της ερήμου

Οι άνδρες και οι γυναίκες που βγήκαν στις ερήμους της Αιγύπτου, της Παλαιστίνης και της Συρίας από τα τέλη του τρίτου αιώνα, για να ζήσουν μόνο για τον Θεό, και έκαναν, όπως έγραψε ο Μέγας Αθανάσιος, την έρημο πόλη. Ο Μέγας Αντώνιος πήγε πιο μακριά και έμεινε περισσότερο από όλους, και ο Βίος του που έγραψε ο Αθανάσιος γύρω στο 360 μετέφερε το ιδεώδες σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο. Γύρω τους αναπτύχθηκαν οι τρεις τρόποι ζωής που η Εκκλησία διατηρεί ακόμη: ο ερημίτης μόνος του, όπως ο Αντώνιος· η μικρή συνοδεία γύρω από έναν γέροντα, όπως στη Σκήτη υπό τον Όσιο Μακάριο τον Αιγύπτιο· και η κοινότητα υπό κανόνα, όπως την ίδρυσε ο Όσιος Παχώμιος στη Θηβαΐδα. Υπήρχαν Μητέρες όπως και Πατέρες, ανάμεσά τους η Συγκλητική, η Σάρρα και η Θεοδώρα. Όσα δίδαξαν παραδόθηκαν ως ρήσεις, σύντομες και κοφτές, που συγκεντρώθηκαν τον πέμπτο αιώνα στα Αποφθέγματα των Πατέρων· ο Παλλάδιος κατέγραψε όσα είδε ανάμεσά τους, και ο Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός μετέφερε τη διδασκαλία τους στη Δύση. Σχεδόν κάθε μεταγενέστερος λόγος της ορθόδοξης πνευματικότητας, για τα πάθη, για τη νήψη, για την ταπείνωση, ξεκινά από τον δικό τους.